12.5 Andspyrna, borgararéttindi og lýðræði

12.5 Andspyrna, borgararéttindi og lýðræði

Markmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

• Lýst útvíkkun frelsis og borgararéttinda í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum á millistríðsárunum
• Greint þróun lýðræðisríkja í Asíu á millistríðsárunum og þær áskoranir sem þau stóðu frammi fyrir
• Útskýrt uppgang hernaðarhyggju í Japan á þriðja og fjórða áratugnum
• Lýst vexti dægurmenningar á þriðja og fjórða áratugnum

Stríð verður oft hvati að samfélagsbreytingum og það átti svo sannarlega við um fyrri heimsstyrjöldina. Konur höfðu lengi barist fyrir auknum pólitískum réttindum og á næsta áratug öðluðust þær kosningarétt í fleiri löndum. Konur tóku einnig upp frjálslegri klæðaburð og ögruðu hefðbundnum kynhlutverkum með því að vinna utan heimilis, dansa og drekka á almannafæri. Staða svartra Bandaríkjamanna fékk sömuleiðis meiri athygli þegar leiðtogar borgararéttindahreyfingarinnar lögðu áherslu á framlag svartra uppgjafahermanna til að sýna fram á nauðsyn réttlátrar meðferðar. Rithöfundar og tónlistarmenn nýttu jafnframt verk sín til að gefa reynslu svartra rödd og heiðra arfleifð þeirra. Mörg lönd hófu að innleiða fleiri lýðræðislegar meginreglur. Ferlið var ekki auðvelt og margar þjóðir stóðu áfram frammi fyrir verulegum hindrunum í því að ná markmiðum sínum. Á þriðja og fjórða áratugnum komu einnig fram nýjar gerðir dægurmenningar: útvarp og kvikmyndir, sem höfðuðu til fjöldans.

Útbreiðsla lýðræðis

Þegar stríðinu lauk hafði baráttan fyrir kosningarétti kvenna staðið í nokkra áratugi í Bandaríkjunum og Bretlandi. Þau sem mótmæltu til stuðnings kosningarétti kvenna voru kölluð kosningaréttarsinnar og höfðu stundum gripið til róttækra aðgerða til að vekja athygli á málstað sínum. Emily Davison kastaði sér til dæmis fyrir hest konungs Englands á kappreiðum árið 1913 og lést. Leiðtogar kosningaréttarsamtaka í báðum löndum voru oft handteknir og margar fóru í hungurverkfall í fangelsi, þar sem þær máttu þola nauðungarmötun til að vekja enn meiri athygli á málstaðnum.

Stuðningur kvenna við stríðsreksturinn og líkamleg vinna þeirra í hergagnaiðnaði og heilbrigðissveitum urðu til þess að stjórnmálamenn tóku hugmyndinni um kosningarétt kvenna betur. Konur öðluðust kosningarétt í Bandaríkjunum árið 1920, þótt honum væri lýst sem umbun fyrir þjónustu þeirra í stríðinu. Bretar veittu réttinn í áföngum. Fyrst fengu konur eldri en þrítugar sem uppfylltu eignaskilyrði kosningarétt árið 1918. Árið 1928 var rétturinn síðan rýmkaður til kvenna tuttugu og eins árs og eldri. Eignaskilyrði karla voru afnumin árið 1918 og allir karlar tuttugu og eins árs og eldri fengu kosningarétt. Aldursmörkin voru lækkuð niður í nítján ár fyrir þá sem gegndu herþjónustu.

