11.3 Allsherjarstríð
11.3 Allsherjarstríð
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Fyrri heimsstyrjöldin var sannarlega nútímalegt stríð. Stríðsaðilarnir beittu þá nýjum vopnum á borð við skriðdreka og flugvélar, auk vélbyssna og eiturgass, svo reynsla hermannanna var ólík öllu sem fyrri kynslóðir höfðu upplifað í orrustu. Gífurlegur fjöldi hermanna og vopna þýddi að bardagar og eyðilegging ruddust reglulega inn í líf óbreyttra borgara, oft með hörmulegum afleiðingum. Því þurftu ekki aðeins herir heldur heilar þjóðir að leggja sitt af mörkum og bera þungann af stríðinu. Víðtæk notkun nýlenduherliðs leiddi til umfangsmikilla ferðalaga um heiminn og samskipti margra ólíkra þjóða áttu sér stað með bardaga í bakgrunni. Af öllum þessum ástæðum, og vegna þess hve víðfeðmt og eyðileggjandi stríðið var, varð það þekkt sem allsherjarstríð, stríð þar sem öllum tiltækum auðlindum er beitt án takmarkana á vopnum eða skotmörkum þeirra.
Endalaus hryllingur stríðsins
Hertækni hafði tekið miklum breytingum við upphaf tuttugustu aldar. Þegar stríðið braust út skildu hvorki hermenn né herforingjar þessar breytingar til fulls eða gerðu sér grein fyrir þýðingu þeirra. Nýleg útbreiðsla iðnvæðingar gerði verksmiðjum kleift að framleiða fleiri og öflugri vopn. Rétt eins og fallbyssur flotavopnakapphlaupsins höfðu stækkað og eflst á skömmum tíma gerðu vélbyssur, langdrægar stórskotaliðsbyssur, flugvélar og kafbátar hernað í fyrri heimsstyrjöldinni að gerólíkum veruleika.
Stórskotalið var skýrt dæmi um hvernig hernaður hafði breyst. Á nítjándu öld drógu hestar fallbyssur. Í fyrri heimsstyrjöldinni var hins vegar aðeins hægt að flytja sumar langdrægar stórskotaliðsbyssur með járnbrautum og í sumum tilvikum þurfti jafnvel að leggja sérstakar brautir vegna þyngdar þeirra. Stórskotalið varð eitt helsta verkfæri stríðsrekstursins. Þýski vopnaframleiðandinn Krupp kynnti nýjar stórskotaliðsbyssur allt stríðið og hver þeirra hafði meiri skotkraft en sú fyrri. „Stóra Berta“, 420 millimetra sprengjuvörpa, var þó notuð í miklum mæli frá upphafi til loka stríðsins. Árið 1918 hófu Þjóðverjar að nota hina svokölluðu Parísarbyssu til að skjóta á frönsku höfuðborgina. Sprengihleðsla hennar var ekki sérlega stór en byssan gat skotið um áttatíu mílna (129 kílómetra) vegalengd og sent skeyti upp í heiðhvolfið áður en það féll aftur til jarðar. Stærstur hluti mannfalls á vígvöllum fyrri heimsstyrjaldarinnar stafaði af stórskotaliðsskothríð.
Máttur vélbyssunnar, sem kom fyrst greinilega í ljós um aldamótin í Búastríðinu, gjörbreytti einnig reynslu hermanna á vígvelli allsherjarstríðsins. Margar vélbyssur fyrri heimsstyrjaldarinnar byggðust á hönnun sem uppfinningamaðurinn Hiram Maxim kynnti árið 1884. Þær gátu skotið fjögur til sex hundruð skotum á mínútu og breyttu ásýnd fótgönguliðsárása með öllu. Þessi vélvæddu vopn ollu hinum hræðilegu meiðslum og mikla mannfalli stríðsins. Hermaður sem hljóp hugrakkur yfir opið svæði gegn óvininum var nú í sjálfsmorðsleiðangri. Gaddavír varð einnig algeng sjón og var lagður um einskismannslandið milli fremstu skotgrafa andstæðinganna. Hann flæktist um hermenn á framrás og hélt þeim föstum, hægði á þeim meðan þeir reyndu að klippa sig í gegn og gerði þá að auðveldum skotmörkum fyrir vélbyssuhreiður hinum megin.
