12.1 Viðreisn eftir fyrri heimsstyrjöldina
12.1 Viðreisn eftir fyrri heimsstyrjöldina
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Tvö öflug og andstæð öfl mótuðust eftir fyrri heimsstyrjöldina. Annað einkenndist af vonbrigðum þegar fólk gerði sér loks grein fyrir hinum óskaplega hryllingi stríðsins. Hitt var hin lokkandi hugmynd um að samfélagið hefði lært af stríðinu og gæti með nýjum stofnunum á borð við Þjóðabandalagið byggt betri framtíð, lausa við tilgangsleysi stríðsátaka. Í Rússlandi átti nýtt samfélag á hinn bóginn að byggjast á réttlátari grundvallarreglum. Raunveruleikinn reyndist fjarri hugsjóninni.
Eftirmálin
Þegar fyrri heimsstyrjöldinni lauk árið 1918 tók heimurinn að takast á við eyðilegginguna sem hún hafði valdið. Milli níu og tíu milljónir hermanna höfðu fallið, um tíu milljónir óbreyttra borgara látið lífið og meira en tuttugu og ein milljón særst. Fyrrverandi hermenn báru bæði líkamleg og andleg sár; sumir þurftu sjúkraþjálfun, gervilimi eða starfsþjálfun til að búa sig undir lífið eftir stríð. Mannfall meðal óbreyttra borgara þýddi að fjölskyldur höfðu ekki aðeins misst syni, bræður, eiginmenn og feður heldur einnig dætur, systur, eiginkonur og mæður. Stríðið dró jafnframt í efa hugmyndir um yfirburði sem höfðu gegnsýrt vestræna siðmenningu. Fólk velti því fyrir sér hvort hnignun Vesturlanda væri hafin og þau gætu ekki lengur litið á sig sem siðferðilegan leiðtoga heimsins.
Í Belgíu og austurhluta Frakklands var efnislegt tjón gífurlegt. Þúsundir ekra (hundruð hektara) lands, oft úrvalsræktarlands, lágu í auðn eftir áralangar stórskotaliðsárásir. Bæir á borð við Ypres í Belgíu höfðu orðið fyrir svo mikilli skothríð að margar byggingar höfðu hrunið (mynd 12.3). Fólk þurfti að snúa smám saman aftur til sveitanna og borganna sem það hafði flúið og hefja líf sitt að nýju. Sumir bæir, svo sem Thiepval í Frakklandi, höfðu verið lagðir svo rækilega í rúst að þeir voru aldrei endurreistir.
Efnahagur ósigurríkjanna Þýskalands og Austurríkis-Ungverjalands var í frjálsu falli. Milljónir karla sneru heim og mættu þrálátum efnahagslegum óstöðugleika og vinnumarkaði í umskiptum, en verksmiðjur voru illa í stakk búnar til að hefja aftur framleiðslu fyrir friðartíma. Karlar frá nýlendum Evrópuríkjanna þurftu að bíða enn lengur eftir heimför þar sem evrópskir hermenn voru fyrstir leystir úr herþjónustu. Jafnvel sigurríkin glímdu við efnahagsvanda. Bretland og Frakkland höfðu tekið milljarða að láni til að fjármagna stríðið og þurftu að greiða miklar skuldir, þar af margar við Bandaríkin. Iðnfyrirtæki um allan heim þurftu að aðlaga vélbúnað og framleiðsluferla sína að nýju að framleiðslu neysluvara og það olli áframhaldandi atvinnuleysi.
Heimurinn glímdi enn við heimsfaraldur inflúensu áranna 1918–1920; skólum og leikhúsum var lokað og opinberum viðburðum aflýst. Fólk var hvatt til að nota grímur og takmarka ferðir sínar þar til hættuástandið væri liðið hjá. Inflúensan smitaði að lokum um þriðjung jarðarbúa og varð tugum milljóna að bana, einkum ungu fólki. Snemma árs 1920 var útbreiðslu hennar þó lokið og fólk gat snúið aftur til lífsins eins og það hafði verið fyrir faraldurinn.