Fleiri lönd fylgdu þessari þróun. Þýskar konur öðluðust kosningarétt árið 1918. Hið nýstofnaða Pólland veitti konum þegar í stað kosningarétt. Önnur lönd settu enn takmarkanir, svo sem eignaskilyrði eða kröfu um að kona væri ekkja eftir hermann til að mega kjósa. Frakkland og Ítalía drógust aftur úr; konur fengu ekki kosningarétt í þessum löndum fyrr en árið 1945. Í Japan kröfðust samtök kvenna sem börðust fyrir réttindum þeirra þátttöku í stjórnmálum allan þriðja og fjórða áratuginn. Japönskum lögum var breytt þannig að konur máttu sækja stjórnmálafundi en þær fengu ekki kosningarétt fyrr en eftir síðari heimsstyrjöldina. Vaxandi kvenréttindabarátta í Kína, sem tengdist hreyfingunni fjórða maí, hjálpaði konum að öðlast sjálfstæð eignarréttindi samkvæmt lögum.

Einstakar konur létu einnig til sín heyra. Huda Sha’arawi stofnaði Egypska kvenréttindasambandið árið 1923 og hætti að ganga með blæju og höfuðslæðu. Hún hafði þegar unnið að menntun stúlkna og tekið virkan þátt í sjálfstæðishreyfingu Egyptalands. Á fjórða áratugnum varð hún varaforseti Alþjóðasambands kvenna. Zaynab al-Ghazali stofnaði Félag múslimskra kvenna í Evrópu árið 1936. Al-Ghazali hélt því fram að konur gætu tekið þátt í stjórnmálum utan heimilisins án þess að víkja frá íslamstrú sinni.

Nokkrir minnihlutahópar í Bandaríkjunum vonuðust til að herþjónusta aflaði þeim víðtækari viðurkenningar og réttinda. Meira en ellefu þúsund frumbyggjar Bandaríkjanna gegndu herþjónustu í stríðinu og margir vonuðust til að þessi sjálfboðna þjónusta myndi veita þeim bandarískan ríkisborgararétt. Frumbyggjar fengu raunar ríkisborgararétt árið 1924. Svartir Bandaríkjamenn voru annar hópur sem vonaðist eftir breytingum. Þeir höfðu lengi þurft að sæta mismununarlögum og kynþáttaaðskilnaði en töldu fyrri heimsstyrjöldina gefa sér tækifæri til að sanna að þeir væru trúir borgarar. Bandaríkjaher var aðskilinn eftir kynþætti og hersveitir sem eingöngu voru skipaðar svörtum hermönnum fengu einstakt tækifæri til að kynnast viðhorfum til þeirra annars staðar þegar þær þjónuðu erlendis. Þeim sem voru í Frakklandi þótti einkum eftirtektarvert hve frjálsir þeir voru ferða sinna og hve vel þeim var tekið þar. Í Frakklandi fengu þeir að taka þátt í bardögum en bandarískar hersveitir höfðu þá að mestu í stoðhlutverkum. Mikil bjartsýni ríkti um að líf svartra í Bandaríkjunum yrði öðruvísi eftir stríðið.

Eftir 1918 kom þó í ljós að lítið hafði breyst. Mismununarlög héldu gildi sínu og slæm meðferð jafnvel á uppgjafahermönnum var algeng. Það sem var nýtt var möguleikinn á búferlaflutningum. Árið 1917 tóku vel launuð iðnaðarstörf við stríðsframleiðslu að laða svarta verkamenn og fjölskyldur þeirra norður á bóginn. Þessir flutningar héldu áfram eftir stríð þegar verksmiðjur tóku að fjöldaframleiða neysluvörur. Árið 1920 hafði meira en ein milljón svartra Bandaríkjamanna yfirgefið Suðurríkin í fólksflutningunum miklu, sem héldu áfram næstu áratugina.

