11.5 Stríðinu lýkur

11.5 Stríðinu lýkur

Markmið

Við lok þessa hluta átt þú að geta:

• Lýst einveldi keisarans og þeim áskorunum sem það stóð frammi fyrir í Rússlandi fyrir fyrri heimsstyrjöldina
• Greint hvernig og hvers vegna Bolsévikabyltingin hófst og hvaða áhrif hún hafði á þátttöku Rússlands í fyrri heimsstyrjöldinni
• Útskýrt hvers vegna fyrri heimsstyrjöldinni lauk í nóvember 1918

Fyrri heimsstyrjöldin markaði endalok tímabils. Vöxtur sósíalískrar hugmyndafræði og Bolsévikaflokksins beindi hugum Rússa frá stríðinu að byltingu og batt enda á bæði stjórn keisarans og þátttöku Rússlands í stríðinu löngu fyrir vopnahléið í nóvember 1918. Sókn Þjóðverja snemma árs 1918 var stöðvuð af hinum fjölmennu herjum sem þeir mættu síðar sama ár. Heimurinn háði ekki aðeins stríð heldur barðist einnig við banvæna inflúensuveiru. Á síðasta ári átakanna fjölgaði dauðsföllum því enn frekar og grunnur var lagður að endurreisn heimsins í kjölfarið.

Byltingin árið 1905

Langvinn vandamál í Rússlandi, svo sem staðnað embættiskerfi, versnuðu vegna stríðsins. Keisarar Romanov-ættarinnar, sem höfðu verið við völd frá sautjándu öld, litu á sig sem einvalda sem stjórnuðu án þess að vera dregnir í efa. Frjálslyndari hugmyndir sem komu fram í Evrópu á átjándu og nítjándu öld náðu hins vegar til hluta rússnesks samfélags, vöktu löngun til umbóta og drógu úr umburðarlyndi almennings gagnvart valdhöfum. Sósíalískar og marxískar hugmyndir festu einkum rætur meðal margra ungra Rússa sem töldu tímabært að steypa keisarastjórninni. Snemma á tuttugustu öld kom fram pólitísk fylking sem nefndist bolsévikar og fylgdi þessum hugmyndum. Félagar hennar töldu ofbeldisfulla byltingu nauðsynlega til að hrekja keisarann frá völdum og að byltingin þyrfti sterkan leiðtoga sem gæti stjórnað verkalýðnum. Barátta þeirra fyrir umbótum og ofbeldið sem fylgdi henni varð að lokum til þess að Rússland dró sig úr stríðinu.

Þann 5. janúar 1905 komu margir verkamenn saman til friðsamlegra mótmæla við Vetrarhöll Nikulásar II keisara í Sankti Pétursborg. Prestur á staðnum leiddi hópinn sem bað keisarann, er var ekki í höllinni, um bætt vinnuskilyrði og stjórn sem deildi völdum með þjóðkjörnu þingi. Fólkið leitaði beint til hans vegna þess að það leit á keisarann sem „litla föður“ sinn sem myndi annast þegna sína. Hersveitir skutu þess í stað á mannfjöldann. Um eitt þúsund manns létust í átökunum og blóð litaði snjóinn. Dagurinn varð þekktur sem „Blóðugi sunnudagurinn“.

Viðbrögðin gegn keisaranum voru hörð. Verkamenn í fjölmörgum borgum fóru í verkfall til að mótmæla blóðsúthellingunum í byltingunni árið 1905. Mörg verkföll urðu ofbeldisfull þegar fleiri hersveitum var skipað að bæla þau niður. Enginn endir var í sjónmáli og Nikulás II neyddist til að samþykkja að hann skyldi ekki lengur stjórna sem einvaldur og að þjóðþing yrði kallað saman til að veita almenningi rödd við stjórn landsins. Löggjafarþingið nefndist Dúman og kom fyrst saman árið 1906. Það var skipað körlum úr millistétt og bændastétt en hafði tvær deildir. Önnur var kjörin óbeint af kjörmannaráði sem karlar eldri en tuttugu og fimm ára völdu. Keisarinn skipaði fulltrúa í hina deildina. Síðari deildin réð lögum og lofum í Dúmunni og takmarkaði getu þingsins til að starfa sem raunverulegt fulltrúaþing. Þetta var skref fram á við í samræmi við sum markmið byltingarinnar en merkti ekki að keisarinn deildi völdum sínum í raun.