Eiturgasi, sem nú er bannað um allan heim, beittu allir aðilar sem stríðsvopni. Þýskar hersveitir notuðu það fyrst gegn rússneskum sveitum árið 1914. Nokkrar tegundir gass voru notaðar. Grænleitt klórgas kom snemma fram í stríðinu, þykkt og þungt sinnepsgas síðar, og fosgen var notað allan þann tíma sem barist var. Sinnepsgas gat brennt augu, nef og húð og sárin voru vikur að gróa. Óheppin fórnarlömb gátu orðið varanlega blind, glímt við öndunarerfiðleika ævilangt eða jafnvel látist. Fosgengas var litlaust og gat orðið fólki hraðar að bana, þótt einkenni kæmu stundum ekki fram fyrr en mörgum klukkustundum síðar. Sagnfræðingar áætla að 85 prósent dauðsfalla af völdum gaseitrunar hafi stafað af fosgeni.
Þegar stríðið var hálfnað voru gasgrímur orðnar hefðbundinn hluti af búnaði hermanna. Þegar kallað var „Gas!“ settu þeir þær snarlega á sig, þótt þær væru þröngar og skertu sjónsvið notandans verulega. Hermenn tóku að óttast gasárásir meira en nokkrar aðrar árásir. Það var óhugnanlegt að geta ekki séð óvininn og hugsanlega varð ekki einu sinni vart við gasið fyrr en fyrstu hermennirnir hnigu niður.
Báðir aðilar beittu einnig eldvörpum, en Þjóðverjar kynntu þau fyrst og mikil notkun þeirra hófst árið 1915. Þeim var ætlað að hrekja óvinahermenn upp úr skotgröfum sínum. Árangursríkustu eldvörpurnar voru færanleg tæki sem einstakir hermenn báru. Þær höfðu jafnframt sálræn áhrif, líkt og eiturgas.
Árið 1916 kynntu Bretar nýja uppfinningu til stuðnings fótgönguliði sínu — skriðdrekann (mynd 11.12). Fyrstu skriðdrekarnir lofuðu góðu því þeir gerðu stórar fallbyssur hreyfanlegar og gátu fylgt fótgönguliði í framrás, og þannig stuðlað að því að binda enda á skotgrafahernað. Þeir biluðu þó oft og festust allt of auðveldlega í leðju. Herforingjar skildu í fyrstu ekki til fulls hversu mikill styrkur skriðdrekar gætu orðið fótgönguliðinu, en á næstu árum lærðu þeir að nýta þá.
Á sjó kom kafbáturinn fyrst fram í fyrri heimsstyrjöldinni og boðaði nýja tíma sjóhernaðar. Laumuspil var helsti hernaðarlegi kostur hans: hann gat nálgast skip án þess að eftir honum væri tekið og skotið tundurskeyti sem sökkti því. Þýski flotinn kallaði kafbáta sína Unterseeboot eða U-báta og lagði áherslu á að fjölga þeim í stríðinu. U-bátar voru sjaldan í kafi vegna þess að rafhlöðurnar entust ekki nógu lengi undir yfirborðinu. Á fyrstu mánuðum stríðsins vöruðu þýskir kafbátar skip við áður en þeim var sökkt svo áhöfnin gæti yfirgefið þau, eins og venja var í sjóhernaði. Þegar vopnuð bresk kaupskip tóku hins vegar að eyðileggja þýska kafbáta sem gáfu upp staðsetningu sína hófu þeir árásir án viðvörunarskots og án þess að leyfa áhöfnum skotmarkanna að yfirgefa skip sín. Bandamenn notuðu þetta sem sönnun þess að Þýskaland væri grimmari andstæðingur en önnur ríki. Árið 1917 höfðu þýskir U-bátar „eyðilagt um þrjátíu prósent af kaupskipum heimsins“.