Kynþáttahyggja var ekki fjarverandi í norðurhluta Bandaríkjanna. Sumarið 1919 einkenndist af kynþáttaóeirðum í mörgum borgum og á þriðja áratugnum breiddist Ku Klux Klan, samtök hvítra yfirburðarsinna sem stofnuð voru eftir borgarastyrjöldina, út um landið. Kynþáttahyggjan í norðri virtist þó mild í samanburði við reynslu svartra í Suðurríkjunum og aukin tækifæri til atvinnu og menntunar héldu áfram að laða fólk til borga í norðri og miðvesturríkjunum. Nýjar leiðir til lífsviðurværis og þátttaka í borgararéttindasamtökum á borð við NAACP drógu marga inn í New Negro-hreyfinguna á þriðja áratugnum. Hreyfingin „stuðlaði að endurnýjuðu kynþáttastolti, menningarlegri sjálfstjáningu, efnahagslegu sjálfstæði og framsæknum stjórnmálum“. Eitt fyrsta verkefni hennar var að berjast fyrir alríkislögum gegn múgdrápum án dóms og laga. Slík múgdráp voru sjálftökuglæpir sem beindust nær eingöngu gegn svörtum Bandaríkjamönnum. Baráttufólk gegn múgdrápum vissi að hvítum mönnum sem myrtu svarta Bandaríkjamenn yrði ekki refsað fyrir dómstólum Suðurríkjanna. Með því að gera múgdráp að alríkisglæp sem heyrði undir alríkisdómstól vonaðist það hins vegar til að ná fram meira réttlæti. Lagafrumvarp gegn múgdrápum kom til atkvæðagreiðslu á Bandaríkjaþingi árið 1922 en var fellt, og aftur árið 1935. Hvítir stjórnmálamenn Suðurríkjanna höfnuðu öllum afskiptum alríkisins, jafnvel í mannúðarmálum.

Kynþáttastolt hafði einnig áhrif á listamenn Harlem-endurreisnarinnar, mikillar grósku í bókmenntum, myndlist og tónlist svartra Bandaríkjamanna. Hreyfingin var nefnd eftir hverfi í New York-borg þar sem margir svartir þátttakendur í fólksflutningunum miklu settust að. Harlem-endurreisnin stóð í fullum blóma á þriðja áratugnum og færði verk margra svartra rithöfunda inn í meginstraum menningarinnar. Þar á meðal voru ljóðskáldið Langston Hughes og Zora Neale Hurston, sem fjallaði í skáldsögum, smásögum og leikritum sínum um kynþáttabaráttu svartra Bandaríkjamanna á tuttugustu öld. Tónlist svartra samfélaga í Harlem og víðar einkenndist af sérstæðum blús- og djassstílum. Báðar tónlistarstefnurnar urðu alþjóðlegar og mynduðu hljóðrás þeirra hröðu breytinga sem urðu á áratugnum eftir fyrri heimsstyrjöldina.

Harlem-endurreisnin, einkum verk Claude McKay sem fæddist á Jamaíku, varð síðan innblástur að Négritude-hreyfingunni, bókmenntahreyfingu sem kom fram í frönskumælandi hlutum Afríku og Ameríku. Léopold Sédar Senghor, senegalskt ljóðskáld og háskólakennari, stofnaði hreyfinguna. Heitið Négritude var smíðað af Aimé Césaire, ljóðskáldi og leikskáldi frá karabísku eyjunni Martiník, sem þá var frönsk nýlenda. Hreyfingin hvatti svart fólk til að hafna evrópskri menningu og gildum og velja afríska menningu og gildi í þeirra stað.

Þrá eftir lýðræði

Upplausn heimsvelda í stríðslok var greinilega lýðræðinu til framdráttar en nýstofnuðum ríkjum reyndist ekki alltaf auðvelt að taka upp ný stjórnmálakerfi. Spennuástandið á Írlandi á þriðja áratugnum var aðeins eitt dæmi um það.

Árið 1922 var Írska fríríkið stofnað með ensk-írska samningnum. Þessi samningur frá 1921 batt enda á sjálfstæðisstríð Írlands, sem hafði hafist árið 1918 þegar Írski lýðveldisherinn (IRA) og Írski þjóðernisflokkurinn börðust gegn yfirráðum Breta. Samtök á borð við Sinn Féin („Við sjálf“), sem stofnuð voru árið 1905 til að berjast fyrir sjálfstæðu Írlandi, voru oft tengd IRA og gripu stundum til ofbeldisfyllri aðgerða en hinn hófsamari Írski þjóðernisflokkur. Markmið þeirra var hið sama en aðferðirnar mjög ólíkar.

