12.3 Kreppan mikla
12.3 Kreppan mikla
Markmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Fjórði áratugur tuttugustu aldar einkenndist af efnahagshruni um allan heim. Kreppan mikla lagðist þungt á fjölmörg ríki og olli víðtæku atvinnuleysi, sárri fátækt og fjármálahruni. Engin einföld úrræði stóðu stjórnvöldum til boða í baráttunni gegn neyðinni og ríki beittu ólíkum aðferðum til að lina þjáningar almennings. Þar sem kapítalískum ríkjum tókst ekki að leysa efnahagsvanda sinn að fullu urðu hugmyndafræðistefnur á borð við kommúnisma álitlegri. Kreppan mikla spratt af óvenjulegu samspili margvíslegra vandamála og það var ekki fyrr en efnahagsumsvif jukust við upphaf síðari heimsstyrjaldarinnar að velmegun tók að aukast á ný í heiminum.
Efnahagshrun
Þegar efnahagshrunið sem varð þekkt sem kreppan mikla hófst í Bandaríkjunum árið 1929 batt það enda á uppsveifluna eftir stríð og kom efnahagslífi alls heimsins úr skorðum. Efnahagskreppa á sér aldrei aðeins eina orsök. Einn áhrifaþátturinn var þó óstöðugleiki í efnahagslífinu sem hækkandi hlutabréfamarkaður í Bandaríkjunum hafði falið.
Hlutabréfamarkaðurinn virtist slá ný met á hverju ári þriðja áratugarins. Sumar verðhækkanir hlutabréfa og þar með hækkandi verðmat fyrirtækja voru á sínum tíma fullkomlega rökréttar. Fyrirtæki seldu enda nýjar vörur og meira magn þeirra. Rafmagnsofnar, þvottavélar og útvörp voru eftirsóttar nýjar neysluvörur. Undir lok þriðja áratugarins gekk hins vegar yfir hlutabréfamarkaðinn bylgja hreinnar spákaupmennsku, það er kaupa og sölu hlutabréfa sem byggðust einungis á veðmáli um að verð þeirra myndi hækka enn frekar, án þess að aukin vörusala stæði undir því. Þessi spákaupmennska þrýsti verði hlutabréfa upp þar til það var orðið hættulega ofmetið.
Verð hlutabréfa tók að falla hratt haustið 1929 og hrundi að lokum. Bankar urðu gjaldþrota í kjölfarið þegar hlutabréfafjárfestingar þeirra misstu verðgildi. Skortur á reglum um bankastarfsemi þýddi að ef banki varð gjaldþrota töpuðu þeir sem lagt höfðu þar inn fé öllum sparnaði sínum. Það kaldhæðnislega var að þegar viðskiptavinir tóku að taka fé sitt út af ótta við að banki félli hrundu þeir oft sjálfir af stað fallinu. Bankar geyma aðeins lítinn hluta fjár síns sem reiðufé í hirslum en fjárfesta afganginn. Bankahrunin sköðuðu ekki aðeins innstæðueigendur heldur sviptu mörg samfélög möguleikanum á lánsfé til fyrirtækja og búrekstrar, sem gróf enn frekar undan efnahag þessara svæða.
Kaup á neysluvörum með lánsfé áttu einnig þátt í kreppunni. Þegar hún skall á vörðu heimili sem glímdu við atvinnumissi þeim tekjum sem eftir voru í húsaskjól og mat. Vanskil þeirra á afborgunum sviptu verslanir tekjum og þær þurftu þá að segja upp fleiri starfsmönnum til að halda velli. Á sama tíma hafði iðnaður í Bandaríkjunum vaxið verulega og framleiddi neysluvörur með áður óþekktum hraða. Þar sem neytendur heima fyrir og erlendis gátu ekki keypt vörurnar lömuðu tvíþætt vandamál offramleiðslu og vanneyslu efnahagslífið. Ójöfn dreifing auðs jók einnig á fjármálahamfarirnar. Þegar kreppan hófst átti meirihluti bandarískra fjölskyldna (80 prósent) engan sparnað og því leiddi atvinnumissir fljótt til heimilisleysis og hungurs (mynd 12.11).
