11.4 Stríðið á heimavígstöðvunum
11.4 Stríðið á heimavígstöðvunum
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Átök fyrri heimsstyrjaldarinnar kölluðu ekki aðeins hermenn til vopna heldur settu heil samfélög á hreyfingu þegar óbreyttir borgarar tóku til hendinni til að ná þeirri framleiðslu sem þurfti til að styðja stríðsreksturinn. Heimavígstöðvarnar umbreyttust þegar konur tóku að sér ný hlutverk í stað karla sem höfðu farið á vígvöllinn, fjölskyldur tókust á við skort á matvælum og neysluvörum og andstaða almennings við stríðið og stjórnvöld varð harðari. Stjórnvöld gripu oft inn í og ákváðu forgangsröðun og kvóta fyrir borgaralega aðila, svo sem einkaframleiðendur og jafnvel sjálfboðasamtök hjúkrunarfólks, til að undirbúa og hrinda stríðsmarkmiðum sínum í framkvæmd. Sumar þessara aðgerða báru meiri árangur en aðrar. Jafnframt stóð Bretland frammi fyrir annarri áskorun þegar spenna í samskiptunum við Írland náði hættustigi árið 1916.
Þjóðir mótaðar að þörfum stríðsins
Lengd stríðsins og það hve altækt það var neyddu heimavígstöðvar hvers stríðsaðila til að laga sig að aðstæðum. Í bandamannaríkjunum Bretlandi og Frakklandi leiddu fjöldi sjálfboðaliða og herskylda til þess að margir iðnaðarmenn gegndu nú herþjónustu. Framleiðsluna skorti því nýtt starfsfólk sem tíma tók að þjálfa. Í öðrum ríkjum, til dæmis Þýskalandi, knúði hráefnisskortur vegna hafnbanns bandamanna stjórnvöld til að leita nýrra hráefnislinda.
Framleiðslumál urðu nú einnig að pólitískum málum. Árið 1915 héldu breskir herforingjar því fram að árás þeirra hefði meðal annars verið hrundið vegna þess að breska herinn skorti stórskotaliðssprengjur. Þessi „sprengjukreppa“ vakti spurningu um hver bæri ábyrgð í iðnvæddu hagkerfi undir stjórn ríkisins. Var stjórnvöldum um að kenna að þau tryggðu ekki næga framleiðslu stórskotaliðssprengja? Unnu verkamenn ekki nógu ötullega að framleiðslu þeirra? Breska stjórnin kenndi hernum að lokum um og fullyrti að hann hefði ekki pantað nógu margar stórskotaliðssprengjur. Í kjölfarið jókst framleiðsla þeirra í breskum hergagnaverksmiðjum, og raunar í verksmiðjum allra stríðsaðila, allt það ár.
Breska stjórnin var undir gífurlegum þrýstingi á stríðsárunum. Frjálslyndi flokkurinn var við völd en hafði sögulega verið andvígur stríði og fyrri heimsstyrjöldin kom því miklu róti á flokkinn. Sprengjukreppan og ósigrarnir við Gallipoli létu stjórnina virðast veikburða. Stöðug valdabrögð David Lloyd George, hergagnaráðherra og flokksbróður forsætisráðherrans, gegn forsætisráðherranum dýpkuðu klofninginn innan flokksins sem náði hámarki við lok stríðsins.
Eftir að Bandaríkin gengu inn í stríðið tók ríkisstjórnin að stjórna iðnaðarframleiðslu með áður óþekktum hætti og stofnaði stríðsiðnaðarráðið (WIB). Fjármálamaðurinn Barnard Baruch stýrði ráðinu sem átti að hafa stjórn á verðlagi og skipuleggja framleiðslu til stuðnings stríðsrekstrinum. Bandarísk stjórnvöld höfðu hins vegar aldrei tileinkað sér miðstýrða áætlanagerð eða stjórn hagkerfisins og höfðu því ekki sama vald yfir stríðsframleiðslunni og til dæmis Bretland. Stríðsiðnaðarráðið náði að lokum nokkrum árangri en gat aldrei gefið iðnfyrirtækjum bindandi fyrirmæli og var lagt niður um leið og stríðinu lauk. Stofnun þess var þó fyrirboði þeirrar ríkisíhlutunar sem varð nauðsynleg í síðari heimsstyrjöldinni.