Pólitískar breytingar lágu í loftinu. Valdataka fámenns en einbeitts hóps bolsévika í Rússlandi árið 1917 vakti ugg í mörgum ríkjum þar sem ótti vaknaði um sams konar uppreisnir innan eigin landamæra. Í Bandaríkjunum gekk „rauð óttabylgja“ yfir árið 1919. Ótti við að innflytjendur kynnu að vera kommúnistar eða sósíalistar birtist í vexti innfæddahyggju, þeirrar hugmyndar að þjóðin ætti að vera áskilin innfæddu fólki af norðurevrópskum uppruna. Nokkrar bréfasprengjur sem sendar voru stjórnmálamönnum, kaupsýslumönnum og ritstjórum juku ótta almennings við stjórnleysi. A. Mitchell Palmer dómsmálaráðherra hóf að heimila aðgerðir sem síðar voru nefndar Palmer-áhlaupin og beindust gegn prentsmiðjum dagblaða, hópum innflytjenda og rússneskum verkalýðsfélögum, oft án fullnægjandi húsleitarheimilda. Menn sem taldir voru „róttækir útlendingar“ voru handteknir; sumum var haldið mánuðum saman án ákæru og aðrir voru fluttir úr landi til Rússlands. Palmer-áhlaupin sýndu vald stjórnvalda til að virða réttindi einstaklinga að vettugi. Bandarísku borgaralegu frelsissamtökin (ACLU) voru stofnuð árið 1920 til að veita þeim sem aðgerðirnar beindust gegn lögfræðiaðstoð. Þegar mánuðir liðu án þess að skýr ógn um valdatöku kommúnista kæmi fram tók almenningur í vaxandi mæli að tortryggja aðgerðir Palmers og stjórnmálaferli hans lauk.
Versalasamningurinn
Í janúar 1919 komu leiðtogar helstu bandamannaríkjanna, að Rússlandi undanskildu, saman í Versölum utan Parísar til að semja um sáttmálann sem batt formlega enda á stríðið (mynd 12.4). Nefndum var falið að leysa úr fjölmörgum álitaefnum sem vörðuðu ekki aðeins Evrópu heldur einnig Mið-Austurlönd, Afríku og Asíu. Ráðstefnan stóð í um ár. Í endanlegri mynd var Versalasamningurinn í raun röð samninga, „gríðarstórt skjal sem var 436 blaðsíður að lengd, innihélt 433 greinar og skiptist í fimmtán hluta“.
Woodrow Wilson forseti kom til Parísar árið 1919 og var fagnað með stórum skrúðgöngum og hetjumóttökum. Í janúar 1918 hafði hann þegar birt áætlun sem hann vonaði að yrði grundvöllur samningsins, Fjórtán atriðin, en hún endurspeglaði ósk hans um að koma í veg fyrir frekari stríð með því að leysa þau mál sem hann taldi hafa leitt til nýafstaðinna átaka. Meðal atriðanna voru réttindi hlutlausra ríkja, frelsi á höfunum og nauðsyn þess að leysa upp heimsveldin sem höfðu valdið stríðinu og stofna ný fullvalda ríki í Evrópu. Síðasta atriði Wilsons lagði til stofnun Þjóðabandalags þar sem aðildarríkin gætu sameinast um gagnkvæmt öryggi og leyst ágreining án þess að grípa til stríðs.
Wilson mælti einnig eindregið með sjálfsákvörðun, þeirri hugmynd að hver þjóðernishópur ætti að hafa eigin stjórn. Samningurinn gjörbreytti landamærum Evrópu og fjöldi nýrra ríkja birtist á landakortinu. Landamæri þeirra voru hins vegar dregin af erindrekum í París og endurspegluðu ekki alltaf búsetu fólks af ólíku þjóðerni. Það var heldur ekki mögulegt. Í fjölbreyttu heimsveldi á borð við Austurríki-Ungverjaland bjó fólk af ólíkum uppruna hlið við hlið og því var enginn hægðarleikur að draga landamæri. Í sumum tilvikum setti samningurinn fólk saman í ríki með hætti sem því sjálfu þótti ef til vill ekki rökréttur. Nýja ríkið Tékkóslóvakía var til dæmis að mestu skipað Tékkum og Slóvökum sem töldu sig ekki til sama þjóðernis.