Ensk-írski samningurinn fól í sér atkvæðagreiðslu um framtíð Írlands. Norðursýslurnar sex, þar sem mótmælendur voru í miklum meirihluta, kusu að vera áfram hluti af Bretlandi. Hinar tuttugu og sex mynduðu hins vegar Írska fríríkið og fengu stöðu sjálfstjórnarríkis innan breska heimsveldisins. Sem slíkt gat Írska fríríkið sett eigin lög og framfylgt þeim, gert samninga, skipað sendiherra og sent eigin fulltrúa til alþjóðastofnana. Töluverður fjöldi kaþólikka bjó þó áfram í norðursýslunum og það leiddi að lokum til langvarandi ofbeldis. Þótt nýja fyrirkomulagið væri veruleg framför frá fyrri tíð fullnægði það ekki mörgum írskum lýðveldissinnum sem vildu algert sjálfstæði Írlands. Sinn Féin klofnaði; sumir félagar vildu aukið fullveldi Írlands og að öll eyjan losnaði undan nærveru Breta. Stutt borgarastyrjöld braust út milli IRA og fríríkisins en fríríkið bar sigur úr býtum. Árið 1937 fékk það nýja ríkisstjórn undir forystu Éamon de Valera, leiðtoga sem hafði lagst gegn samningnum, og tók upp heitið „Írland“.

Japan tók einnig skref í átt að auknu lýðræði um skamma hríð eftir fyrri heimsstyrjöldina. Árið 1912 hafði nýr keisari, Taishō, innleitt tímabil frjálslyndis með lýðræðislegum og framsæknum stjórnmálum. Verkföll urðu til dæmis sífellt algengari þegar verkafólk barðist fyrir hærri launum og betri vinnuskilyrðum. Þar á meðal voru hrísgrjónaóeirðirnar árið 1918, þegar tugþúsundir mótmæltu því að stjórnvöld greiddu ekki markaðsverð fyrir hrísgrjón. Konur tóku í fyrsta sinn virkan þátt í verkalýðsfélögum og stjórnmálum og félögunum fjölgaði meira en þrefalt á öðrum áratug aldarinnar. Á þessu tímabili var litið á Japan sem sigur fyrir stjórnarskrárbundna stjórnarhætti.

Þegar keisarinn lést árið 1926 tók sonur hans Hirohito við völdum og Shōwa-tímabilið hófst. Herinn varð nú sífellt ráðandi í japanska stjórnmálakerfinu og hlutverk keisarans var sveipað leyndardómi og tilbeiðslu. Herforingjar landsins töldu að grípa þyrfti til ágengari aðgerða til að Japan næði þeim yfirráðum yfir Kyrrahafinu sem þeir sóttust eftir.

Hernaðaryfirstjórn Japans og tilteknar fylkingar innan hersins einkenndust af ýktri skyldu- og heiðurstilfinningu og sýndu borgaralegum leiðtogum sífellt meiri fyrirlitningu. Undir lok þriðja áratugarins töldu þau þessa stjórnmálamenn hvorki færa um að leysa innanlandsvanda né takast á við áskoranir frá Kína og Sovétríkjunum. Sumir óánægðir japanskir herforingjar í Kína og japönsku nýlendunni Kóreu tóku að grípa til beinna aðgerða. Þeir stofnuðu til glæpsamlegra samsæra og yfirhylmingar í því skyni að tryggja framtíð Japans eins og þeir sjálfir sáu hana, þótt þeir þjónuðu jafnframt keisaranum.

