12.2 Stofnun Sovétríkjanna
12.2 Stofnun Sovétríkjanna
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Rússland varð fyrir gríðarlegu pólitísku umróti þegar bolsévikar tóku völd árið 1917. Blóðug borgarastyrjöld var háð næstu þrjú árin þar til bolsévikar og leiðtogi þeirra, Vladímír Lenín, stóðu uppi sem sigurvegarar. Í upphafi þriðja áratugarins var Rússland síðan endurskipulagt og varð að Sovétríkjunum. Lenín lést snemma og skildi eftir sig valdatóm sem einvaldurinn Jósef Stalín nýtti sér. Hann endurmótaði „verkamannaparadís“ Sovétríkjanna og færði hana að fullu undir valdboðsstjórn sína.
Tilkoma Sovétríkjanna og valdataka Stalíns
Eftir að bolsévikar tóku stjórnina og Rússland dró sig skyndilega úr fyrri heimsstyrjöldinni hófst Lenín handa við að treysta völd sín í landinu. Borgarastyrjöld geisaði frá 1918 til 1921 milli Rauða hers bolsévika og Hvíta hersins, sem samanstóð af öllum hópunum sem stóðu gegn þeim, meðal annars rússnesku yfirstéttunum, öflum hliðhollum keisarastjórninni og óvinum Leníns meðal rússneskra sósíaldemókrata, svo sem mensévikafylkingunni. Liðsmenn Hvíta hersins voru ósammála um hvort stefna ætti að kommúnistastjórn án bolsévika eða að endurreisa keisarastjórnina. Rauði herinn var fámennari en hafði skýrt markmið og var betur skipulagður.
Breskar, franskar, japanskar og bandarískar hersveitir réðust allar inn í Rússland til stuðnings Hvíta hernum og voru þar til ársins 1920 en gátu ekki komið í veg fyrir að bolsévikar næðu völdum. Borgarastyrjöldinni lauk árið 1921 með sigri bolsévika. Um 1,5 milljónir hermanna höfðu fallið í átökunum en mannfall meðal óbreyttra borgara var miklu meira, um átta milljónir.
Í borgarastyrjöldinni reyndu Lenín og forysta bolsévika einnig að ná yfirráðum yfir löndum utan Rússlands sem keisarinn, sem nú hafði verið steypt af stóli, hafði áður stjórnað. Lenín nálgaðist þessi svæði með það að markmiði að stofna sambandsríki lýðvelda sem stjórnað yrði af sovétum, kjörnum nefndum fulltrúa verkafólks. Hvert lýðveldi í þessum nýju „Sovétríkjum“ átti að svara til tiltekins þjóðernishóps og vera sjálfstætt að nafninu til en í reynd undir stjórn sambandsstjórnarinnar. Víða var innlimun bolsévika mætt af harðri mótspyrnu.
Árið 1919 réðst Rauði herinn til dæmis inn í Úkraínu og mætti harðri mótspyrnu en árið 1920 höfðu bolsévikar náð þar völdum. Hvíta-Rússland var einnig stofnað sem sovétlýðveldi með tiltölulega auðveldum hætti. Bæði Úkraína og Hvíta-Rússland nutu nokkurrar sjálfstjórnar en ríkisstjórn Leníns stjórnaði utanríkisstefnu þeirra. Meiri átök urðu um önnur svæði, svo sem Kákasus. Bolsévikar innlimuðu Aserbaídsjan og Armeníu árið 1920. Ríkisstjórnin í Georgíu var undir miklum áhrifum mensévika og veitti stjórn bolsévika mótspyrnu en árið 1921 náði Rauði herinn einnig völdum á þessu svæði. Árið 1922 var Samband sovéskra sósíalískra lýðvelda, Sovétríkin, stofnað. Þar sameinuðust Rússland og þau svæði sem landið hafði innlimað sem sovétlýðveldi undir nýrri miðstýrðri ríkisstjórn sem var mjög ólík því sem byltingarmennirnir höfðu séð fyrir sér aðeins fáeinum árum fyrr (mynd 12.8).
Bolsévikar höfðu nýtt borgarastyrjöldina til að styrkja yfirráð sín yfir efnahagslífinu. Í því fólst meðal annars að stýra iðnvæðingunni og stíga skref í átt að afnámi einkaeignar. Ríkisstjórnin ákvað hvað mætti framleiða og skammtaði vörur um allt land. Þessi völd voru réttlætt sem nauðsynleg til að mæta þörfum stjórnvalda og hers en áherslan á miðstýrða stjórn ofan frá stangaðist á við slagorð byltingarinnar um aukin völd verkafólks undir kommúnisma.