Pólland varð aftur til eftir að hafa horfið af kortinu við skiptingu landsins milli annarra ríkja seint á átjándu öld. Nýtt pólskt ríki var mótað úr landsvæði austan til í Þýska keisaradæminu og landi sem Rússland hafði látið af hendi með Brest-Litovsk-samningnum frá 1918, sem batt enda á þátttöku þess í stríðinu. Þýskumælandi Austurríki varð sjálfstætt ríki og hið sama gilti um Ungverjaland. Sjálfsákvörðun var sérlega illa útfærð á Balkanskaga, þar sem óvissa og þjóðernishyggja höfðu verið svo áberandi fyrir stríð. Serbar, Króatar, Bosníumenn, Svartfellingar og aðrir slavneskir hópar þar litu á sig sem aðskildar þjóðir en voru þó allir sameinaðir í einu ríki sem nefnt var Júgóslavía, eða „land Suður-Slava“. Júgóslavía var aðeins afurð ákvarðana erindreka og lifði ekki út öldina (mynd 12.5).
Öðrum ákvæðum samningsins var ætlað að veikja Þýskaland. Bretland og Frakkland voru staðráðin í að refsa Þýskalandi fyrir að hafa stutt Austurríki-Ungverjaland árið 1914 og breitt átökin út með innrás í Belgíu og Frakkland. Þau vildu ekki aðeins að Þýskaland yrði kennt um stríðið heldur að það greiddi bókstaflega fyrir það og hófu því nákvæman fjárhagslegan útreikning. Hvert eyðilagt hús og hver bygging fengu peningalegt verðgildi. Hvert glatað mannslíf, hvort sem var í her eða meðal óbreyttra borgara, var metið til fjár eftir þeim framtíðartekjum sem viðkomandi hefði getað aflað. Stríðsskaðabæturnar námu samtals rúmlega 30 milljörðum Bandaríkjadala á verðlagi ársins 1919. (Til samanburðar kostaði brauðhleifur um 9 bandarísk sent á þeim tíma.) Wilson vonaðist til að sannfæra aðra leiðtoga bandamanna um að falla frá þessari stefnu en tókst það ekki og samningurinn endurspeglaði hefndarhug þeirra.
Ein skýrasta refsingin sem samningurinn lagði á Þýskaland fólst í takmörkunum á hernaðargetu þess. Þýski herinn var takmarkaður við 100.000 hermenn, herskylda var afnumin og fjöldi skipa, flugvéla, skriðdreka og kafbáta sömuleiðis skertur. Bandamenn vonuðust til að með því að takmarka styrk þýska hersins mætti draga úr árásargirni hans. Í París var hins vegar ekki leyst úr því hvernig framfylgja skyldi takmörkunum og það varð að raunverulegu vandamáli á fjórða áratugnum.
Þýskaland var einnig minnkað og missti 13 prósent af því landsvæði sem það hafði ráðið yfir í Evrópu fyrir stríð. Saar-héraðið átti að vera undir stjórn Þjóðabandalagsins. Rínarland í vestri, það er Rínardalurinn, varð herlaust svæði. Þýskaland missti einnig vestlæg landsvæði bæði til Frakklands, þar á meðal Alsace-Lorraine sem Þýskaland hafði áður innlimað, og til Belgíu. Í austri voru þýsk landsvæði og hafnarborgin Danzig, nú Gdańsk, afhent Póllandi. Önnur landsvæði féllu Litháen og nýja ríkinu Tékkóslóvakíu í skaut. Fyrir vikið missti Þýskaland um tíunda hluta íbúa sinna, eða um 6,5 milljónir manna. Það varð einnig að láta af hendi nýlendur sínar í Asíu og Afríku.