Friður, land og brauð

Rússlandi gekk afar illa að vinna sigra í fyrri heimsstyrjöldinni. Herir landsins voru geysistórir en urðu einnig fyrir gríðarlegu mannfalli; milljónir manna féllu, særðust eða voru teknar til fanga, stundum vegna vanhæfra herforingja og vistaskorts. Baráttuandinn var lítill og hermenn vissu að matvælaskortur hafði valdið löngum biðröðum og jafnvel óeirðum í borgunum og bæjunum sem þeir höfðu yfirgefið. Skortur á skotvopnum og öðrum hergögnum dró enn frekar úr getu hersins. Keisarastjórnin virtist ekki ráða við þá áskorun að heyja stríðið.

Sú staðreynd að Alexandra keisaraynja reiddi sig stöðugt á ráð munkarins Raspútíns gróf einnig undan stuðningi almennings við konungsveldið. Hann virtist geta linað þjáningar unga sonar hennar Alexeis, erfingja krúnunnar, sem var með dreyrasýki. Sú hylli sem Raspútín naut og sögusagnir um ástarævintýri hans vöktu margar spurningar um raunverulegt samband hans við Alexöndru. Hún var þýsk og rússneska þjóðin hafði aldrei borið hlýjan hug til hennar. Eftir að keisarinn fór á vígstöðvarnar haustið 1915 til að stýra bardögunum mátti rekja ósigra Rússlands til hans. Sú óvinsæla ákvörðun að fela Alexöndru og ráðgjafa hennar, Raspútín, stjórn landsins í fjarveru hans stuðlaði að því að tengsl rússnesku þjóðarinnar við „litla föður“ hennar rofnuðu.

Hermennirnir stofnuðu Petrograd-sovétið, fulltrúaráð verkamanna, hermanna og bænda, til að tryggja sér völd í borginni. Hópur hófsamra stjórnmálamanna stofnaði síðan nýja stjórn fyrir Rússland á vegum Dúmunnar. Alexander Kerenskí, lögfræðingur sem hafði notið vinsælda fyrir að aðstoða byltingarmenn, leiddi þessa bráðabirgðastjórn. Nikulás II keisari var neyddur til að afsala sér krúnunni og þar með var brautin rudd fyrir endalok þrjú hundruð ára valdatíðar Romanov-ættarinnar.

Kerenskí var staðráðinn í að Rússland héldi áfram þátttöku sinni í fyrri heimsstyrjöldinni, meðal annars vegna þess að hann óttaðist að missa þá aðstoð Vesturlanda sem hann þurfti til að styðja rússneska hagkerfið ef hann drægi landið úr átökunum. Þessi afstaða varð hins vegar sífellt óvinsælli meðal rússnesku þjóðarinnar. Bráðabirgðastjórnin og Petrograd-sovétið, sem varð æ andsnúnara stríðinu, tókust síðan á um völdin í Rússlandi.

Þýskaland sá tækifæri til að nýta sér upplausnina í rússneskum stjórnmálum. Ungur Rússi að nafni Vladímír Iljitsj Lenín hafði árum saman stutt byltingarmálstaðinn í heimalandi sínu. Eldri bróðir hans hafði verið tekinn af lífi fyrir aðild að tilraun til að ráða Alexander III, föður Nikulásar II, af dögum. Lenín hafði síðan verið stimplaður róttæklingur og hrakinn í útlegð frá Rússlandi. Þjóðverjar hjálpuðu honum að snúa aftur til Rússlands til að blása lífi í byltinguna og grafa undan stríðsrekstri keisarastjórnarinnar.

Koma Leníns til Rússlands var sem þruma úr heiðskíru lofti. Hann varð fljótt leiðtogi byltingarmálstaðarins og bolsévikarnir, hópurinn sem hann leiddi, risu gegn bráðabirgðastjórn Kerenskís. Í Októberbyltingunni árið 1917 leiddi Lenín valdarán og hrifsaði völdin af öðrum stjórnmálafylkingum í Petrograd. Hann talaði fyrir stjórn þar sem sovétin færu með völd. Stjórn Leníns nýtti sér slagorðið „Friður, land og brauð“ og tók að vinna að því að binda enda á stríðið við Þýskaland. Þjóðverjar voru sannarlega fúsir til að semja um lausn sem gerði þeim kleift að einbeita sér alfarið að stríðinu á vesturvígstöðvunum.

