12.4 Gömul heimsveldi og nýjar nýlendur
12.4 Gömul heimsveldi og nýjar nýlendur
Markmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Miklar breytingar millistríðsáranna einskorðuðust ekki við Evrópu. Ottómanveldið leið undir lok og á svæðinu sem það hafði áður drottnað yfir urðu til fjölmörg ríki og valdaöfl. Tyrkland varðveitti stærstan hluta arfleifðar Ottómana. Nýlendum Þýskalands í Asíu og Afríku var skipt milli sigurvegaranna og þær komust undir ný stjórnvöld. Orðræðu um sjálfsákvörðun þjóða var ekki beitt með sama hætti um allan heim en áhersla hennar á þjóðernishyggju barst inn í mörg samfélög og ýtti undir vöxt þjóðernishreyfinga víðs vegar um heim.
Sigurvegararnir fá herfangið
Ottómanveldið glímdi þegar við innri vandamál og átti sífellt erfiðara með að halda yfirráðum yfir löndum sínum á Arabíuskaga og í Mið-Austurlöndum þegar það undirritaði Mudros-vopnahléið 30. október 1918 og lauk þannig þátttöku sinni í fyrri heimsstyrjöldinni. Í stríðinu höfðu ýmsar tillögur um sundurlimun ríkisins verið teknar til athugunar. Árið 1919 lögðu hersveitir Bandamanna undir sig svæði í fyrrum Ottómanveldinu, Grikkir tóku vesturhluta Anatólíu og aðrar hersveitir Bandamanna héldu inn í Istanbúl. Tyrkneska þjóðernishreyfingin veitti hernáminu mótspyrnu undir forystu Mustafa Kemal, sem síðar tók sér nafnið Atatürk („faðir Tyrkja“) og var þegar tyrknesk þjóðhetja vegna framgöngu sinnar í orrustunni við Gallipoli.
Sèvres-samningurinn frá 1920 skipti heimsveldinu upp og lét Ottómönum aðeins eftir yfirráð yfir Istanbúl og Þrakíu. Tyrkir undir forystu Mustafa Kemal unnu hins vegar orrustur á nokkrum vígstöðvum og knúðu fram að samningurinn yrði endursaminn. Lausanne-samningurinn frá 1923 kvað á um að sjálfstætt Tyrkland tæki við af Ottómanveldinu. Hann kom einnig á umboðssvæðum Þjóðabandalagsins í Mið-Austurlöndum. Samkvæmt umboðskerfinu var stjórn landsvæða sem Ottómanar höfðu áður ráðið færð Frakklandi eða Bretlandi. Þessum ríkjum var ætlað að stjórna svæðunum þar til íbúarnir yrðu síðar meir taldir reiðubúnir til að stjórna sér sjálfir. Meðal umboðssvæðanna voru núverandi ríki Íraks, Ísraels, Sýrlands, Jórdaníu og Líbanons auk Palestínu (mynd 12.14).
Evrópuveldunum reyndist ekki auðvelt að ná stjórn á Arabíuskaga. Átök brutust ítrekað út um aðgang að stöðum á borð við Mekka og Medínu, sem báðar eru helgar borgir í íslam. Um miðjan þriðja áratuginn hafði Saud-ættin náð yfirráðum yfir Najd, stærstum hluta Arabíuskagans, og Hijaz, vesturhluta skagans. Skömmu síðar sameinaði ættin svæðin undir stjórn sinni í nýju ríki, Sádi-Arabíu, sem varð til árið 1932.
Í stríðinu höfðu Bretar og Frakkar hvorir um sig tekið að marka sér áhrifasvæði innan hins fallna Ottómanveldis. Umboðssvæði Frakka náði yfir Sýrland og Líbanon en umboðssvæði Breta yfir Írak, Palestínu og Transjórdaníu, austurbakka Jórdanár. Þrátt fyrir tal sitt um sjálfsákvörðun ætluðu þau nýlenduveldi Evrópu sem eftir stóðu greinilega ekki að víkja frá hefðbundnum leiðum heimsvelda á svæðinu. Hvorki Bretar né Frakkar ráðfærðu sig við íbúa umboðssvæðanna um þær ákvarðanir sem þau hygðust taka fyrir hönd íbúanna.
Fljótlega varð ljóst að umboðskerfið tryggði ekki full yfirráð Evrópuríkja. Umboðsstjórn Breta í Mesópótamíu, sem nú nefndist Írak, varð til dæmis fyrir vaxandi þrýstingi þjóðernissinna allan þriðja og fjórða áratuginn. Faisal konungur, sem Bretar höfðu lofað yfirráðum yfir Sýrlandi, féllst á að verða konungur Íraks en Bretar stjórnuðu stærstum hluta stjórnkerfisins. Næsti konungur Íraks varð að sætta sig við svipuð skilyrði en íraskir þjóðernissinnar lýstu sífellt háværar yfir óánægju sinni með veru Breta.