Herir allra stríðsaðila notuðu flugvélar til könnunar og brátt tóku flugmenn að berjast sín á milli í „lofteinvígjum“. Færir flugmenn sem skutu niður óvinaflugvélar urðu þekktir sem „flugásar“. Þeir héldu skrá yfir sigra sína og þeim var hampað fyrir hugrekki. Himinninn var einn fárra vettvanga þar sem færni og hugrekki gátu skipt sköpum í viðureign við óvininn.
Notkun allra þessara vopna í iðnvæddum stríðsrekstri varð til þess að hermenn þjáðust meira í þessu stríði en í fyrri átökum. Mannfallið var gífurlegt. Um níu hundruð franskir hermenn létust daglega á vesturvígstöðvunum og enn fleiri þýskir hermenn dóu á hverjum degi. Þörfin fyrir aðhlynningu særðra var einnig gríðarleg. Mikinn fjölda lækna, hjúkrunarfræðinga og sjúkrabörubera þurfti til að flytja þá örugglega af vígvöllum og úr skotgröfum til læknishjálpar. Læknavísindum hafði fleygt fram, skilningur á sýkingum var orðinn miklu meiri og ný tækni á borð við röntgenmyndatöku gerði aðhlynningu langtum betri en hermenn gátu vænst á nítjándu öld. Hermenn gátu nú lifað sár sín af en stóðu þá frammi fyrir ýmsum vandamálum sem fyrri kynslóðir höfðu aldrei kynnst. Sumir þurftu lýtaaðgerðir til að lagfæra brotin eða sundurtætt bein en aðrir málmgrímur til að dylja áverkana. Þegar ekki var hægt að gera við handleggi eða fætur gat aflimun skilið hermann eftir með gervilim til framtíðar.
Líkamleg sár voru tiltölulega einföld viðfangs fyrir lækna og hjúkrunarfræðinga. Sálræn sár voru mun erfiðari. Aldrei fyrr hafði jafnmargt fólk orðið fyrir jafnákafri skothríð og í skotgröfum og orrustum fyrri heimsstyrjaldarinnar. Læknar tóku snemma í stríðinu að greina tilfelli af „sprengjulosti“. Fyrirbærið var ekki nýtt en fékk þetta nýja heiti vegna þess að talið var að ástandið stafaði af hinni miklu stórskotaliðsskothríð sem fylgdi stríðinu. Síðar komust læknavísindin að því að orsökin var hið gífurlega sálræna álag á hermennina en ekki skothríðin sjálf. Sprengjulost gekk undir öðrum heitum í síðari styrjöldum, svo sem bardagaþreyta, og nefnist nú áfallastreituröskun. Sum einkennin voru væg, til dæmis skjálfti í hendi eða stöðugir kippir. Önnur voru alvarlegri, meðal annars endurupplifanir á bardögum, málleysi, rof á tengslum við raunveruleikann eða ótti við hvert óvænt hljóð. Oft þurfti að senda þá sem þjáðust af sprengjulosti á sjúkrahús langt frá vígstöðvunum. Bati var afar hægur meðan sálfræðingar reyndu að hjálpa þeim að aðlagast aftur samfélagi á friðartímum.