Smoot–Hawley-tollalögin frá 1930 voru dæmi um einangrunar- og verndarstefnu Bandaríkjastjórnar á þriðja áratugnum. Nær 40 prósenta tollhækkun hafði þegar verið lögfest árið 1922. Smoot–Hawley-lögin hækkuðu tolla um önnur 20 prósent á meira en tuttugu þúsund tegundir innflutningsvara, að því er haldið var fram í því skyni að verja bandaríska bændur og iðnað gegn erlendri samkeppni. Þessir gífurlegu tollar urðu til þess að önnur ríki lögðu á háa hefndartolla á bandarískar vörur. Iðnaðargeta Bandaríkjanna nýttist því illa: íbúar landsins gátu ekki keypt vörur vegna atvinnumissis og tekjuskorts og fyrirtæki gátu ekki endurheimt tekjur með sölu erlendis. Smoot–Hawley-tollarnir voru þeir hæstu sem Bandaríkjastjórn hefur nokkru sinni lagt á. Þeir áttu þátt í að kæfa heimsviðskipti, sem drógust saman um 30 prósent í byrjun fjórða áratugarins.
Eitt helsta einkenni kreppunnar miklu var hvernig hún torveldaði utanríkisviðskipti um allan heim. Verg landsframleiðsla (VLF), verðmæti allrar vöru og þjónustu sem ríki framleiðir á einu ári, dróst saman um 15 prósent á heimsvísu milli 1929 og 1932. Þegar viðskipti hrundu fóru margir bandarískir bankar að innkalla lán til erlendra fyrirtækja og ríkja og ollu þannig kreppum annars staðar.
Eymd um allan heim
Þegar kreppan mikla skall á bar almenningur þyngstu byrðarnar. Launafólk missti atvinnuna og fann ekki ný störf þegar fyrirtæki sögðu upp starfsfólki. Fjölskyldum sem gátu ekki greitt húsaleigu eða afborganir húsnæðislána var vísað út og þær urðu heimilislausar. Hungur var alvarlegt vandamál, einkum í borgum þar sem fá tækifæri gáfust til að rækta matjurtir eða afla annarra matvæla. Fjölskyldur brugðust við eftir fremsta megni og fóru stundum hundruð mílna (hundruð kílómetra) í von um að vinnu væri að fá annars staðar. Tjaldbúðir heimilislausra og skúrabyggðir spruttu upp en lífið þar var ótryggt því borgaryfirvöld gátu neytt íbúana á brott (mynd 12.12).
Enginn heimshluti fór varhluta af áhrifum kreppunnar miklu. Kína var enn tiltölulega einangrað á fjórða áratugnum en lenti í efnahagsvanda þegar verð lækkaði á tveimur helstu útflutningsvörum landsins, sojabaunum og silki. Sem eyríki hafði Japan takmarkaðar náttúruauðlindir og ný hernaðarsinnuð ríkisstjórn þess þurfti að draga úr vöruskorti og tryggja aðgang að nauðsynlegum auðlindum á borð við olíu og gúmmí. Vaxandi íbúafjöldi kallaði einnig á öruggt matvælaframboð.
Þessir þættir sameinuðust í áformum Japana um að leggja undir sig ákveðin svæði víðs vegar í Asíu og þar skyldi keisaraflotinn gegna lykilhlutverki. Japanir réðust inn í Mansjúríu árið 1931 og stofnuðu þar leppríkið Mansjúkó árið eftir. Með yfirtöku svæðisins þurfti Japan ekki að greiða fyrir þær vörur sem það sóttist eftir, svo sem hrísgrjón. Það skipti miklu í kreppu sem hafði dregið úr útflutningi landsins og þar með viðskiptatekjum þess. Yfirtakan styrkti einnig enn frekar stöðu Japans sem stórveldis á svæðinu.