Árið 1918, eftir tveggja ára stofufangelsi, voru fyrrverandi keisarinn, eiginkona hans og fimm börn þeirra tekin af lífi. Sama ár braust út borgarastyrjöld milli Hvíta hersins, sem var andvígur Lenín, og Rauða hersins, sem studdi stjórn bolsévika. Átökin stóðu til 1923 þegar Rauði herinn bar sigur úr býtum.

Síðasta árið

Síðasta árið í stríðinu hófst með góðum fyrirheitum fyrir Þýskaland. Í mars hófu þýskar hersveitir sókn gegn Bretum og náðu fljótt yfirhöndinni. Slæmt veður og þoka ollu ringulreið og Bretar hörfuðu ef til vill lengra en nauðsynlegt var. Þjóðverjar sóttu aftur í átt að París og hófu á ný að skjóta á borgina eins og á fyrstu vikum stríðsins. Þýskaland gerði einnig samninga við Rússland og Rúmeníu; ríkin drógu sig úr stríðinu og létu landsvæði af hendi um leið. Sumarið 1918 réð Þýskaland yfir stærri landsvæðum en nokkru sinni fyrr vegna þessa árangurs.

Sama sumar kom loks gríðarlegur fjöldi bandarískra hermanna. Eftir fjögur löng stríðsár fögnuðu Frakkar og Bretar aðstoðinni. Kína og Grikkland gengu einnig inn í stríðið og Brasilía í október 1917. (Haítí, Kúba og flest ríki Mið-Ameríku lýstu einnig yfir stríði á hendur Miðveldunum frá vori 1917 til sumars 1918, en ekkert þeirra sendi hermenn eða gegndi úrslitahlutverki í bardögunum.) Miðveldin höfðu náð árangri á fyrri hluta árs 1918 en liðsafli bandamanna var nær þrefaldur á við lið Miðveldanna og við slíkan liðsmun gátu Miðveldin ekki ráðið lengi.

Bandamenn hófu sóknaraðgerðir, unnu nokkra sigra og lögðu grunn að atburðum haustsins. Síðustu meiriháttar átök stríðsins voru Meuse-Argonne-sóknin í Frakklandi sem hófst í september 1918. Þessi gagnsókn bandamanna hafði verið undirbúin mánuðum saman. Hundruð þúsunda bandarískra hermanna gengu til liðs við bresku og frönsku sveitirnar og beittu meðal annars fótgönguliðsárásum, eiturgasi, skriðdrekum og flugvélum. Herir bandamanna sóttu hratt fram um allnokkra kílómetra. Þýsku herirnir héldu stöðu sinni en á næsta mánuði snerist taflið þeim í óhag.

Horfur Þýskalands voru dökkar. Matvælaskortur olli útbreiddri skelfingu og örvæntingu. Hermenn tóku að gerast liðhlaupar og borgaraleg ólga breiddist út um Þýskaland og Austurríki-Ungverjaland. Þýskir flotaforingjar vildu vinna sér inn hinstu frægðarstund með því að sigla flotanum út seint í október til orrustu við Breta. Þýsku sjómennirnir vissu hins vegar að engin von var um sigur og vildu ekki fara í sjálfsmorðsleiðangur. Um eitt þúsund þeirra gerðu uppreisn og neituðu að leggja úr höfn. Í Kiel, þar sem mikil þýsk flotastöð var, neituðu bæði sjómenn og verkamenn að fylgja skipunum. Uppreisnin breiddist fljótt til annarra borga.