Fyrri heimsstyrjöldin og borgarastyrjöldin höfðu valdið gríðarlegri röskun á rússnesku efnahagslífi. Iðnaðarframleiðsla hafði dregist verulega saman frá því fyrir stríð og hið sama gilti um landbúnaðarframleiðslu, einkum kornframleiðslu. Fólk var atvinnulaust og verðlag hafði hækkað. Efnahagslífið var í raun gjaldþrota. Til að takast á við vandann féll Lenín frá fyrri efnahagsstefnu, stríðskommúnisma, og innleiddi Nýju efnahagsstefnuna (NEP) árið 1921. Samkvæmt henni héldu stjórnvöld heildaryfirráðum yfir efnahagslífinu en nokkrir þættir kapítalisma voru teknir upp. Bændur fengu til dæmis að selja afurðir sínar á markaði og smáfyrirtæki máttu vera í einkaeigu fremur en ríkiseigu. Þetta var ekki hið hreinræktaða sósíalíska ríki sem Lenín hafði séð fyrir sér heldur neyðarviðbrögð við miklum þrengingum og vaxandi óánægju meðal rússnesks almennings.
Við lok borgarastyrjaldarinnar var skrifræði Kommúnistaflokks Rússlands orðið bæði umfangsmikið og flókið. Stjórnunarstigin voru mörg, allt frá sveitarstigi til héraðs- og landsstigs. Jósef Stalín tók að nýta sér skilning sinn á skrifræðinu og yfirráð sín yfir því (mynd 12.9). Stalín ólst upp við fátækt í Georgíu í Rússneska keisaradæminu. Á fullorðinsárum tók hann sér eftirnafnið Stalín vegna þess að það merkti „stálmaður“ og hann gerðist bolséviki snemma á tuttugustu öld. Árið 1922 varð Stalín aðalritari Kommúnistaflokksins. Það var ekki háttsett embætti en Stalín áttaði sig á að hann gæti notað það til að treysta völd sín að tjaldabaki. Hann réð öllum embættisveitingum innan flokksins og gat tryggt að aðeins þeir sem voru honum sammála fengju stöðurnar.
Dauði Leníns árið 1924 skapaði valdatóm og umræðu um framtíðarstefnu Sovétríkjanna. Tvær mjög ólíkar leiðir stóðu landinu til boða. Leiðtogar á borð við Lev Trotskí, sem hafði gert Rauða herinn að traustu bardagaliði í borgarastyrjöldinni, studdu aðra þeirra (mynd 12.10). Trotskí vildi bæði auka iðnvæðingu og binda enda á hina kapítalísku þætti Nýju efnahagsstefnunnar. Hann vonaðist einkum til að Sovétríkin gætu orðið fyrirmynd sem ýtti undir fleiri byltingarhreyfingar um allan heim. Hinum megin stóðu þeir sem vildu halda Nýju efnahagsstefnunni áfram og fara hægari og hófsamari leið til iðnvæðingar. Stalín, sem þá var á fimmtugsaldri, reyndi að halda sig utan þessara tilteknu deilna. Hann og Trotskí höfðu andstæðar skoðanir á hugmyndafræði kommúnismans og framtíð Sovétríkjanna en yfirráð Stalíns yfir skrifræði Kommúnistaflokksins veittu honum forskot.
Árið 1927 rak Stalín Trotskí úr Kommúnistaflokknum. Árið 1929 var Trotskí neyddur í útlegð. Sovéskur útsendari myrti hann í Mexíkó árið 1940. Við lok þriðja áratugarins var hin nýja sovéska ríkisstjórn að vísu að reyna að efna sum loforð bolsévismans en sameiginleg stjórnun fyrstu ára áratugarins hafði þróast yfir í einræði eins manns.
Fyrsta fimm ára áætlunin
Innanlandsstefna Stalíns var færð í kerfisbundið form með fimm ára áætlunum sem lýstu þeim efnahagslega árangri sem Sovétríkin áttu að hafa náð fyrir lok hverrar áætlunar. Tímaramminn var metnaðarfullur, ef ekki óraunhæfur. Embættismenn reyndu þó að ná markmiðunum enda gátu þeir misst starfið eða jafnvel lífið ef framleiðslukvótum var ekki náð.
Fyrstu fimm ára áætluninni var ætlað að hraða iðnvæðingu Sovétríkjanna. Stalín féll frá fyrri stuðningi sínum við hægan vöxt vegna þess að framleiða þurfti fleiri landbúnaðartæki fyrir bændur og til að grafa undan þeim sem höfðu krafist hraðari iðnvæðingar. Iðnaðarborgir sem helgaðar voru tilteknum iðngreinum voru reistar og fjármagnaðar. Samkvæmt áætluninni átti að stórauka járn- og stálframleiðslu og reisa ný raforkuver. Mörg þessara markmiða náðust og heildarframleiðslugeta iðnaðar jókst um það bil 50 prósent.