Mörgum ríkisstjórnum gekk illa að fjármagna stríðið. Almennt var innan við þriðjungur kostnaðarins greiddur með sköttum. Helstu fjármögnunarleiðirnar urðu þess í stað lántökur með sölu stríðsskuldabréfa til almennings, aukin peningaprentun og meiri skuldsetning. Verðbólga náði nýjum hæðum þegar samspil skulda, peningaprentunar og vöruskorts þrengdi að fjárhag almennings.
Þegar breska herinn vanhagaði um fleiri hermenn hóf hann öflugar nýliðunarherferðir. Ein vinsæl aðferð á fyrri hluta stríðsins var að stofna „vinaherdeildir“. Ungir menn gengu saman í herinn og þeim var heitið að þeir yrðu settir í sömu deild — deild með vinum sínum. Þótt þetta hvatti vissulega menn til að ganga í herinn gat skipulagið einnig orðið til þess að hverfi og þorp sæju nær alla unga menn sína særast eða falla í einni og sömu orrustu. Hætt var að beita þessari aðferð eftir hið mikla mannfall í herferðinni við Somme árið 1916.
Í Rússlandi sýndi stríðið hve langt landið átti enn í land með iðnvæðingu hagkerfisins. Járnbrautakerfið dugði hvorki til að flytja hermenn þangað sem þeirra var þörf né til að koma jafnframt matvælum til borganna handa verksmiðjufólki. Vopnaframleiðendur gátu ekki framleitt nógu mörg skotvopn og skotfæri fyrir hermennina. Búnaðarskorturinn hafði alvarleg áhrif á baráttuanda þeirra; þeim fannst stjórnvöld ekki styðja við bakið á sér og tóku að efast um ákvarðanir þeirra.
Störf kvenna
Eftir því sem leið á stríðið og fleiri karlar fóru til vígvallarins opnuðust konum í mörgum ríkjum atvinnutækifæri í starfsgreinum þar sem karlar höfðu jafnan verið ráðandi, einkum í varnariðnaði og hergagnaverksmiðjum. Í Bretlandi voru konur verulegur hluti vinnuaflsins í þágu stríðsins (mynd 11.16). Þær voru stundum kallaðar „kanarífuglar“ vegna þess gula litar sem dagleg vinna þeirra með TNT-sprengiefni gaf húð þeirra og fötum. Hlutfallslega margar konur í Frakklandi unnu einnig við framleiðslu vopna og herbúnaðar. Sama mynstur kom fram í Þýskalandi. Sumar konur höfðu starfað í verksmiðjum fyrir stríð en aukin þörf fyrir vinnuafl dró þangað konur úr heimilisþjónustu og öðrum störfum, og þær fengu oft hærri laun í verksmiðjunum en í fyrri störfum.
Konur gegndu einnig mikilvægum störfum í heilbrigðisþjónustu á stríðsárunum. Fáar voru læknar en flestar sinntu hjúkrun. Í hópnum voru bæði menntaðir hjúkrunarfræðingar, sem höfðu starfað við hjúkrun fyrir stríð, og sjálfboðaliðar bæði úr yfirstétt og millistétt. Sjálfboðaliðar frá Bandaríkjunum tóku jafnvel að streyma til franskra sjúkrahúsa árið 1915. Rauði krossinn skipulagði bæði hjúkrun og byggingu sjúkrahúsa í Frakklandi og Belgíu eftir því sem leið á stríðið. Konur óku einnig sjúkrabílum og störfuðu við röntgeneiningar, einkum færanlegar einingar. Irène Joliot-Curie, dóttir franska vísindamannsins Marie Curie, starfaði við slíkar einingar og þjálfaði annað starfsfólk þeirra.
Svartar konur sem vildu leggja sitt af mörkum áttu takmarkaða möguleika, rétt eins og á friðartímum. Vegna skorts á körlum til vinnu voru svartar bandarískar konur í einstaka tilvikum ráðnar til verksmiðju- og skrifstofustarfa í Bandaríkjunum. Erlendis þjónuðu þær hjá Kristilegu félagi ungra kvenna (YWCA) til að aðstoða bandaríska hermenn, en voru færri en tuttugu og fimm. Aðeins tvær svartar bandarískar konur störfuðu sem félagsráðgjafar hjá YWCA í Frakklandi á stríðsárunum. Svartar konur í Bretlandi sættu sambærilegum takmörkunum, þótt fáeinar þeirra störfuðu við hjúkrun og hergagnaframleiðslu.