Eitt ákvæði samningsins varðaði Japan og Kína með beinum hætti. Japan hafði hernumið Shandong-hérað í Kína, fyrrum þýskt sérleyfissvæði ásamt hafnarborginni Qingdao (Tsingtao), og hélt því einnig eftir stríðið. Án samráðs við þær milljónir Kínverja sem þar bjuggu á þeim tíma heimiluðu höfundar samningsins Japan að halda landsvæðinu, sem það gerði til ársins 1922.
Kynþáttahyggja tímabilsins birtist í því sem ekki rataði inn í samninginn. Japan hafði farið fram á ákvæði sem staðfesti jafnræði allra þjóða óháð kynþætti. Slíkt ákvæði hefði greitt fyrir frjálsari fólksflutningum og réttlátari meðferð innflytjenda, svo sem japanskra innflytjenda í Bandaríkjunum. Nokkur stórveldi studdu að ákvæðið yrði tekið upp en Ástralía, sem bannaði innflytjendum sem ekki voru hvítir að flytjast til landsins, og síðan Bandaríkin lýstu yfir andstöðu. Wilson fullyrti að einróma samþykki þyrfti til að taka ákvæðið inn þótt það gilti ekki um neitt annað ákvæði. Að lokum var ákvæðið um jafnrétti kynþátta ekki í endanlegri gerð samningsins. Annað dæmi er að þegar Frakkland og Bretland töldu saman eyðileggingu stríðsins tóku þau ekki með Afríkubúa sem féllu í átökunum í Afríku. Afríkubúar báru einir kostnaðinn af eyðileggingunni þar.
Ljóst var að verulegt aðlögunartímabil hlyti að fylgja undirritun samningsins þegar íbúar nýju landsvæðanna og nýstofnaðar ríkisstjórnir þeirra festu sig í sessi. Einnig gætti vonbrigða. Ítalíu hafði til dæmis verið lofað landsvæði í Dalmatíu árið 1915 gegn því að ganga til liðs við bandamenn en varð að falla frá kröfunni vegna andstöðu Wilsons. Þetta vakti reiði á Ítalíu og leiddi til nokkurra mótmælafunda gegn Bandaríkjunum. Frakkar voru óánægðir með að hafa aðeins fengið hluta af afrísku nýlendum Þýskalands, Kamerún og Tógó, en afgangurinn féll Bretum í skaut. Japanir voru ekki aðeins reiðir vegna þess að ákvæðinu um jafnrétti kynþátta var hafnað heldur einnig vonsviknir yfir að hafa ekki fengið allar nýlendueignir Þýskalands í Asíu og á Kyrrahafi. Þeir fengu aðeins hluta þeirra en aðrar féllu Nýja-Sjálandi og Ástralíu í skaut. Innri ágreiningur þjóðernishópa hafði ekki verið leystur að fullu með samningnum, til dæmis við stofnun Tékkóslóvakíu, og gat auðveldlega blossað upp á ný ef tækifæri gæfist.
„Stríðssökarákvæði“ samningsins, sem kenndi Þýskalandi um stríðið, olli landinu miklum vandamálum næstu áratugina. Erindrekar þess töldu sér misboðið með því að vera neyddir til að samþykkja ákvæðið og hinar þungu stríðsskaðabætur ollu óstöðugleika í Þýskalandi um árabil. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að prenta meira fé til að greiða skuldirnar leiddi til óðaverðbólgu og lét stjórnmálamenn hennar virðast vanhæfa. Auðvelt var fyrir samsæriskenningar að festa rætur, einkum meðal fyrrverandi hermanna. „Rýtingsstungukenningin“ hélt því til dæmis fram að þýskir lýðræðissinnaðir stjórnmálamenn hefðu svikið herinn með vopnahléssamkomulaginu árið 1918. (Í raun var þýski herinn kominn að þolmörkum árið 1918 og gat ekki haldið stríðinu áfram, ekki síst vegna stöðugs straums nýrra bandarískra hermanna.)