Ný hertækni og herir skipaðir milljónum manna þýddu að orrustur voru ekki lengur skammvinnar. Þær geisuðu mánuðum saman og kostuðu gífurlegan fjölda mannslífa. Í febrúar 1916 hófst til dæmis orrustan við Verdun. Þjóðverjar ætluðu sér að fella eins marga franska hermenn og mögulegt var, að láta „Frakklandi blæða“, eins og Erich von Falkenhayn hershöfðingi orðaði það. Þeir völdu Verdun vegna þess hve mikla sögulega og menningarlega þýðingu borgin hafði fyrir frönsku þjóðina; Frakkland myndi gera hvað sem væri til að verja hana. Aðeins einn langur vegur lá inn í borgina og Frakkar þurftu að flytja hundruð þúsunda hermanna og vistir eftir honum. Orrustan geisaði frá febrúar til desember. Frakklandi tókst að halda aftur af árásum Þjóðverja en mannfall þess var um 450.000 og Þýskalands um 300.000.
Bretar og Þjóðverjar háðu sína eigin þreytiorrustu við ána Somme. Orrustan við Somme hófst 1. júlí 1916 með áhlaupum bresks fótgönguliðs sem kostuðu tugi þúsunda mannslífa á fyrsta deginum einum. Bretar héldu áfram sóknum meðan Þjóðverjar endurreistu víglínu sína örlítið aftar. Breskir herforingjar bundu loks enda á orrustuna í nóvember eftir að hafa ekki tekist að rjúfa línu Þjóðverja og aðeins sótt fram um fáeinar mílur. Þegar henni lauk hafði samanlagt mannfall beggja aðila náð einni milljón.
Meðan landhernaðurinn dróst á langinn kom máttur kafbáta skýrt í ljós á úthafinu. Í maí 1915 var farþegaskipið RMS Lusitania, í eigu Cunard, á siglingu frá New York til Liverpool. Án vitundar farþeganna höfðu breskir eigendur skipsins ákveðið að flytja fjórar milljónir skota í lest þess á heimleiðinni til Bretlands. Þýska ríkisstjórnin komst að áformunum og hafði áður lýst því yfir að sökkva mætti hverju því skipi sem flytti hervopn eða herbúnað. Ógnin kom Lusitania í skotlínu þýskra kafbáta. Hinn 7. maí skaut þýskur kafbátur tundurskeyti á skipið undan strönd Írlands og það sökk á um tuttugu mínútum. Meira en tólf hundruð manns fórust í köldum sjónum, þar á meðal 128 Bandaríkjamenn.
Viðbrögðin létu ekki á sér standa. Fyrstu fréttir lögðu áherslu á að óbreyttir borgarar og fjölskyldur hefðu verið um borð í óvopnuðu farþegaskipi og drógu enn á ný upp mynd af Þýskalandi sem ríki sem bryti gegn viðurkenndum reglum hernaðar. Í Bandaríkjunum varð reiði almennings þó ekki til þess að krafist væri stríðs við Þýskaland. Þótt flestir vissu af óritskoðuðum fréttum bandarískra fjölmiðla hvernig stríðið var töldu þeir enn betra að blanda sér ekki í það.
Áhersla Breta og Þjóðverja á flotavopnakapphlaup fyrir stríð leiddi ekki til margra orrusta milli yfirborðsflota ríkjanna. Raunar var aðeins háð ein stór sjóorrusta, orrustan við Jótland árið 1916, með þátttöku um 250 skipa. Báðir aðilar sökktu eða löskuðu mörg óvinaskip og lýstu yfir sigri, þótt hvorugur ynni afgerandi sigur. Þýski flotinn dirfðist þó aldrei framar að mæta hinum breska.
Sjóhernaður fyrri heimsstyrjaldarinnar var í raun fyrst og fremst háður með kafbátum. Árin 1915 og 1916 héldu þýskir kafbátar áfram eftirliti á stríðssvæðunum undan ströndum Bretlands og Frakklands og sökktu sífellt fleiri skipum. Árið 1916 skutu þýskir kafbátar tundurskeyti á borgaralegu ferjuna Sussex og nokkrir Bandaríkjamenn létust. Þetta vakti mikla reiði í Bandaríkjunum og Wilson forseti krafðist afsökunarbeiðni og skaðabóta. Þýskaland baðst afsökunar og féllst á að stunda aðeins takmarkaðan kafbátahernað. Það þýddi að þýskir kafbátar myndu ekki ráðast á bandarísk skip og reyna að skjóta ekki á skip með Bandaríkjamenn um borð. Ómögulegt var þó að framfylgja slíkum takmörkunum. Fræðilega hefði Þýskaland þurft að láta alla Bandaríkjamenn yfirgefa skip áður en tundurskeyti væri skotið á það.