Í Berlín gripu stjórnmálamenn Sósíalistaflokksins á ysta vinstrivæng tækifærið sem hin vaxandi uppreisn veitti til að knýja fram stórfelldar breytingar á stjórn landsins og koma aftur á reglu. Þeir kröfðust afsagnar keisarans og stofnunar lýðveldis. Vilhjálmur II sagði af sér 9. nóvember 1918 og fór til Hollands þar sem hann bjó til dauðadags árið 1941. Borgaralegir stjórnmálaleiðtogar hinna hófsamari sósíaldemókrata lýstu nú yfir bráðabirgðastjórn og gerðu Þýskaland að lýðveldi. Þýski herinn samþykkti að lúta hinni nýju borgaralegu stjórn. Stjórnmálaleiðtogarnir tóku síðan við samningaviðræðum sem þegar voru hafnar við bandamenn um vopnahlé. Þeir töldu Þýskaland ekki geta unnið stríðið og hag þess best borgið með því að ljúka því. Þessi aðgerð stuðlaði að einangrun róttækra sósíalista.

Vandamál Miðveldanna á vígvellinum og heimavígstöðvunum jukust enn á síðustu mánuðum stríðsins þegar nýr óvinur kom fram: inflúensa. Haustið 1918 geisaði heimsfaraldur inflúensu um alla Evrópu og Bandaríkin. Fyrstu tilfellin höfðu greinst í Bandaríkjunum fyrr sama ár og umfangsmiklir herflutningar yfir Atlantshafið höfðu án efa auðveldað útbreiðslu veirunnar. Inflúensan reyndist afar banvæn, einkum meðal ungs fólks á fullorðinsaldri. Faraldurinn hélt áfram af fullum þunga og tugir milljóna manna um allan heim létust áður en veiran fjaraði út árið eftir.

Austurríki samdi um vopnahlé 3. nóvember 1918 og Ungverjaland fylgdi á eftir 13. nóvember. Vopnahlé Þýskalands átti að taka gildi 11. nóvember klukkan ellefu að morgni og stöðva bardaga allra herdeilda. Herirnir héldu áfram að berjast allt fram að þeirri mínútu sem vopnahléið tók gildi. Á tilsettum tíma þagnaði stórskotaliðið. Menn klifruðu upp úr skotgröfunum og komu undan stórskotaliðsstæðum sínum. Ákvörðun bandamanna um að fara fram á vopnahlé í stað uppgjafar skipti máli. Uppgjöf þýddi að annar aðilinn yrði að viðurkenna ósigur og Þýskaland var ekki reiðubúið til þess árið 1918. Vopnahlé þýddi hins vegar aðeins að bardagar stöðvuðust meðan formlegar samningaviðræður færu fram. Þjóðverjar töldu að þær myndu gera þeim kleift að varðveita hluta af ávinningi sínum í stríðinu og losna úr átökunum með nokkurri sæmd og reisn.

Samkvæmt skilmálum vopnahlésins urðu þýskar hersveitir að hverfa frá hernumdum svæðum í Frakklandi og Belgíu og snúa aftur til Þýskalands. (Sú staðreynd að þýskar hersveitir réðu enn yfir landsvæðum annarra ríkja þegar stríðinu lauk varð síðar að áróðursrökum sem leiðtogar á borð við Adolf Hitler nýttu sér á næsta áratug.) Þýskaland varð einnig að afhenda bandamönnum herbúnað sinn og flota. Flestum skipunum var komið fyrir í Scapa Flow við Orkneyjar undan strönd Skotlands. Þýskar áhafnir þeirra sökktu þeim árið eftir fremur en að afhenda þau bandamönnum óskemmd.

Manntjón stríðsins var gríðarlegt. Til þess töldust ekki aðeins þeir sem féllu eða særðust heldur einnig stríðsfangar og fólk sem var saknað. Í Rússlandi urðu meira en níu milljónir manna fyrir slíku manntjóni og í Frakklandi meira en sex milljónir. Í Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi fór heildarfjöldinn yfir sjö milljónir í hvoru ríki. Alls féllu meira en 8,5 milljónir hermanna í stríðinu og tuttugu og ein milljón særðist. Óbreyttir borgarar sem létust eða særðust skiptu einnig milljónum.

Á þessu tímabili, þegar ríkin voru enn lömuð af afleiðingum blóðbaðsins, hófust friðarsamningaviðræður. Þær stóðu í sex mánuði eftir vopnahléið og að lokum kom í ljós að væntingar Þýskalands um niðurstöðu viðræðnanna voru rangar. Enn átti eftir að bæta gríðarlegt tjón og lina miklar þjáningar en stríðinu var lokið.