Þjóðernissinnuð leynifélög á borð við Kirsuberjablómasamtökin og Blóðeiðssveitina uxu hratt innan japanska hersins, einkum í hinum virta Kwantung-her sem hafði aðsetur í Kóreu. Japönum gramdist það sem þeir töldu vera ójafna meðferð í alþjóðamálum, meðal annars á flotamálaráðstefnunni í Washington. Vaxandi þjóðernishyggja Kínverja undir forystu Chiang Kai-shek og þjóðernisstjórn Guomindang olli auknum áhyggjum, sem og þau áhrif sem hún kynni að hafa á hagsmuni Japana í Kína.

Mansjúría, sem átti landamæri að Kóreu, var kínverskt hérað með sjálfstjórn að hluta. Árið 1931 lögðu ofstækisfullir þjóðernissinnar í japanska hernum á ráðin um að sprengja upp hluta Suður-Mansjúríujárnbrautarinnar nærri mansjúrska bænum Mukden (Shenyang) og kenna kínverskum þjóðernissinnum um. Tilgangurinn var að skapa pólitíska kreppu sem gerði Japönum kleift að grípa inn í. Japanski herforinginn á staðnum notaði tækifærið til að hernema Mukden og herforingjar í Kóreu sendu liðsauka án nokkurra fyrirmæla frá Tókýó. Almenningsálitið í Japan studdi aðgerðir hersins.

Haustið 1931 stofnaði Þjóðabandalagið Lytton-nefndina til að rannsaka ástandið. Í janúar 1932 kynnti Henry Stimson, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Stimson-kenninguna, sem fól í sér synjun á að viðurkenna Mansjúkó sem sjálfstætt ríki.

Japönsku leynifélögin innan hersins voru knúin áfram af ýktri trú á örlög Japans. Þau hófu ofbeldisherferð gegn borgaralegri ríkisstjórn landsins. Deildir úr japanska keisaraflotanum hófu valdaránstilraun í mars 1932 með því að myrða Junnosuke Inoue, fyrrverandi fjármálaráðherra Japans, og Dan barón, forstjóra Mitsui-fyrirtækisins, sem svikara við japönsku þjóðina. Hinn 15. maí skutu ellefu ungir flotaforingjar Inukai Tsuyoshi forsætisráðherra til bana. Milli 1930 og 1935 urðu Japanir vitni að tuttugu hryðjuverkum, morðum á fjórum stjórnmálaleiðtogum, tilraunum til að myrða fimm aðra og fjórum valdaránstilraunum.

Ástandið í Kína var mjög óstöðugt á þriðja og fjórða áratugnum. Byltingarhreyfingin efldist en klofnaði og andstæð sjónarmið kommúnista og þjóðernissinna leiddu til borgarastyrjaldar. Sun Yat-sen leiddi Guomindang frá 1912 til dauðadags árið 1925. Hann gerði flokkinn víðtækari og myndaði bandalag við kommúnista. Eftir lát hans varð Chiang Kai-shek leiðtogi þjóðernissinna. Chiang fylgdi hefðbundnari stefnu og undir lok þriðja áratugarins ákvað hann að reka kommúnista formlega úr Guomindang.

Mao leit kommúnisma og marxisma nokkuð óhefðbundnum augum. Almennt byggðist marxismi á því að öreigastéttin, iðnverkafólkið í verksmiðjunum, öðlaðist stéttarvitund. Þessi samfélagsgerð var hins vegar ekki fyrir hendi í Kína, þar sem flestir íbúar voru bændur og iðnvæðing lítil. Mao tók því að trúa að hægt væri að byggja marxískt ríki á bændastéttinni í stað iðnverkafólks. Kínverskir kommúnistar myndu ekki leitast við að steypa kapítalistum af stóli heldur þeim landeigendum sem réðu yfir jarðnæðinu. Þessi hugmynd var mjög hvetjandi fyrir fjölda kínverskra bænda sem þráðu jarðnæðisumbætur. Slíkar umbætur myndu ryðja landeigendum úr vegi og færa allt ræktarlandið aftur í hendur bændanna sem ræktuðu það.