Sjálfstæðistilfinningin og sú nýfengna reynsla að afla eigin tekna hvöttu margar konur sem tóku þátt í stríðsrekstrinum til að líta á pólitískar umbætur og kosningarétt sem næsta skref. Margar konur í Bretlandi töldu til dæmis að rýmkun kosningaréttar væri leið til að umbuna þeim fyrir störf sín í þágu stríðsins. Kosningaréttarsinnar höfðu árum saman mótmælt því að konur væru útilokaðar frá kosningum í fjölmörgum ríkjum, svo sem Bretlandi, Þýskalandi og Bandaríkjunum. Árið 1918 veitti Bretland eignakonum eldri en þrítugu kosningarétt. Þýskaland veitti konum kosningarétt árið 1918 og varð fyrst allra ríkja til að veita öllum fullorðnum konum almennan kosningarétt. Bandaríkin fylgdu í kjölfarið árið 1920.
Skortur og það að þurfa að komast af án ýmissa nauðsynja voru önnur birtingarmynd þess hvernig íbúar heimavígstöðvanna fundu fyrir áhrifum stríðsins. Skortur á vörum og síðar skömmtun komu til sögunnar í sumum ríkjum og náðu til margs konar varnings, en einkum matvæla. Hugmyndin var að stjórnvöld stýrðu úthlutun tiltekinna matvæla á borð við kjöt og sykur svo þeim yrði dreift með sanngjarnari hætti meðal landsmanna. Bretland hóf skömmtun árið 1918. Bandaríkin lögfestu ekki matvælaskömmtun en hvöttu fólk til að taka hana upp af fúsum og frjálsum vilja.
Bretland var sérlega viðkvæmt fyrir skorti vegna þess að landið flutti inn um 60 prósent matvæla sinna. Landbúnaðarher kvenna bar ábyrgð á að tryggja nægan mat fyrir hermenn og óbreytta borgara. Í þessu stríðsverkefni buðu nærri 100.000 breskar konur sig fram til að flytja í sveitahéruð og halda búum gangandi eftir að bændur höfðu gengið sjálfviljugir til herþjónustu eða verið kvaddir til þjónustu. Breska ríkið veitti einnig mörgum búum fé til kaupa á nýjum dráttarvélum eftir að herinn hafði tekið hesta þeirra til sinna nota.
Allar þessar breytingar urðu til þess að eftir stríð höfðu konur aðrar væntingar til framtíðarinnar og töldu sig ekki lengur jafn bundnar af hefðbundnum siðvenjum. Jafnvel tískan hafði breyst verulega á stríðsárunum til að hæfa hinum nýju störfum kvenna. Löng og hamlandi pils hurfu og pilsin voru allnokkrum sentímetrum styttri en í upphafi tuttugustu aldar. Margar evrópskar konur giftust heldur aldrei. Milljónir karla féllu í stríðinu og margar þeirra gátu því ekki fundið sér maka.
Viðbrögð óbreyttra borgara
Margir óbreyttir borgarar studdu stríðsreksturinn heilshugar en aðrir lýstu andstöðu við stríðið sjálft og gagnrýndu ástæður þess. Vanþóknunin jókst eftir því sem stríðið og skorturinn drógust á langinn og baráttuandi á heimavígstöðvunum dalaði.
Í Þýskalandi höfðu hermenn til dæmis forgang í matvæladreifingu. Þótt þeir væru ekki endilega ánægðir með matinn fengu þeir yfirleitt nóg, jafnvel þegar mörgum óbreyttum borgurum gekk mjög illa að verða sér úti um mat. Þetta átti einkum við um aldraða og þá sem lögðu stríðsrekstrinum ekki lið með vinnu sinni. Hafnbann Breta á Þýskaland, sem stóð frá 1914 til loka stríðsins, jók enn á vandann. Skömmtun brauðs hófst í Þýskalandi árið 1915. Veturinn 1916–1917 var sérlega harður og stór hluti kartöfluuppskerunnar brást. Tugir þúsunda manna höfðu því ekkert annað en rófur að borða. Matvælaskorturinn leiddi einnig til mataróeirða í Þýskalandi frá 1915.
Matvælaskortur varð einnig í Austurríki-Ungverjalandi, þar sem innviðir voru ekki jafn þróaðir og í Þýskalandi og því færri leiðir til að flytja matvæli. Þar var einnig lögð áhersla á að tryggja hermönnum vistir á kostnað óbreyttra borgara. Líkt og í mörgum stríðsríkjum varð röskunin á matvælaöflun til þess að sumir borgarar tóku að efast um frammistöðu stjórnvalda við stríðsreksturinn og almennt dró úr baráttuanda heima fyrir.