Víða í Afríku voru ræktaðar landbúnaðarafurðir á borð við hveiti, maís og bómull. Þegar viðskipti drógust saman urðu þessar atvinnugreinar fyrir miklu tjóni og þar líkt og annars staðar bitnuðu afleiðingarnar verst á fátækum. Nýlendusvæði Afríku endurspegluðu oft efnahagsvanda nýlenduveldanna sem réðu þeim. Gullnámur Suður-Afríku skiluðu þó nægum tekjum til að efnahagur landsins héldist stöðugri en annars staðar í Afríku.
Mörg ríki Rómönsku Ameríku gátu illa tekist á við hinn mikla samdrátt í útflutningi sem kreppan olli. Fjármálakerfi sumra þeirra voru mjög háð útflutningsmarkaði en iðnaður þeirra var lítt þróaður og gat því ekki bætt upp tekjutapið. Þrátt fyrir þennan veikleika komst Rómanska Ameríka þó allvel í gegnum kreppuna miklu. Flest ríki yfirgáfu gullfótinn, peningakerfi þar sem verðgildi gjaldmiðils er tengt beint við verðmæti gulls, í byrjun fjórða áratugarins en þar varð ekkert víðtækt bankahrun á borð við það sem varð í Bandaríkjunum.
Evrópuríki tókust á við kreppuna miklu með ólíkum hætti. Útflutningur Breta dróst verulega saman og árið 1931 töldu stjórnvöld nauðsynlegt að lækka tolla innan heimsveldisins til að örva viðskipti. Breskt efnahagslíf hafði staðnað á þriðja áratugnum og því varð niðursveifla kreppunnar ekki jafn sársaukafull og í Bandaríkjunum, þótt sumar atvinnugreinar, til dæmis námavinnsla, drægjust meira saman en aðrar. Bretar komu ekki á víðtækum atvinnubótaáætlunum heldur beindu stuðningi að tilteknum atvinnugreinum. Frakkar gripu til aðhaldsaðgerða í von um að halda sköttum lágum. Franska efnahagslífið tók ekki að rétta úr kútnum fyrr en undir lok fjórða áratugarins og þá vegna aukinnar framleiðslu hergagna.
Í Bandaríkjunum kynnti Franklin D. Roosevelt, nýr forseti landsins, umfangsmikla umbótaáætlun árið 1933. Nýja sáttmálanum (New Deal) var ætlað að endurvekja traust á bankakerfinu, skapa atvinnubótastörf handa atvinnulausum, efla samningsstöðu og kaupmátt iðnverkafólks og bæta lífsgæði almennt. Endurbætur á bankakerfinu fólust meðal annars í auknu regluverki um bandaríska banka og reglubundnum úttektum. Með stofnun bandarísku innstæðutryggingastofnunarinnar (Federal Deposit Insurance Corporation, FDIC) árið 1933 gátu innstæðueigendur treyst því að fé þeirra væri öruggt. Bandaríkin tóku einnig upp úrræði sem þegar voru til annars staðar. Bandaríska almannatryggingastofnunin (Social Security Administration) var til dæmis stofnuð árið 1935 til að sjá um ellilífeyriskerfi landsins. Slíkt kerfi hafði verið starfrækt í Þýskalandi í nokkra áratugi og Bretar höfðu þegar innleitt mörg úrræði sem hluta af velferðarríki sínu sem Bandaríkin voru sein til að taka upp.
Kommúnismi og forræðishyggja
Þegar efnahagskreppan lagðist yfir ríki heims jókst gremja meðal fólks sem taldi stjórnvöld ekki berjast af nægum krafti gegn vandanum. Í kapítalískum ríkjum var munurinn á hinum efnuðu og hinum efnalitlu sérlega áberandi á fjórða áratugnum. Margir auðmenn héldu áfram fyrra lífi að mestu óbreyttu á meðan aðrir misstu atvinnu og heimili. Hugmyndafræði kommúnismans höfðaði í auknum mæli til sumra þeirra sem töldu kapítalíska kerfið hafa yfirgefið sig og fyrirheit um efnahagslegan jöfnuð var helsta aðdráttarafl hennar. Í öðrum ríkjum gaf efnahagskreppan færi á aukinni forræðishyggju.