Bretar flæktu málin á öðrum hluta umboðssvæðis síns með Balfour-yfirlýsingunni. Yfirlýsingin var eitt af mörgum ósamrýmanlegum loforðum sem Bretar gáfu ólíkum hópum í stríðinu og Alfred Balfour, utanríkisráðherra Breta, gaf hana út árið 1917. Balfour skrifaði að Bretar studdu „þjóðarheimili“ gyðinga í Palestínu. Allt frá nítjándu öld höfðu margir evrópskir gyðingar starfað með síonistahreyfingum sem hvöttu gyðinga til að snúa aftur til föðurlands forfeðra sinna í Mið-Austurlöndum. Með Balfour-yfirlýsingunni náðist markmið sem hópar hliðhollir síonisma höfðu unnið að árum saman. Palestína varð umboðssvæði Breta eftir stríð en íbúarnir voru að mestu arabar. Fyrirsjáanlegt var að áform um að flytja þangað mikinn fjölda gyðinga með stuðningi stjórnvalda yllu vandamálum og þau hrundu raunar af stað deilum um trúarbrögð og eignir sem standa enn.
Bretar hófust handa með því að gera án samráðs hluta Palestínu aðgengilegan gyðingum sem vildu flytjast þangað. Milli 1922 og 1935 þrefaldaðist hlutfall gyðinga af heildaríbúafjöldanum, úr 9 prósentum í nær 27 prósent. Palestínumenn kvörtuðu þegar í stað yfir því að komið væri fram við þá sem annars flokks borgara í eigin landi og að Bretar hefðu svikið loforð sitt um sjálfstæði araba. Óeirðir og mótmæli urðu svo algeng að Bretar takmörkuðu að lokum innflytjendur til Palestínu og lokuðu þannig flóttaleið gyðinga sem reyndu að komast undan gyðingahatri nasista.
Landsvæðum þýska heimsveldisins í Asíu og Afríku var einnig skipt milli sigurvegaranna. Þjóðverjar höfðu látið sum landsvæði sín í Asíu af hendi snemma í stríðinu, til dæmis Samóa, sem Nýja-Sjáland tók formlega yfir eftir stríðið. Ástralía tók Þýsku Nýju-Gíneu og Nárú. Japanska heimsveldið fékk eyjar norðan miðbaugs sem höfðu verið undir stjórn Þjóðverja, meðal annars Marshalleyjar og Karólínueyjar (mynd 12.15).
Í Afríku hafði Þýskaland ráðið Kamerun, sem náði yfir núverandi Kamerún og hluta af Tsjad, Gabon, Nígeríu og Kongó; Þýsku Austur-Afríku, það er Búrúndí, Rúanda og Tansaníu; Tógóland, nú Tógó og hluta Gana; og Þýsku Suðvestur-Afríku, nú Namibíu. Eftir stríðið urðu þessi lönd að umboðssvæðum. Bretar og Frakkar fengu báðir landsvæði í Tógó og Kamerún, Suður-Afríka tók Suðvestur-Afríku og Belgar fengu landsvæði í Búrúndí og Rúanda. Ekki var ráðfært við Afríkubúa um skiptinguna. Landamærin gengu raunar þvert í gegnum þjóðernishópa og skiptu sumum þeirra milli tveggja stjórnvalda. Sjálfsákvörðun þjóða réð greinilega ekki för í Afríku og sífellt háværari raddir spurðu hvort Evrópuríki hefðu nokkurt raunverulegt siðferðilegt umboð til að stjórna afrískum nýlendum.
Baráttan fyrir sjálfsákvörðun í Afríku
Flestir Afríkubúar töldust ekki borgarar heimsveldanna sem þeir tilheyrðu. Nýlenduveldin arðrændu nýlendurnar vegna jarðefnaauðs þeirra og annarra auðlinda. Þau gerðu lítið til að bæta líf Afríkubúa og orðræða þeirra um að „siðmennta“ álfuna byggðist á rótgrónum hugmyndum um yfirburði hvíts fólks. Þátttaka í fyrri heimsstyrjöldinni breytti þó afstöðu margra Afríkubúa. Meira en ein milljón þeirra hafði barist í stríðinu. Ein afleiðingin var sú tilfinning að umbuna bæri framlagi þeirra með auknum stjórnmálavöldum. Þeir kynntust einnig alþjóðamálum og áttuðu sig á að meginreglan um sjálfsákvörðun ætti beinlínis við um þá sjálfa.