Þjóðernissinnar höfðu sjálfir hvatt til aðstoðar frá Sovétríkjunum snemma á þriðja áratugnum og Sovétríkin höfðu brugðist við með stuðningi og þjálfun. Þegar Chiang varð leiðtogi þjóðernissinna ákvað hann hins vegar að slíta samstarfinu við kommúnista og lagði á ráðin um að útrýma hersveitum þeirra. Þetta neyddi marga til að fara í felur en árið 1935 tókst Mao að leiða þá í Göngunni miklu til öruggs athvarfs í norðurhluta Kína. Margir flykktust til Maos og hrifust af ræðum hans um nýja ríkisstjórn í Kína sem endurspeglaði vilja þjóðarinnar. Árið 1937 réðst japanska heimsveldið hins vegar inn á meginland Kína. Chiang bauð Mao vopnahlé og lagði borgarastyrjöldina til hliðar til að berjast gegn innrásarhernum. Innbyrðis átök fylkinganna tveggja veiktu þó stríðsreksturinn gegn Japönum.

Í Suðaustur-Asíu nutu þjóðernishugmyndir einnig vaxandi vinsælda. Eftir að Ho Chi Minh hafði ekki fengið áheyrn í samningaviðræðunum um Versalasamninginn sneri hann heim til norðurhluta Franska Indókína, það er Víetnams, Laos og Kambódíu, og skipulagði skæruliðasveitir til að hefja baráttu fyrir brottrekstri Frakka. Ho barðist fyrir víetnamskri þjóðernishyggju, hafði hlotið þjálfun í Sovétríkjunum og vonaði að kommúnismi gæti orðið leið lands hans að sjálfstæði.

Tyrkland fagnaði útbreiðslu lýðræðisstofnana á þriðja áratugnum. Eftir sigur þjóðernisflokks síns snemma á áratugnum stofnaði Mustafa Kemal Atatürk lýðveldi með stjórnarskrá og reglulegum kosningum. Lýðveldið Tyrkland sagði skilið við gamla stjórnarhætti Ottómanveldisins með því að taka upp ýmsa vestræna siði. Konur höfðu kosningarétt, arabíska stafrófið var ekki lengur notað og hefðbundinn klæðnaður, blæjur kvenna og fez-hattar karla, var bannaður. Evrópsk tíska varð viðmiðið. Önnur mikil breyting í Tyrklandi var að samfélagið varð fullkomlega veraldlegt. Réttarkerfið var endurskoðað frá grunni og byggt á borgaralögum á borð við þau sem giltu í öðrum Evrópulöndum í stað íslamskra laga.

Ríki Rómönsku Ameríku náðu einnig nokkrum árangri við að auka lýðræði á þriðja áratugnum. Árið 1910 braust út bylting í Mexíkó. Í kjölfarið hófst valdabarátta þar sem röð byltingarsinnaðra hershöfðingja stjórnaði landinu án viðurkenndrar aðferðar við valdaskipti forseta. Stofnun stjórnmálaflokks átti að leysa vandann og á þriðja áratugnum var PRI, Stofnanabyltingarflokkurinn, stofnaður. Þótt flokkurinn skipti um heiti í áranna rás var hann ráðandi í mexíkóskum stjórnmálum fram á tuttugustu og fyrstu öld. Kosningar voru reglulegar og kosningaréttur rýmkaður, sem endurspeglaði að minnsta kosti formlegt samþykki lýðræðislegra stofnana. PRI stjórnaði þó í reynd einsflokksríkinu og allir forsetar og nær allir þingmenn voru í flokknum. Árið 1938 beindi nýr forseti, Lázaro Cárdenas, athyglinni að bágri stöðu venjulegs verkafólks í Mexíkó. Hann studdi verkalýðsfélög, þjóðnýtti olíuiðnaðinn, stuðlaði að jarðnæðisumbótum og reyndi að innleiða fleiri sósíalísk stefnumál í Mexíkó.