Kommúnistaflokkar uxu verulega í mörgum vestrænum lýðræðisríkjum í byrjun fjórða áratugarins því kommúnismi virtist sumum geta leyst vandamál kreppunnar miklu. Alþjóðasamband kommúnista, Komintern, vann á þessum áratug ötullega að útbreiðslu kommúnisma um heim allan undir forystu Sovétríkjanna. Sumum bauð kommúnismi ekki aðeins upp á efnahagslegan jöfnuð heldur einnig möguleika á jöfnuði óháð kynþætti. Í Bandaríkjunum urðu aðskilnaðarlög og áframhaldandi mismunun gegn svörtum Bandaríkjamönnum til þess að sumir þeirra sáu í hinu jafnræðissinnaða samfélagi sem kommúnismi lofaði nýja leið í réttindabaráttunni. Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna vann einnig gegn kynþáttamismunun í lögum og opinberri stefnu.
Aðdráttarafl kommúnisma jókst í Vestur-Evrópu á meðan stjórnvöld reyndu að takast á við kreppuna. Í Frakklandi tóku ríkisstjórnir sífellt við hver af annarri og voru endurskipulagðar hvað eftir annað. Óreiðan á stjórnmálasviðinu gat skapað tómarúm sem stjórnmálamenn lengst til hægri gætu nýtt sér. Árið 1936 komst bandalag vinstrihópa sem nefndist Alþýðufylkingin til valda. Stjórnin innleiddi framsækna stefnu í þágu launafólks, svo sem fjörutíu stunda vinnuviku og lágmarkslaun, sem voru bæði dæmigerð fyrir viðbrögð vestrænna lýðræðisríkja við kreppunni miklu. Líkt og önnur ríki komst Frakkland þó að því að stefnubreytingar einar og sér nægðu ekki til að leysa kreppuna.
Sumir leiðtogar notfærðu sér neyðarástandið til að koma á einræðisstjórn undir því yfirskini að tilteknar aðgerðir væru nauðsynlegar í þágu almennings. Þetta átti einkum við um Ítalíu, Spán og Þýskaland, sem snerust öll til fasisma á fjórða áratugnum. Fasismi var stjórnmálahreyfing sem vildi gera borgarana að sannfærðum þjóðernissinnum sem stefndu að einingu og kynþáttahreinleika til að snúa við meintri hnignun þjóðarinnar. Fasistar vildu skapa sameinaða þjóð með ofbeldi, víkja lýðræðislegum viðmiðum og réttarríkinu til hliðar til að ryðja raunverulegum eða ímynduðum óvinum úr vegi og koma á alræði, það er algerri stjórn ríkisins á öllum þáttum í lífi fólks. Millistríðsárin og vandamál þriðja áratugarins ýttu undir vonbrigði með lýðræðis- og þingstjórnir víða um heim.
Á Ítalíu hafði Benito Mussolini tryggt völd sín á fjórða áratugnum. Uppgangur hans á landsvísu hafði hafist árið 1919, meðal annars með gagnrýni hans á skilmála Versalasamningsins, sem margir Ítalir töldu hafa svipt landið þeim landsvæðum sem það ætti að fá að launum fyrir að hafa barist með bandamönnum. Líkt og Hitler beitti Mussolini ótta og hryðjuverkum til að öðlast stjórnmálavöld og lét stuðningssveit sína, Svartstakkana, hóta andstæðingum sínum líkamlegu ofbeldi. Árið 1924 vann Fasistaflokkur hans meirihluta á þingi og Mussolini, sem kallaði sig Il Duce („foringjann“), varð leiðtogi Ítalíu. Síðan bannaði hann allar kosningar þaðan í frá. Ítalskir fasistar höfðu viljað leggja áherslu á iðnþróun á þriðja og fjórða áratugnum en hún hafði dregist aftur úr, einkum í suðurhluta landsins. Á fjórða áratugnum tók Mussolini yfir rekstur margra iðnfyrirtækja þegar bankar hrundu um allt land til að halda iðnaðinum gangandi. Ítalska stjórnin leysti einnig upp verkalýðsfélög.