Frá lokum nítjándu aldar höfðu ýmsir hópar krafist aukinnar þátttöku Afríkubúa í stjórnum nýlendnanna. Árið 1918 var Þjóðarráð Bresku Vestur-Afríku (National Congress of British West Africa, NCBWA) stofnað til að þrýsta á bresku stjórnina um að fela kjörnum þingum löggjafarstörf í nýlendum sínum í Vestur-Afríku. Frumkvæðið markaði pólitíska vakningu í fjórum bresku nýlendunum í Vestur-Afríku og NCBWA vildi að þær störfuðu sem ein samstillt stjórnmálaheild. Í stríðinu höfðu margir evrópskir embættismenn yfirgefið Afríku og falið Afríkubúum að annast ýmsa þjónustu. Þannig fengu þeir ný hlutverk í stjórnun eigin landa. Mörg heimsveldisríki kröfðu einnig afrískar nýlendur sínar um aukna framleiðslu í þágu stríðsrekstursins en greiddu ekki sanngjarnt verð fyrir vörurnar. Þetta augljósa arðrán og vaxandi vitund Afríkubúa um eigin styrk varð til þess að margir þeirra gengu til liðs við þjóðernishreyfingar eftir stríð.
Með kreppunni miklu jókst þrýstingur á heimsveldisríkin um að „gera meira“ úr afrískum nýlendum sínum til að vinna gegn eigin efnahagsvanda. Þau ríki sem gátu stuðlað að meiri efnahagsþróun í nýlendunum myndu fá meiri auðlindir og auka kaupmátt nýlendubúa til kaupa á vörum heimsveldisríkjanna. Slík þróun gekk þó hægt á fjórða áratugnum (mynd 12.16). Breska stjórnin setti lög um þróun nýlendna undir lok þriðja áratugarins og veitti með lögunum lítið fé til afrískra nýlendna sinna. Stærri fjárfestingar bárust þó ekki til Afríku fyrr en eftir síðari heimsstyrjöldina.
Vaxandi panafrísk hreyfing varð einnig til snemma á tuttugustu öld með það að markmiði að sameina þjóðir Afríku í baráttu fyrir auknu sjálfstæði. Fyrsta panafríska þingið kom saman í París árið 1918 að frumkvæði svarta bandaríska baráttumannsins W. E. B. Du Bois. Markmið þess var að hafa áhrif á friðarráðstefnuna í París svo hún styddi sjálfsákvörðun afrísku nýlendnanna. Áhrif þingsins voru lítil en það lagði þó sitt af mörkum til þeirra hugmynda um afríska þjóðernishyggju sem þá voru að eflast.
Starf Marcus Garvey hafði einnig áhrif á vöxt afrískrar þjóðernishyggju. Garvey fæddist á Jamaíku og bjó árum saman í Bandaríkjunum. Hann stofnaði Alþjóðasamtök um framfarir svartra (Universal Negro Improvement Association), sem stefndu að því að sameina allt fólk af afrískum uppruna í eina heild undir einni stjórn. Starf Garveys beindist að áþreifanlegum áformum um að svartir Bandaríkjamenn flyttu frá Norður-Ameríku til Vestur-Afríkuríkisins Líberíu. Þessi „aftur til Afríku“-áform fóru þó út um þúfur. Ekki var til nægt fjármagn til að gera flutningana mögulega. Landssamtök um framfarir litaðs fólks (NAACP), stærstu borgararéttindasamtök svartra Bandaríkjamanna, neituðu einnig að styðja hugmyndir Garveys og ekkert varð af flutningunum.
Afríkubúar tjáðu sjálfstæða hugsun sína meðal annars með því að byggja upp kirkjustarf á afrískum grunni. Kristni í Afríku hafði verið órjúfanlega tengd trúboðsstarfi þar sem Evrópubúar komu til álfunnar og stofnuðu trúboðsstöðvar til að útbreiða kristna trú. Sjálfstæðar afrískar kirkjur tóku að spretta upp seint á nítjándu öld, meðal annars í Eþíópíu og Nígeríu. Þær byggðust á þeirri hugmynd að Afríkubúar en ekki Evrópubúar ættu að stjórna þeim, enda var oft litið á kirkjur Evrópumanna sem framlengingu nýlendustefnunnar. Sú krafa kirkna undir forystu Afríkubúa um sjálfstjórn í trúmálum þróaðist fljótt í stuðning við sjálfstæði í stjórnmálum.