Önnur ríki Rómönsku Ameríku rýmkuðu kosningarétt snemma á tuttugustu öld. Síle gekk í gegnum töluverða ringulreið þegar umbótasinnar reyndu að ná þar stjórnmálavöldum. Að lokum tókst Síle að mynda röð samsteypustjórna á fjórða áratugnum sem tryggðu stöðugleika í mörg ár. Á þriðja áratugnum varð pólitískur óstöðugleiki sífellt algengari annars staðar, meðal annars í Argentínu. Í september 1930 tók José Félix Uriburu hershöfðingi völdin í höfuðborginni Búenos Aíres. Uriburu hafði orðið fyrir miklum áhrifum af ítölsku afbrigði fasismans. Hann bannaði stjórnmálaflokka og felldi stjórnarskrána tímabundið úr gildi. Valdarán hans var hið fyrsta í röð valdarána hersins í Argentínu á næstu áratugum.

Ný menning fyrir fjöldann

Samhliða útbreiðslu lýðræðis opnaðist fólki á þriðja áratugnum einnig nýr heimur fjöldamenningar og fjölmiðla. Tækninýjungar gerðu fólki kleift að tengjast nánast samstundis og eiga sameiginlega reynslu án þess að vera á sama stað. Þar sem innviðir voru fyrir hendi gerðu útvarp og kvikmyndir þetta mögulegt.

Brautryðjendastarf við útvarpsbylgjutækni hafði farið fram undir lok nítjándu aldar en enn liðu áratugir þar til tæknin varð útbreidd og hafði veruleg menningaráhrif. Á þriðja áratugnum varð gildi útvarpsins sem fréttamiðils æ skýrara en mest áhrif höfðu útvarpsþættir í atvinnuskyni. Þeir voru fjármagnaðir með annarri nýjung, auglýsingum sem fylltu ljósvakann um miðjan þriðja áratuginn. Frá þeim tíma og út millistríðsárin gat fólk safnast saman til að hlusta á nýjustu þætti skemmtilegra sápuópera, sakamálaþátta og vestra, auk frétta og beinna lýsinga á íþróttaviðburðum.

Þöglar kvikmyndir höfðu ráðið ríkjum í kvikmyndahúsum á fyrsta og öðrum áratug aldarinnar en undir lok þriðja áratugarins komu „talmyndir“ fram og urðu fljótt ráðandi kvikmyndaform. Fjölmiðlatækni gerði fólki kleift að horfa á sömu kvikmyndir, fylgjast með sömu sápuóperum og hvetja sömu liðin þótt hundruð eða þúsundir mílna (hundruð eða þúsundir kílómetra) skildu fólk að. Þessi sameiginlega upplifun skapaði fjöldamenningu í fyrsta sinn og sameinaði fólk sem áður hafði aðallega látið sig varða svæðisbundin og staðbundin málefni.

Fólk tók einnig upp nýja lífshætti á þriðja áratugnum. Konur voru sérstaklega reiðubúnar að hrinda nýjum væntingum sínum til eigin lífs í framkvæmd. „Nýja konan“ á þessu tímabili sagði skilið við hefðir fortíðarinnar og gekk inn í spennandi framtíð. Konur í mörgum löndum mótuðu einnig nýjar fyrirætlanir um líf sitt, svo sem að afla sér háskólamenntunar, þótt háskólagráða væri enn mjög sjaldgæf meðal kvenna. Á vinnumarkaði urðu jafnframt til mörg ný störf sem konur vildu gjarnan gegna. Í Evrópu og Bandaríkjunum urðu ritarastörf fyrst og fremst kvennastörf í stað þess að vera einkum unnin af körlum eins og á nítjándu öld. Hjúkrun varð einnig mikilvægur starfsvettvangur kvenna.