Áform Stalíns um að ríkið stjórnaði öllum þáttum lífsins í Sovétríkjunum strönduðu á landbúnaðinum. Samyrkjuvæðing landbúnaðar fólst í því að hverfa frá einstökum bújörðum til stórra ríkisrekinna búa. Þegar embættismenn Kommúnistaflokksins reyndu í skyndi að uppfylla framleiðslukvóta sem höfðu verið hækkaðir eftir að fyrsta fimm ára áætlunin tók gildi tóku þeir lítið tillit til raunverulegra aðstæðna landbúnaðarframleiðslunnar. Bændur veittu afskiptum embættismanna af vinnudegi sínum harða mótspyrnu. Þegar innleiðing áætlunarinnar hófst gripu þeir jafnvel til ofbeldis. Byltingin hafði lofað þeim betra lífi en það gat ekki orðið að veruleika samkvæmt skilmálum áætlunarinnar.
Í landbúnaðarhéruðum um allt land voru nokkrir bændur sem stjórnvöld kölluðu kúlakka. Kúlakkarnir höfðu efnast undir frjálslyndari stefnu NEP. Snemma á þriðja áratugnum skilgreindi sovésk stefna kúlakk sérstaklega sem hvern þann sem réð árstíðabundið verkafólk á einkabúi sem var tuttugu og fimm til fjörutíu ekrur (um tíu til sextán hektarar) að stærð. Mjög fáir bændur féllu í þennan flokk en Stalín gerði þá að blórabögglum. Hann kenndi þeim um erfiðleika við innleiðingu samyrkjuvæðingarinnar og lýsti þá sem óvini ríkisins, svo að handtaka mátti þá og jafnvel taka af lífi. Jafnvel fjölskyldumeðlimum þeirra var meinað að gegna tilteknum störfum eða stunda háskólanám.
Stalín hraðaði samyrkjuvæðingunni og embættismenn á hverjum stað gerðu það sem þeir gátu til að ná nýjum markmiðum um korninnheimtu. Árið 1939 höfðu meira en 90 prósent bænda verið neydd til að búa og starfa á samyrkjubúum. Veittu þeir mótspyrnu, mátti handtaka þá og margir voru sendir í vinnubúðir í Síberíu. Sumir fátækir bændur samþykktu samyrkjuvæðinguna vegna þess að þeir áttu litlar eignir sem þeir gátu misst en miðlungsbændur héldu áfram andstöðu sinni og slátruðu jafnvel búfé sínu fremur en að afhenda sovéskum stjórnvöldum bústofninn. Meira en helmingur búfjár landsins glataðist við samyrkjuvæðinguna á fjórða áratugnum og búfjárstofninn náði sér ekki aftur á strik fyrr en á sjötta áratugnum. Á sumum svæðum var engu sáð að vori vegna umrótsins.
Mistök samyrkjuvæðingarinnar urðu milljónum manna í Sovétríkjunum að bana. Um tvær milljónir létust við að veita mótspyrnu eða í fangelsum og fimm til tíu milljónir til viðbótar fórust í hungursneyð sem stafaði af ringulreið ferlisins, þeirri ákvörðun bænda að slátra búfé sínu og stefnu stjórnvalda um að taka matvæli frá þeim. Kornræktarhéruð Úkraínu urðu sérlega illa úti og ákvarðanir stjórnvalda þar leiddu til fjöldasveltis. Sumir embættismenn fóru beinlínis inn á heimili og tóku öll matvæli sem þeir fundu. Talið er að um 3,9 milljónir Úkraínumanna hafi látist í hungursneyðinni sem þeir kölluðu Holodomor, „dauða af völdum hungurs“ á úkraínsku.