Óánægja almennings jókst einnig þegar herirnir þurftu sífellt fleiri unga menn. Stríðið dróst á langinn og sá ákafi sem ungir nýliðar höfðu sýnt árið 1914 hvarf. Sumir nýliðar treystu ekki þjóðarherjunum til að sigra í orrustum eða töldu ekki þess virði að hætta lífi sínu í þjónustu þeirra. Aðrir ungir menn voru samviskuneitendur sem af trúarlegum eða heimspekilegum ástæðum töldu rangt að berjast í stríði og vildu því ekki gegna herþjónustu. Sumir verðandi hermenn í heimsveldunum efuðust í vaxandi mæli um gildi þess að berjast fyrir dýrð heimsveldanna. Herskyldukreppa varð í Kanada árið 1917 þegar landið þurfti að taka upp herskyldu til að mæta kröfu breska heimsveldisins um hermenn. Herinn var kallaður út til að bæla niður mótmæli í Québec-borg og skaut á mótmælendur og felldi nokkra þeirra.
Ritskoðun varð algengt tæki til að halda óánægju almennings í skefjum með því að takmarka upplýsingar um stríðsreksturinn. Dagblöð birtu aðeins óljósar lýsingar á orrustum og mannfalli og áróður á vegum stjórnvalda birtist almenningi í veggspjöldum og umfjöllun sem studdu stríðið. Ritskoðun hófst í öllum stríðsríkjunum árið 1914 og náði til Bandaríkjanna þegar þau gengu inn í stríðið árið 1917. Bandarísk stjórnvöld stofnuðu Upplýsinganefndina (Committee on Public Information) til að dreifa stríðsáróðri með opinberum ræðum og veggspjöldum sem reyndust afar áhrifarík. Flest veggspjöld sýndu þýska hermenn sem blóðþyrst skrímsli sem myndu fara yfir Atlantshafið og ráðast á Bandaríkin ef þeir yrðu ekki stöðvaðir.
Tilraun bandarískra stjórnvalda til að þagga niður gagnrýni á stríðið hófst árið 1917 með njósnalögunum (Espionage Act). Þau takmörkuðu hvað senda mátti í pósti og bönnuðu hvers kyns dagblöð og bæklinga gegn stríðinu. Árið 1918 samþykkti Bandaríkjaþing lög gegn undirróðri (Sedition Act). Þau bönnuðu „óþjóðhollt, guðlastandi, svívirðilegt og móðgandi“ orðalag um ákvörðunina um að ganga inn í stríðið, herskylduna, fánann og einkennisbúninga hersins. Ekki réð úrslitum hvort ummælin væru sönn heldur hvort líta mætti á þau sem óþjóðholl. Andstaða við stríðið í orði var talin óþjóðholl og því undirróður. Fólk gat ekki spurt opinberlega hvers vegna Bandaríkin tækju þátt í stríðinu eða talað gegn því án þess að eiga á hættu fangelsi eða háar sektir. Í dag teljum við lögin gegn undirróðri brjóta í bága við fyrsta viðauka bandarísku stjórnarskrárinnar sem tryggir málfrelsi. Hæstiréttur staðfesti lögin engu að síður og um tvö þúsund manns voru sóttir til saka samkvæmt þeim. Þekktasta ákæran beindist ef til vill að Eugene V. Debs, forsetaframbjóðanda Sósíalistaflokksins. Debs var dæmdur í tíu ára fangelsi, en afplánaði rúm þrjú ár, fyrir ummæli gegn stríðinu, meðal annars fyrir að spyrja hvers vegna verkamenn þyrftu að týna lífi í stríði sem þeir hefðu enga aðkomu átt að því að lýsa yfir.
Meðan Debs sat í fangelsi voru aðrir, svo sem rússneskir innflytjendur og stuðningsmenn sósíalisma, taldir óþjóðhollir og urðu skotmörk bandarískra stjórnvalda sem vildu vísa þeim úr landi. Emma Goldman, yfirlýstur stjórnleysingi, hafði komið frá Litháen til Bandaríkjanna á unglingsárum. Hún fékk áhuga á róttækum stjórnmálum og talaði gegn herskyldunni þegar stríðið hófst. Ásamt meira en tvö hundruð öðrum var henni vísað til Rússlands árið 1919 samkvæmt bandarískri stríðstímalöggjöf.