Málamiðlunin gerði Bandaríkjunum kleift að halda hlutleysi þótt spennan ykist. Árið 1917 breyttust forsendurnar hins vegar. Í janúar tilkynnti Þýskaland að það myndi hefja óheftan kafbátahernað. Þar með mátti sökkva hverju skipi á stríðssvæði, jafnvel þótt það sigldi undir fána hlutlauss ríkis, og bandarísk kaupskip gátu nú orðið fyrir tundurskeytaárásum.
Þýskaland tók þessa ákvörðun vegna þess að leiðtogar þess töldu Bretland neyðast til að draga sig úr stríðinu ef lífæð vöruflutninga frá Bandaríkjunum yrði skorin á. Matvælaskortur hafði hrjáð Þýskaland frá 1915. Árið 1917 svalt borgarbúar vegna hafnbanns Breta og þess að karlkyns landbúnaðarverkamenn höfðu verið kallaðir í herinn, og skammtar hermanna höfðu verið minnkaðir. Ef Bretland drægi sig ekki fljótlega úr stríðinu yrði Þýskaland að gefast upp. Þýskir leiðtogar vissu auðvitað að ákvörðunin myndi reita Bandaríkin til reiði og gæti hæglega orðið til þess að þau gengju í stríðið, en þeir voru reiðubúnir að taka áhættuna. Þeir trúðu því staðfastlega að Þýskaland gæti unnið sigur ef það neyddi Breta til uppgjafar áður en Bandaríkin kæmust inn í stríðið.
Bandaríkin ganga inn í stríðið
Birting Zimmermann-skeytisins 1. mars 1917 jók enn á spennuna milli Þýskalands og Bandaríkjanna. Arthur Zimmermann, utanríkisráðherra Þýskalands, hafði sent Mexíkó skilaboðin og boðið samning. Árið 1916 höfðu ítrekað orðið átök við landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó vegna herferða Francisco „Pancho“ Villa gegn bandarískum bæjum. Bandaríski herinn brást við með því að senda þúsundir hermanna til að hafa uppi á Villa. Ef til stríðs við Bandaríkin kæmi vildi Þýskaland að mexíkósk stjórnvöld yllu með virkum hætti frekari átökum við landamærin. Þannig yrðu enn fleiri bandarískir hermenn bundnir þar og ekki hægt að senda þá til Evrópu. Í staðinn fyrir samstarf Mexíkó myndi Þýskaland, eftir sigur sinn, veita því Texas, Nýju-Mexíkó og Arizona, landsvæði sem það hafði misst árið 1848 í stríði við Bandaríkin.
Í raun var ólíklegt að mexíkósk stjórnvöld gætu tekið þátt í slíkri áætlun þótt þau vildu. Árið 1917 var Mexíkó flækt í ofbeldisfull átök fjölmargra byltingarhópa, þar á meðal hersveita Villa. Óeirðirnar höfðu hafist árið 1910 þegar frjálslyndi stjórnmálamaðurinn Francisco Madero bauð sig fram til forseta Mexíkó. Einræðisherrann Porfirio Díaz hafði gegnt embættinu samfleytt frá 1884 og stjórn hans hyglað auðugum landeigendum og atvinnurekendum. Díaz vann auðveldlega hina sviksamlegu kosningu og lét handtaka Madero, sem leiddi til uppreisna um allt land. Árið 1911 neyddist Díaz til að segja af sér og fór í útlegð.