Á Spáni var komið á hernaðareinræði árið 1924. Þegar því lauk árið 1930 var stofnað lýðveldi sem hóf þegar að nútímavæða landið. Það reyndi að binda enda á ráðandi hlutverk kaþólsku kirkjunnar í samfélagi og stjórnmálum og gera aðrar breytingar, svo sem að endurúthluta landi, veita konum kosningarétt og rýmka skilnaðarlöggjöf. Árið 1936 gerði herinn hins vegar alvarlega tilraun til valdaráns. Fasistar sem kölluðu sig þjóðernissinna höfðu náð stórum hluta spænska hersins á sitt band og fengið stuðning hægrisinnaðra, íhaldssamra einræðissinna.
Hinn vinsæli hershöfðingi Francisco Franco, fyrrverandi yfirmaður spænska herskólans, var andvígur hugmyndafræði lýðveldissinna. Franco barðist gegn nútímavæðingu, róttækni lýðveldissinna og vofu kommúnismans og gat leitað stuðnings hjá fasistafélögum sínum Adolf Hitler og Benito Mussolini. Deila má um hernaðarlegt gildi loftárása Þjóðverja og Ítala á óbreytta borgara í borgum á borð við Madríd og Guernica en loftárásirnar vöktu óhug vegna aukinnar grimmdar hernaðarins (mynd 12.13). Bretar, Frakkar og önnur Evrópuríki fylgdu engu að síður stefnu um að skerast ekki í leikinn og töldu hana skynsamlega í ljósi útþenslu Japana í Asíu og víðar og hlutleysisstefnu Bandaríkjanna. Þjóðabandalagið lét einnig hjá líða að grípa til aðgerða.
Spænska borgarastyrjöldin stóð frá 1936 til 1939 og allt að 500.000 manns féllu eða særðust. Þegar skothríðinni lauk kom Franco fasistastjórn sinni á. Allan fjórða áratuginn héldu spænskir fasistar því fram að kaþólsku Spáni stafaði ógn af samsæri gyðinga, bolsévika og frímúrara gegn eignarrétti og samfélagsskipan. Með þeim áróðri réttlættu þeir útrýmingu hundruða þúsunda lýðveldissinna og andstæðinga Francos. Franco sameinaði fasistahreyfinguna og alla aðra stjórnmálaflokka í eina hreyfingu. Kaþólska kirkjan, herinn og embættismannakerfið héldu þó hvert um sig nokkru sjálfstæði sem önnur ríki sem þróuðu með sér fasisma leyfðu ekki. Líkt og á Ítalíu voru spænskar konur fengnar til að þjóna stjórninni með áróðursstarfi og uppeldi þjóðrækinna barna. Fasismi Francos og andúð hans á alþýðulýðræði, frjálslyndum hugsjónum, veraldarhyggju, femínisma og kommúnisma líktust stefnu Mussolinis og Hitlers.
Í Þýskalandi skall kreppan á eftir áratug efnahagslegrar óvissu og gríðarlegrar verðbólgu. Þessar aðstæður gáfu Þjóðernissósíalistaflokknum, Nasistaflokknum, undir forystu Adolf Hitler færi á að treysta völd sín. Uppgangur fasisma í Þýskalandi stafaði einnig af afgerandi ósigri landsins í fyrri heimsstyrjöldinni. Þýsku þjóðinni hafði verið talin trú um að sigur væri vís og því kom vopnahléið henni í opna skjöldu. Stjórnmálaflokkar landsins höfðu neytt keisarann til að segja af sér og stofna þess í stað stjórnarskrárbundið ríki, Weimar-lýðveldið. Vegna þess hvenær þessir atburðir urðu töldu margir Þjóðverjar borgaralega stjórnmálamenn bera ábyrgð á ósigrinum í stríðinu. Árið 1919 tóku konungssinnar, sósíalistar og kommúnistar að raska stjórnmálalífinu og berjast með ofbeldi um yfirráð á götum Berlínar og víðar.