Efasemdir um stríðið gátu vissulega birst í öðru formi en beinni pólitískri orðræðu. Skáldin Wilfred Owen, Siegfried Sassoon, Rupert Brooke og William Butler Yeats birtu verk sem afhjúpuðu ómennsku og þjáningar stríðsins. Engum hetjulegum áhlaupum var fagnað í ljóðlínum þeirra. Myndlist, til dæmis verk þýsku listakonunnar Käthe Kollwitz, miðlaði eymd stríðsins. Kollwitz missti son sinn í bardögum og kannaði sorg og þjáningu í verkum sínum. Þessar persónulegu lýsingar á hryllingi stríðsins komust skýrt til skila hjá lesendum og áhorfendum og ýttu undir gagnrýni á stríðið.
Vegna notkunar flugvéla í stríðinu hröktust óbreyttir borgarar í Evrópu einnig frá heimkynnum sínum í borgum. Þýski herinn notaði loftskip allt frá 1915 til að fljúga til Lundúna og varpa sprengjum á borgina. Síðar í stríðinu beitti hann Gotha-sprengjuflugvélum gegn bresku höfuðborginni. Hundruð óbreyttra borgara létust og þúsundir særðust í loftárásunum. Þeir sem komust af þegar heimili þeirra eyðilögðust urðu flóttafólk í eigin landi. Sálræn áhrif sprengjuárásanna voru gífurleg. Í fyrsta sinn voru óbreyttir borgarar í hættu í landi þar sem engir bardagar fóru fram á jörðu niðri. Þar sem hrein tilviljun réð því hvaða gata yrði fyrir sprengju virtist hættan mun meiri en hún var í raun.
Flóttafólk var að finna um alla Evrópu. Við lok árs 1914 höfðu meira en þrjár milljónir manna í Frakklandi og Belgíu eingöngu yfirgefið heimili sín. Margir gátu að lokum snúið aftur en húsnæðisvandi milljóna manna á flótta hélt áfram allt stríðið. Á austurvígstöðvunum flúðu tugir þúsunda gyðinga heimili sín og margir settust að austar í Rússlandi en lög byggð á gyðingahatri höfðu áður heimilað þeim. Flóttafólkið tók oft sáralítið með sér og því reyndist flóttinn sérlega sársaukafullur.
Páskauppreisnin
Rekja má spennu milli Írlands og Bretlands til tólftu aldar þegar Englendingar lögðu Írland undir sig. Pólitíska deilan um heimastjórn Írlands var erfiðasta ágreiningsefni þeirra tveggja í upphafi tuttugustu aldar. Ef heimastjórn yrði samþykkt fengi Írland eigið þing og rétt til að annast innanlandsmál í stað þess að hlíta fyrirmælum frá Lundúnum. Stuðningur við heimastjórn hafði aukist verulega og hún hafði jafnvel verið samþykkt að hluta þegar stríðið hófst. Sambandssinnar úr röðum mótmælenda á norðurhluta Írlands studdu hins vegar sambandið við Bretland og óttuðust yfirráð kaþólikka í írskri stjórn. Þeir höfðu áhyggjur af mismunun ef heimastjórn kæmist á. Málinu var frestað meðan breska stjórnin einbeitti sér að stríðsrekstrinum.
Írskir þjóðernissinnar voru þó óánægðir með frestunina og sumir vildu ganga enn lengra: ekki aðeins heimastjórn heldur sjálfstætt Írland. Barátta írskrar þjóðernishyggju leiddi til þess að Írar hófu viðræður við Þýskaland, enda áttu þeir sameiginlegan óvin í Bretum, og Írska lýðveldisbræðralagið skipulagði uppreisn sem Þjóðverjar áttu að styðja með vopnasendingu. Þegar vopnasendingin barst ekki ákvað bræðralagið samt að halda uppreisninni til streitu. Páskauppreisnin hófst 24. apríl 1916 og stóð í nokkra daga. Írskir þjóðernissinnar lýstu yfir stofnun Írska lýðveldisins og tóku mikilvægar byggingar í Dublin. Bretar svöruðu með hervaldi og í átökum hópanna féllu eða særðust þúsundir manna, þar á meðal margir óbreyttir borgarar. Írsku byltingarmennirnir gáfust upp þegar þeir réðu ekki við þjálfaðar hersveitirnar. Þeir sættu harðri refsingu og margir leiðtogar uppreisnarinnar voru teknir af lífi.
Viðbrögð Breta gerðu marga unga Íra enn róttækari. Eftir stríð sameinuðust héruðin í suðurhluta landsins um að stofna Írska fríríkið sem síðar varð lýðveldið Írland. Héruðin í norðri eru enn hluti af Sameinaða konungsríkinu.