Mesta áhyggjuefni öldungadeildar Bandaríkjaþings varðandi Versalasamninginn var að ef Bandaríkin gengju í Þjóðabandalagið mætti senda hermenn þeirra hvert sem væri í heiminum og draga ríkið inn í erlendar deilur sem öldungadeildin, þá undir yfirráðum Repúblikanaflokksins, vildi forðast. Þingmenn óttuðust því að samningurinn svipti þá stjórnarskrárbundnu valdi sínu til að lýsa yfir stríði. Þeir mótmæltu einnig áformum Breta og Frakka um að ráða bandalaginu. Af þessum sökum staðfestu Bandaríkin ekki samninginn og gengu ekki í Þjóðabandalagið. Skortur á þátttöku Bandaríkjanna veikti getu samtakanna til að miðla málum og leysa alþjóðlegar deilur.
Samningurinn naut meiri vinsælda í öðrum bandamannaríkjum. Bretar töldu hann almennt sanngjarnan og refsingu Þýskalands réttláta. Breskur almenningur hlakkaði til að ganga í Þjóðabandalagið. Frakkar voru einnig fylgjandi refsingunum sem lagðar voru á Þýskaland en sumir töldu að ganga hefði átt enn lengra þar sem Frakkland hafði þjáðst meira en Bretland. Kínverjar voru gramir yfir að Japan skyldi fá að halda Shandong samkvæmt samningnum en mótmæli þeirra mættu daufum eyrum. Reiði vegna meðferðarinnar á Kína stuðlaði að hreyfingunni fjórða maí sem hófst með mótmælum námsmanna í Beijing árið 1919. Hún óx og náði til verkfalla, krafna um sniðgöngu japanskra vara og brottvikningar embættismanna sem voru hliðhollir Japan.
Samdráttur og hagsæld eftir stríð
Fyrri heimsstyrjöldin lagði efnahag heimsins í rúst. Fjögur löng ár átaka og manntjóns höfðu raskað vinnumörkuðum um alla Evrópu, að ógleymdum áætlunum ríkisstjórna um fjármál. Stríðsskaðabæturnar sem Þýskalandi bar að greiða voru leið Breta og Frakka til að takast á við eigin skuldir en þær sköpuðu einnig efnahagslega spilaborg sem gat auðveldlega hrunið. Afríka, Asía og Rómanska Ameríka fundu einnig fyrir efnahagslegum áhrifum stríðsins. Fyrir stríð höfðu Afríkuríki átt umfangsmikil viðskipti við Evrópu, einkum Þýskaland sem hafði staðið undir meirihluta evrópskra viðskipta við Afríku sunnan Sahara. Þegar stríðið hófst ollu erfiðleikar í viðskiptum við stríðsríkin því að margar evrópskar vörur hækkuðu í verði og margir Afríkubúar höfðu ekki lengur efni á þeim.
Eftir stríð leituðu Bretar og Frakkar til afrískra nýlendna sinna og fyrrum nýlendueigna Þýskalands til að bjarga fjárhag sínum. Bæði Frakkland og Bretland lögðu áherslu á þróun landbúnaðar. Oft fólst það í auknum tækifærum hvítra landnema til að hagnast sjálfir og afla móðurlandinu tekna en tækifæri svartra Afríkubúa voru takmörkuð. Í þeim hluta Kamerún sem Frakklandi var falin stjórn á eftir stríð hvöttu franskir embættismenn til kaffiræktar til útflutnings. Þeir úthlutuðu þó fyrst og fremst Evrópubúum leyfum til ræktunarinnar og takmörkuðu hve stórt landsvæði svartir Afríkubúar máttu rækta. Skortur á tækifærum fyrir svarta Afríkubúa tryggði hvítum kaffiræktendum nægt framboð landbúnaðarverkamanna sem neyddust til að sætta sig við lág laun. Á sama hátt var rétturinn til að fella og selja timbur í bresku Tanganyika, nú Tansaníu, áskilinn Evrópubúum. Bretland og Frakkland lögðu einnig mikið fé í járnbrautagerð í Afríku eftir stríð og Bretar veittu miklu fé til námuvinnslu í Nígeríu, Gullströndinni, nú Gana, og Suður-Afríku.
Austur-Asíuríki urðu einnig fyrir áhrifum stríðsins og efnahagur nokkurra þeirra, svo sem Kína og Japans, óx eftir að því lauk. Kína var enn ekki orðið mjög iðnvætt en naut góðs af minnkandi samkeppni á heimsvísu vegna efnahagsvanda Evrópu.