Sjálfstætt Indland
Mikilvægt framlag indverskra hermanna í breska hernum í fyrri heimsstyrjöldinni vakti nokkra von meðal Indverja um að Bretar myndu nú veita þeim meiri réttindi en áður. Indverjar vildu einnig að breska stjórnin aflétti ströngum takmörkunum stríðsáranna. Fljótlega varð þó ljóst að Bretar hygðust engu breyta. Líkt og í mörgum öðrum löndum óx því þjóðernishreyfing á Indlandi sem krafðist sjálfstæðis undan nýlendustjórn. Átök indverskra þjóðernissinna og breskra valdhafa hófust nánast strax eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Snemma í apríl 1919 tóku Indverjar að safnast saman á afgirtu torgi í Amritsar, borg í Punjab sem síkar telja heilaga. Þeir mótmæltu samþykkt Rowlatt-laganna, sem heimiluðu að Indverjum grunuðum um byltingarstarfsemi væri haldið í varðhaldi í tvö ár án réttarhalda. Mótmælin urðu stundum ofbeldisfull. Hinn 13. apríl hóf her Breska Indlands skothríð á mótmælendur sem áttu litla möguleika á að komast undan af lokuðu svæðinu. Hundruð létu lífið og rúmlega þúsund særðust. Breski yfirmaður hersveitarinnar sagði að lokum af sér eftir rannsókn. Fjöldamorðin urðu til þess að breska stjórnin gerði nokkrar lagabreytingar á Indlandi um kosningarétt og fjölda indverskra fulltrúa á landsþinginu. Þessi litla tilslökun þaggaði þó ekki áframhaldandi gagnrýni indverskra þjóðernissinna sem kröfðust sjálfstæðis og sjálfsstjórnar. Indverska þjóðarráðið hélt því fram að Indverjar ættu að stjórna Indlandi. Félagar þess lögðu til áframhaldandi borgaralega óhlýðni án ofbeldis, sniðgöngu breskra vara og neitun um að greiða tiltekna skatta.
Við þessar óreiðukenndu og tilfinningaþrungnu aðstæður steig lögfræðingurinn Mohandas (Mahatma) Gandhi fram á sjónarsviðið. Gandhi tileinkaði sér borgaralega óhlýðni og ofbeldisleysi og hvatti aðra til hins sama. Hann klæddist hefðbundnum fatnaði og afsalaði sér veraldlegum eigum. Á þriðja áratugnum varð sjálfsstjórnarhreyfingin að grasrótarhreyfingu sem boðaði borgaralega óhlýðni um allt Indland. Gandhi varð leiðtogi Indverska þjóðarráðsins árið 1921 og það varð fljótlega fjöldaflokkur.
Margar reglur Breta gengu þvert gegn indverskum hefðum, meðal annars reglur um söfnun salts sem var algengur hluti af mataræði Indverja. Undir nýlendustjórninni máttu Indverjar hvorki safna salti né selja það; þess í stað urðu þeir að kaupa það af Bretum og greiða háan skatt. Hinn 12. mars 1930 hóf Gandhi mótmælaaðgerð sem nefnd var Saltgangan, þar sem hann leiddi stuðningsmenn sína um tvö hundruð mílna leið á tuttugu og fjórum dögum til Arabíuhafs til að vinna salt úr sjónum. Þrátt fyrir tilraunir Breta til að hylja saltútfellingarnar á ströndunum tókst Gandhi og fylgjendum hans að safna salti og brutu þeir þar með bresk lög (mynd 12.17, mynd B12_04_GandhiSalt). Hann og um sextíu þúsund aðrir voru handteknir fyrir þessi verk borgaralegrar óhlýðni. Á næstu vikum hófu aðrir þjóðernissinnar á mörgum stöðum einnig að safna salti við strendur og brjóta þannig gegn lögum. Gandhi var ekki látinn laus úr fangelsi fyrr en árið eftir og samþykkti þá að stöðva hina umfangsmiklu borgaralegu óhlýðni.
Bretar voru tregir til að verða við kröfum sjálfstæðishreyfingar Indlands en innan fárra ára tóku þeir þó að gefa eftir í sjálfsstjórnarmálinu. Þeir héldu yfirráðum yfir her- og utanríkismálum en færðu önnur stjórnsýsluverkefni í hendur Indverja með Indlandslögunum frá 1935. Það var mikilvægt skref í átt að aukinni sjálfstjórn Indlands. Fulltrúaréttur múslima í landinu var þó áfram ágreiningsefni. Hindúar voru til dæmis ráðandi í Indverska þjóðarráðinu en Bretar viðurkenndu það ekki sem fulltrúa allra íbúa Indlands heldur litu á sérstakt Múslimabandalag sem fulltrúa múslima. Indverska þjóðarráðið hafði náð hluta af markmiðum sínum um sjálfsstjórn en Indland var enn greinilega undir yfirráðum Breta.