Gagnrýni nasista á viðbrögð Weimar-lýðveldisins við óðaverðbólgu þriðja áratugarins og síðar upphafi kreppunnar jók fylgi þeirra verulega. Nasistar tóku upp kynþáttastigveldiskenningar nítjándu aldar sem lýstu germönskum norrænum eða arískum kynþáttum sem æðri kynstofnum. Þegar þýskar fasistasveitir öfluðu pólitísks stuðnings, hvort sem var með samþykki fólks eða ógnunum, stimpluðu þær blaðamenn lygara, réðust á pólitíska andstæðinga og gyðinga og sögðu þá óhreina og viðbjóðslega, kölluðu þá meindýr og lýstu þá ómennska. Ógnandi ofbeldi og gyðingahatur fasista varð þungamiðja stjórnmálalífs þjóðarinnar eftir fyrri heimsstyrjöldina.
Hitler fékk annað tækifæri til að nýta sér þá tilfinningu að Þýskaland hefði verið beitt ranglæti þegar kreppan mikla svipti allt að fjórar milljónir Þjóðverja atvinnu. Óánægja almennings með efnahagsöngþveitið gerði nasistum kleift að fjölga fulltrúum sínum á Ríkisþinginu (Reichstag). Hitler og nasistar nýttu sér einnig langa sögu gyðingahaturs í Evrópu, einkum í Austurríki, og héldu því fram að gyðingar sem ættu banka og fyrirtæki hefðu valdið kreppunni miklu. Þeir lofuðu að gyðingar fengju ekki framar að valda slíku tjóni. Vonsviknir þýskir kjósendur tóku greiðlega undir þennan málflutning. Nasistaflokkurinn var orðinn stærsti flokkur þingsins og því var þrýst á Paul von Hindenburg forseta að skipa Hitler kanslara í janúar 1933.
Hitler safnaði fljótt að sér völdum. Aðeins mánuði eftir að hann varð kanslari kveikti maður í þýska ríkisþinghúsinu í Berlín. Í samræmi við andstöðu nasista við kommúnisma var hollenskum kommúnista og kommúnískum undirróðursmönnum almennt ranglega kennt um glæpinn. Andrúmsloft ótta varð til þess að íhaldssamir þingmenn veittu Hitler tímabundnar neyðarheimildir með umboðslögunum sem samþykkt voru í mars 1933. Eftir það gat Hitler í raun stjórnað án afskipta þingsins eða nokkurra stjórnskipulegra takmarkana. Árið 1934 tók hann sér titilinn Führer („foringja“) og sameinaði embætti forseta og kanslara í einu alvalda embætti.
Sumir þeirra sem höfðu fylgt Hitler frá Bjórkjallarauppreisninni studdu hann við valdatökuna. Hermann Göring, fyrrverandi flugási úr fyrri heimsstyrjöldinni, varð næstvaldamesti leiðtogi nasista, sá um skipulag þjóðarbúsins og stjórnaði þýska flughernum, Luftwaffe. Heinrich Himmler breytti hálfhernaðarlegu sveitinni Schutzstaffel (SS) úr litlu liði með 290 meðlimi í meira en milljón manna stofnun. Hann bar ábyrgð á að efla þýska menningu og stofnanir og hafa umsjón með framfylgd kynþáttastefnu nasista.
Ýmsar þýskar öryggisstofnanir og leynilögreglusveitir voru sameinaðar í Gestapo, sem varð helsta tæki stjórnarinnar til ofbeldis og til að knýja fram hlýðni. Áróður nýtti sér í auknum mæli þróun fjöldamiðlunar. Áhrifamikið dæmi er verk þýska kvikmyndaleikstjórans Leni Riefenstahl. Kvikmynd hennar um fjöldafund nasista í Nürnberg árið 1934, Sigur viljans, er enn talin mikilvægt skref í þróun kvikmyndatækni og heimildarmyndagerðar.