Vandamálin í kringum samyrkjuvæðinguna urðu einnig til þess að margir innan Kommúnistaflokksins efuðust um skynsemi ákvarðana Stalíns. Árið 1934 leiddi morðið á Sergei Kirov, háttsettum sovéskum stjórnmálamanni, til rannsóknar sem afhjúpaði það sem Stalín taldi vera samsæri um að myrða sig. Dauði Kirovs, ólgan af völdum samyrkjuvæðingarinnar, andsovéskur málflutningur þýska Nasistaflokksins, sem hafði tekið völd í Þýskalandi árið 1933, og vitneskja Stalíns um að margir sovéskir stjórnmálamenn deildu ekki sýn hans á framtíð Sovétríkjanna ýttu undir vaxandi ofsóknaræði hans. Sannfæring hans um að óvinir umkringdu hann leiddi til ógnarstjórnar þar sem sovéska leynilögreglan handtók milljónir sovéskra borgara vegna gruns um ótryggð. Margir voru sendir í fangabúðir í Síberíu þar sem þeir létust úr hungri og ofþrælkun. Sumir voru teknir af lífi strax að loknum stuttum réttarhöldum og aðrir fengu engin réttarhöld. Meðal þeirra sem voru fangelsaðir eða drepnir voru kúlakkar, fyrrum embættismenn keisarastjórnarinnar, menntafólk, prestar rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar, þjóðernisminnihlutar, verkamenn sem voru stimplaðir „skemmdarverkamenn“ þegar slys urðu í verksmiðjum vegna ofsahraða fimm ára áætlunarinnar, liðsforingjar Rauða hersins, embættismenn, þekktir sovéskir stjórnmálamenn og stuðningsmenn Leníns frá fyrstu dögum Bolsévikabyltingarinnar. Sagnfræðinga greinir á um hve margir sovéskir borgarar létust vegna pólitísku hreinsananna á fjórða áratugnum en ein milljón er líkleg tala.
Verkfræðingar mannssálnanna
Þrátt fyrir augljós vandamál stalínískrar stjórnar voru margir íbúar Sovétríkjanna, en um 80 prósent þeirra voru bændur, enn bjartsýnir á það jafnrétti sem þeir trúðu að kommúnismi gæti fært þeim. Sósíalíska raunsæið sem var ráðandi í listum Sovétríkjanna upphóf bændur og iðnverkamenn og sýndi hetjulega og vöðvastælta stálverkamenn og brosandi bændur sem héldu á landbúnaðarverkfærum. Málverk og teikningar af kvenkyns og karlkyns verkafólki á fjórða áratugnum snerust ekki síður um ættjarðarást en listræna tjáningu.
Raunveruleikinn stóðst þó oft ekki orðræðu stjórnvalda um uppbyggingu verkamannaparadísar. Lífsgæði bötnuðu að nokkru leyti, læsi jókst, rafmagn var leitt í sveitir og sumir fengu tækifæri til framgangs sem þeim hefðu ekki boðist undir keisarastjórninni. Breytingarnar náðu þó ekki til allra. Þeir sem juku framleiðslu með nýjungum á vinnustað fengu hærri laun, viðurkenningu og stöðuhækkanir að launum en oft var ógerlegt að ná framleiðslumarkmiðum flokksleiðtoganna.
Lífið í borgum varð erfiðara á fjórða áratugnum. Bændur fluttust þangað til að manna störf í nýjum verksmiðjum sem voru reistar til að hraða iðnvæðingu. Vinnudagar voru langir, laun lág og húsnæði, fatnaður og matvæli af skornum skammti. Fólk þrengdi sér saman í litlum íbúðum og þar sem erfitt var að finna nægan mat í ríkisverslunum varð það háðara mötuneytum á vinnustöðum eða í skólum, þar sem embættismenn áttu einnig auðveldara með að fylgjast með samtölum fólksins. Á sama tíma voru margir sovéskir borgarar áfram fullir ákafa vegna þeirrar trúar að stjórnvöld myndu launa erfiði þeirra með því að sjá betur fyrir þörfum þeirra en keisarastjórnin hefði nokkru sinni gert.
Trúarbrögð ollu klofningi milli sovéskra stjórnvalda og almennings. Lenín hafði ávallt litið á trúarbrögð sem hættulegan keppinaut sósíalismans og leiðtogar kommúnista beindu því spjótum sínum gegn þeim allt frá fyrstu árum Sovétríkjanna. Saga rétttrúnaðarkristni meðal rússnesku þjóðarinnar var hins vegar löng og margir áttu erfitt með að yfirgefa trú sína og hefðir þrátt fyrir að stjórnvöld reyndu að draga úr trúariðkun.
Sovésk hugmyndafræði krafðist þess að konur tækju að sér ný hlutverk í samfélaginu og efnahagslífinu og því réðu milljónir kvenna sig til iðnaðar- eða landbúnaðarstarfa utan heimilis á þriðja og fjórða áratugnum. Staða þeirra einkenndist þó af mismunun og tilfinningalegu umróti. Konur fengu sjaldan valdastöður á vinnustöðum sínum eða innan sovéska stjórnmálastigveldisins en samt var ætlast til að þær skiluðu sama vinnuframlagi og karlar. Hlutverk húsmóður og móður hvarf heldur ekki. Konur þurftu að gegna báðum hlutverkum og það undirstrikaði misræmið í vinnuálagi kvenna og karla.