Á Taishō-tímabilinu á þriðja áratugnum sveiflaðist japanskt efnahagslíf milli uppsveiflu og samdráttar og varð jafnframt fyrir Kantō-jarðskjálftanum mikla árið 1923, verðbólgu og alvarlegri bankakreppu árið 1927. Japan var orðið mjög háð viðskiptum við Bandaríkin og verndarstefna bæði bandarískra og evrópskra markaða, í formi tolla á innfluttar vörur, gróf nú undan efnahag japanskra borga. Efnahagur Japans hélt þó áfram að vaxa á þriðja áratugnum þegar ríkið jók hergagnaframleiðslu og hóf fjárfestingar í Kína. Verðbólga gerði vissulega vart við sig en ríkisstjórnin beitti aðhaldsaðgerðum til að vinna gegn henni. Japan gat aukið útflutning sinn enn meira en Kína eftir stríð og einkum jukust viðskipti þess við Bandaríkin verulega.
Litlar raunverulegar efnahagsbreytingar urðu í ríkjum Rómönsku Ameríku eftir stríð. Mörg þeirra höfðu lítinn iðnað og reiddu sig enn á útflutning landbúnaðarafurða til hagvaxtar. Sum mættu aukinni samkeppni um þessar vörur þegar önnur svæði heimsins juku útflutning á vörum á borð við gúmmí. Ein hrávara frá Rómönsku Ameríku sem jókst að vægi, einkum í Venesúela, var olía sem varð sífellt mikilvægari á heimsmarkaði. Hin mjög iðnvæddu ríki Suður-Ameríku, svo sem Argentína, Brasilía og Perú, bjuggu við stöðugan en lítinn hagvöxt. Þau beindu framleiðslu sinni að útflutningsmarkaði en tollar og innlendar breytingar á peningastefnu á þriðja áratugnum héldu aftur af þeim.
Bandaríkin urðu ekki fyrir þeirri efnislegu eyðileggingu af völdum stríðsins sem önnur bandamannaríki máttu þola. Þau komu úr átökunum sem efnahagslegt stórveldi og lánardrottinn sem átti inni endurgreiðslur vegna stríðslána til Breta og Frakka. Þriðji áratugurinn varð því hagsældarskeið í Bandaríkjunum og tækninýjungar juku enn tilfinningu fólks fyrir velmegun. Stórir smásalar voru reiðubúnir að selja neytendum nýjar vörur á borð við ryksugur, rafmagnsofna og ísskápa með lánum sem neytendur greiddu niður með tímanum. Heimilishald varð mun auðveldara, laun hækkuðu og atvinnuleysi var lítið. Framtíðin virtist björt fyrir íbúa Bandaríkjanna.
Þýskaland og stríðsskaðabæturnar
John Maynard Keynes, frumkvöðull keynesískrar hagfræði, var breskur hagfræðingur á friðarráðstefnunni í París árið 1919. Hugsanlegar fjárhagslegar afleiðingar samningsskilmálanna ollu honum svo miklum áhyggjum að hann skrifaði bók þar sem hann hélt því fram að hinar miklu stríðsskaðabætur myndu leggja efnahag Þýskalands í rúst og stofna öllu efnahagslífi Evrópu í hættu. Spár hans rættust fljótlega.
Þýskaland stóð frammi fyrir fjölmörgum vandamálum í upphafi þriðja áratugarins. Landinu var ekki aðeins kennt um stríðið heldur höfðu erlendar fjáreignir þess verið gerðar upptækar samkvæmt samningnum, sem veikti efnahagslegt afl þess enn frekar, og það hafði minnkað að flatarmáli þegar mörg auðug iðnaðarsvæði voru skorin frá landinu. Eitt brýnasta vandamál nýrrar lýðræðisstjórnar Weimar-lýðveldisins var því að finna leið til að greiða stríðsskaðabæturnar.
