1111 Stríðið sem átti að binda enda á öll stríð

Inngangur

Í bakgrunni ljósmyndarinnar sjást nokkur skemmd og að mestu brunnin tré. Jörðin er gróðurlaus. Í forgrunni ganga hermenn eftir upphækkuðum göngupalli sem liggur yfir forarpytti og fallin tré. — **Mynd 11.1.** Ástralskir stórskotaliðar gengu um rústir Château Wood utan við Ypres í Belgíu árið 1917. (myndhöfundur: aðlögun á verkinu „Château Wood við Ypres, 1917“ eftir Australian War Memorial/Wikimedia Commons, almenningseign)

Yfirlit kafla

11.1 Bandalög, útþensla og átök
11.2 Hrun Ottómanveldisins og aðdragandi stríðs
11.3 Allsherjarstríð
11.4 Stríð á heimavígstöðvunum
11.5 Stríðinu lýkur

Inngangur

Fyrri heimsstyrjöldin markaði skýr þáttaskil. Stríðið skildi heim heimsveldanna frá nýjum og nútímalegri heimi og lagði grunninn að því að kort Evrópu yrði dregið upp á ný. Það bar mörg einkenni sem síðan hafa orðið algeng í hernaði: allsherjarstríð, mannfall meðal óbreyttra borgara, gríðarlega fjölmenna heri og hernað sem studdist bæði við hernaðartækni og djarfar atlögur hermanna að óvininum (mynd 11.1). Stríðið kom mörgum á óvart og sumir fögnuðu því þegar það braust út árið 1914. Umfang eyðileggingarinnar mótaði hins vegar almenningsálit um stríð næstu áratugina.

Árið 1907 var þríveldasambandið stofnað; sýnd er mynd sem táknar sambandið. 1911: Seinni Marokkódeilan. Árið 1912 var Balkanskagabandalagið stofnað. Í júní 1914 myrti Gavrilo Princip Franz Ferdinand; sýnd er ljósmynd af Franz Ferdinand og hertogaynjunni. Í júlí 1914 lýsti Austurríki-Ungverjaland yfir stríði á hendur Serbíu; sýnt er kort af Evrópu árið 1914. Í ágúst 1914 réðst Þýskaland inn í Belgíu. Í nóvember 1914 hertók Japan Qingdao. Í maí 1915 sökk Lusitania. Í júní 1916 hófst Arabauppreisnin. Júlí–nóvember 1916: orrustan við Somme. Í mars 1917 hófst rússneska byltingin; sýnd er ljósmynd af mótmælum. Í nóvember 1918 lauk fyrri heimsstyrjöldinni. 1918–1919: inflúensufaraldur. — **Mynd 11.2.** (myndhöfundur: „1907“: aðlögun á verkinu „Þríveldasambandið“ eftir óþekktan höfund, Wikimedia Commons/almenningseign; myndhöfundur: „júní 1914“: aðlögun á verkinu „Franz Ferdinand og Sophie yfirgefa ráðhúsið í Sarajevo“ eftir óþekktan höfund/Wikimedia Commons, CC0 1.0; myndhöfundur: „júlí 1914“: aðlögun á verkinu „Skopmyndakort af Evrópu árið 1914“ eftir Berlin State Library/The Public Domain Review, almenningseign; myndhöfundur: „mars 1917“: aðlögun á verkinu „Mótmæli hermanna. Febrúar 1917“ eftir socialist.memo.ru/Wikimedia Commons, almenningseign)

Kortið ber heitið „Evrópsk bandalög árið 1914“. Hlutlaus ríki eru Ísland, Noregur, Svíþjóð, Spánn, Holland, Búlgaría, Ítalía, Sviss, Danmörk og Bandaríkin. Miðveldin eru Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland, Tyrkland og Ottómanveldið. Bandamenn eru Rússneska keisaradæmið, Japan, Írland, Skotland, Wales, Portúgal, Frakkland, Alsír, Belgía, Grikkland, Serbía, Albanía og Rúmenía. — **Mynd 11.3.** (myndhöfundur: aðlögun á verkinu „Heimskort með auðum strandlínum“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, almenningseign)