Menntakerfið var endurskipulagt þannig að áhersla væri lögð á líkamlegan þroska ungmenna og rækilega innrætingu hugmyndafræði nasista um kynþætti og kynþáttasögu. Að lokum var öllum kennurum gert að ganga í Kennarasamband nasista og nota fyrirskipaðar kennslubækur þeirra. Utan skólastofunnar var þýskum börnum skipað í aldursskipt æskulýðssamtök sem náðu hámarki í Hitlersæskunni fyrir drengi og Bandalagi þýskra stúlkna fyrir stúlkur. Drengir fengu einkum hernaðarþjálfun en stúlkum var kennt kynþáttahreinlæti, það er þeirri hugmynd að nauðsynlegt væri að eignast börn með tiltekna eiginleika, og heimilisstörf svo þær yrðu góðar eiginkonur og mæður.
Nasistar hófust fljótt handa við að efna loforð sín. Sett voru lög sem takmörkuðu atvinnumöguleika gyðinga og þátttöku þeirra í félagslífi og höftin urðu sífellt harðari eftir því sem leið á áratuginn. Hitler bannaði alla stjórnmálaflokka nema Nasistaflokkinn og gerði Þýskaland að einsflokksríki. Nasistar stjórnuðu öllum dagblöðum og fjölmiðlum og útvörpum var dreift ókeypis í stórum stíl til að koma boðskap þeirra til almennings.
Nasistar fullvissuðu kjósendur um að þeir einir gætu leyst efnahagsvanda Þýskalands og lofuðu að endurreisa alþjóðlega virðingu landsins. Hitler ætlaði að sjá öllum sem þurftu á atvinnu að halda fyrir störfum með gríðarlegri innviðauppbyggingu þar sem nýir þjóðvegir voru lagðir og hraðbrautakerfið Autobahn varð til. Reistir voru risavaxnir leikvangar fyrir íþróttaviðburði, svo sem Ólympíuleikana í Berlín árið 1936, og stjórnmálafundi nasista. Byggt var nýtt húsnæði og framleiddar flugvélar, skip, skriðdrekar og vopn. Vinnuvikan var lengd í sextíu klukkustundir. Launafólk mátti hvorki fara í verkfall né einu sinni krefjast launahækkunar en atvinnuleysi minnkaði.
Þeir sem störfuðu ekki í iðnaði gátu fengið hlutverk í sívaxandi her Þýskalands. Hitler virti að vettugi takmarkanir Versalasamningsins og stækkaði þýska herinn í nær milljón hermenn. Hann sagði nauðsynlegt að útvega atvinnu og að bregðast yrði við neyðarástandinu. Stórveldi heimsins vissu ef til vill ekki að fullu hve umfangsmikill endurvígbúnaður Þýskalands var en árið 1935 vissu þau vissulega að hann ætti sér stað. Ef tækifæri gafst til að stöðva áform Hitlers var það nú, áður en Þýskaland hefði safnað þeim vopnum sem það þyrfti í næsta stríði. Lítill alþjóðlegur vilji var þó til slíkrar íhlutunar. Hún gat hæglega leitt til hernaðarátaka og í miðri kreppunni hafði ekkert fyrrum bandamannaríkjanna áhuga á þeim. Enginn almennur stuðningur var heldur við slíkar aðgerðir í þessum ríkjum.
Efnahagsvandi Þýskalands tók að leysast undir stjórn Hitlers með atvinnuátaki og hallarekstri ríkisins, það er útgjöldum sem voru fjármögnuð með lántökum fremur en skattheimtu. Atvinnuleysi minnkaði úr hámarki sínu, um 30 prósentum, í um 10 prósent. Margir um allan heim fögnuðu viðbrögðum Hitlers við kreppunni miklu. Lífið gat verið þolanlegt eða jafnvel þægilegt fyrir þá sem nutu velþóknunar nasista: þeir höfðu atvinnu, sóttu staðbundna og landsbundna viðburði og hátíðir, stunduðu öfluga líkamsrækt undir berum himni og voru sífellt minntir á að þeir tilheyrðu útvalinni þjóð með sérstakt hlutverk undir forystu manns sem lýst var sem messíasarkenndum leiðtoga. Líf óvina stjórnarinnar gat hins vegar einkennst af skorti og skelfingu.