Fyrsta greiðslan féll í gjalddaga árið 1921 en Þýskaland gat ekki greitt alla upphæðina og óleysta álitaefnið um hvernig framfylgja skyldi skilmálum samningsins kom aftur upp. Árið eftir, 1922, stóð Þýskaland ekki í skilum með greiðslur til Frakklands og Bretlands. Frakkar og Belgar brugðust við með því að hernema Ruhr-dalinn, miðstöð járn-, kola- og stálframleiðslu Þýskalands, til að knýja fram greiðslur. Frakkar þurftu á auðlindum dalsins að halda, einkum kolum. Þýskir íbúar dalsins veittu hernáminu mótspyrnu og margir létu lífið í átökunum sem fylgdu.
Til að finna tafarlausa lausn hóf Þýskaland einfaldlega að prenta meira fé. Það hratt hins vegar af stað verðbólguhringrás og efnahagslífið reyndist fljótlega ófært um að ráða við óðaverðbólguna sem fylgdi (mynd 12.6). Nýju peningarnir voru bókstaflega ekki pappírsins virði sem þeir voru prentaðir á. Ríkisstjórnin þurfti að prenta seðla með sífellt hærra nafnverði og fólk flutti reiðufé í hjólbörum í verslanir til að kaupa brauðhleif. Það virtist fáránlegt að vinna launaða vinnu þegar launin héldu ekki í við verðbólgu sem jókst dag frá degi. Öll þýska millistéttin sá sparifé sitt hverfa og með peningunum hvarf stuðningur hennar við ríkisstjórnina.
Árið 1924 gripu Bandaríkin inn í með því að koma Dawes-áætluninni á. Samkvæmt henni voru afborganir Þýskalands lækkaðar en áttu að hækka síðar þegar efnahagur landsins næði sér aftur á strik. Erlendir bankar, margir í Bandaríkjunum, lánuðu Þýskalandi einnig fé til að koma á stöðugleika í verðbólguhrjáðu efnahagslífinu. Þannig gat Þýskaland staðið við greiðslur sínar en tók jafnframt á sig meiri skuldir. Í raun lánuðu bandarískir bankar Þýskalandi fé sem það notaði til að greiða Bretlandi og Frakklandi, sem notuðu síðan peningana til að greiða eigin skuldir við Bandaríkin.
Stríðsskaðabæturnar lögðu áfram gífurlegar efnahagslegar byrðar á Þýskaland. Árið 1929 kynntu Bandaríkin nýja tillögu. Young-áætlunin dreifði stríðsskaðabótum Þýskalands á fimmtíu og níu ára greiðslutímabil, lækkaði heildarupphæðina lítillega í 29 milljarða Bandaríkjadala og tryggði viðbótarlán að andvirði hundruða milljóna dala. Þýskaland hélt áfram greiðslum til ársins 1932 þegar kreppan mikla um allan heim gerði frekari greiðslur óframkvæmanlegar. Síðari samningar felldu niður meira af eftirstandandi skuldum og lokagreiðslan fór loks fram árið 2010. Alls greiddi Þýskaland aðeins um áttunda hluta heildarupphæðarinnar.
Slæmar ákvarðanir Weimar-lýðveldisins ýttu undir vaxandi óánægju almennings með nýju lýðræðisstjórnina. Margir stjórnmálahópar reyndu að nota efnahagsvanda landsins til að skjóta sér til valda. Þar á meðal voru þjóðernissósíalistar, eða Nasistaflokkurinn, en félagar hans vildu valdboðsstjórn. Adolf Hitler gekk í hópinn snemma á þriðja áratugnum (mynd 12.7).
Hitler var fyrrverandi hermaður sem aðhylltist hina haldlausu rýtingsstungukenningu og hafði þróað með sér djúpstætt hatur á Versalasamningnum. Á þriðja áratugnum varð hann sannfærandi ræðumaður og vann sig upp metorðastigann innan Nasistaflokksins um leið og hann aflaði hópnum fleiri fylgismanna. Árið 1923 ákvað hann að reyna að hrifsa völdin af ríkisstjórn Bæjaralands í München. Hin fyrirhugaða Bjórkjallarauppreisn, svo nefnd vegna þess að ræna átti stjórnmálamönnunum sem áformin beindust gegn í bjórkjallara, mistókst og Hitler og margir stuðningsmenn hans voru handteknir. Árið eftir, meðan hann sat í fangelsi, skrifaði Hitler bókina Mein Kampf („Barátta mín“), þar sem hann lýsti áætlun sinni um hvernig nasistar skyldu komast til pólitískra valda og markmiðum þeirra um endurreisn Þýskalands. Markmiðin fólust meðal annars í að sameina þýskumælandi þjóðir undir einni stjórn og færa út kvíarnar til austurs í leit að Lebensraum, eða „lífsrými“. Orð hans fengu hljómgrunn meðal móttækilegs hóps á þriðja áratugnum.
Afvopnun og friðarvilji
Á þriðja áratugnum voru ríkisstjórnir stórveldanna enn í áfalli eftir fyrri heimsstyrjöldina og studdu almennt afvopnun og takmarkaða hernaðaruppbyggingu. Miklar vonir voru bundnar við að næstu áratugir yrðu friðsamlegir og margir samningar sem gerðir voru á þriðja áratugnum endurspegluðu þessa áherslu á velvilja milli þjóða. Árið 1921 hófst flotamálaráðstefnan í Washington þar sem fjallað var um flotavopnakapphlaupið sem hafði átt sér stað fyrir og í fyrri heimsstyrjöldinni. Charles Evans Hughes, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, lagði til að þrjú helstu flotaveldin, Bretland, Bandaríkin og Japan, sökktu hvert um sig nokkrum skipum og takmörkuðu smíði í framtíðinni. Fimmveldissamningurinn sem varð til takmarkaði smíði herskipa og stærð flugmóðurskipa sem þá voru ný tegund skipa í flotum heimsins. Hann ákvað hlutföll herskipa þannig að Bretland og Bandaríkin mættu eiga jafnmörg skip og fyrir hver fimm skip þeirra mætti Japan eiga þrjú en Frakkland og Ítalía 1,75 hvort. Bretlandi og Bandaríkjunum var heimilaður meiri skipafjöldi þar sem þau héldu úti flotum bæði á Atlantshafi og Kyrrahafi til verndar nýlendum sínum.
Seint á þriðja áratugnum ríkti mikil bjartsýni á að þjáningar stríðs heyrðu sögunni til. Kellogg–Briand-sáttmálinn var saminn í þessum anda. Hann varð til í samningaviðræðum Franks Kellogg, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og Aristide Briand, utanríkisráðherra Frakklands, um að hafna stríði sem tæki í utanríkisstefnu ríkja. Fimmtán ríki undirrituðu sáttmálann árið 1928 og fjörutíu og sjö bættust við á næstu árum. Engin leið var þó til að framfylgja honum og engar afleiðingar biðu undirritunarríkja sem stóðu ekki undir hugsjónum hans. Hann gerði því lítið til að hemja árásargjarna hernaðarstefnu margra ríkja næsta áratuginn.
Hið sama mátti segja um Þjóðabandalagið. Það byggðist á háleitum hugsjónum og gat gefið út yfirlýsingar, sett takmarkanir eða fordæmt aðgerðir en gat ekki knúið önnur ríki til að takmarka aðgerðir sínar. Viðskiptatakmarkanir á ríki gátu haft einhver, þótt lítil, áhrif en bandalagið hafði engan her sem gat gripið með hervaldi inn í aðgerðir aðildarríkis. Þegar fjórði áratugurinn hófst stóð það því reglulega frammi fyrir árásaraðgerðum víða um heim sem það gat engin áhrif haft á. Japan réðst inn í Mansjúríu árið 1931. Ítalía réðst inn í Líbíu árið 1931 og Eþíópíu árið 1935. Þjóðabandalagið mótmælti, einkum innrásinni í Eþíópíu, en gat lítið annað gert en að beita Ítalíu efnahagsþvingunum og ekki einu sinni öll ríki framfylgdu þeim. Ljóst var að bandalagið hafði ekkert raunverulegt vald og ekkert ríki þurfti að óttast það.