Þegar Madero, sem hafði verið lýstur forseti, stóð hins vegar ekki við væntingar um umbætur braust einnig út uppreisn gegn stjórn hans og árið 1913 var hann neyddur til að láta af embætti. Victoriano Huerta, hershöfðingi sem stjórnaði uppreisnarsveitum innan mexíkóska hersins, tók við og Madero var tekinn af lífi skömmu síðar. Huerta reyndi hins vegar að stjórna með einræðislegum hætti og andstaða myndaðist fljótt. Í suðri leiddi Emiliano Zapata uppreisn frumbyggjabænda sem vonuðust til að knýja fram jarðaumbætur. Í norðri leiddu Venustiano Carranza, Alvaro Obregon og Pancho Villa byltinguna. Woodrow Wilson Bandaríkjaforseti studdi Carranza og útvegaði hersveitum hans skotfæri. Wilson notaði einnig tækifærið til að fyrirskipa bandarískum landgönguliðum að ráðast inn í Mexíkó til að koma í veg fyrir skemmdir á eignum Bandaríkjamanna. Í apríl 1914 tók bandaríski flotinn yfir mexíkósku höfnina Veracruz.
Allt sumarið 1914 börðust hinir ýmsu uppreisnarhópar sín á milli og hver leiðtogi reyndi að taka við af Huerta, sem flúði í útlegð í júlí. Carranza lýsti sig forseta gegn mótmælum Villa og Zapata. Í hefndarskyni fyrir stuðning Bandaríkjanna við Carranza réðst Villa á bæinn Columbus í Nýju-Mexíkó í mars 1916. Wilson sendi þá fimm þúsund hermenn yfir landamærin til að handsama hann. Villa kom sér undan og innan árs höfðu hermennirnir hörfað. Innrás Bandaríkjanna spillti hins vegar samskiptum þeirra við Carranza, sem sætti sig ekki við þessa móðgun við fullveldi Mexíkó. Árið 1917 hafði hann tryggt völd sín en uppreisn hélt áfram undir forystu Villa í Chihuahua-ríki í norðri og Zapata í Morelos í suðri.
Þegar Þýskaland bauð Carranza bandalag gegn Bandaríkjunum var hann því ekki í aðstöðu til að þiggja það, jafnvel þótt hann hefði viljað. Þegar tilboðið varð opinbert urðu Bandaríkin engu að síður ævareið. Þau voru ekki enn stríðsaðili en Þýskaland var þegar farið að ráðgera hvernig mætti hluta þau sundur. Bandarískir bankar studdu þegar þátttöku landsins vegna þess að þeir vissu að lán þeirra til evrópskra bandamanna fengjust ekki endurgreidd ef Þýskaland ynni. Sama gilti um fyrirtæki sem vonuðust til að bandarísk aðstoð yrði til þess að bandamenn veittu þeim greiðari aðgang að heimsmörkuðum. Stuðningur almennings við stríð gegn Þýskalandi jókst nú hratt. Í apríl 1917 gengu Bandaríkin, sem þegar voru reið vegna þess að Lusitania og Sussex höfðu verið sökkt, inn í átökin með bandamönnum.
Lífið í skotgröfunum, fjöllunum og eyðimörkinni
Skotgrafir vesturvígstöðvanna urðu samnefnari fyrir stríðið. Þær urðu til vegna pattstöðunnar sem bandamenn og Miðveldin lentu í haustið 1914. Hryllingur linnulausrar stórskotaliðsskothríðar og endalaus leðja gerðu þennan vettvang bardaganna einstakan. Hermenn grófu sig bókstaflega niður til varnar gegn skothríð óvinarins og sátu síðan fastir á þessum stöðum. Frá upphafi grófu þýskar hersveitir dýpri og flóknari skotgrafir, eins og þær hygðust dvelja lengi. Fyrstu skotgrafir bandamanna voru frumstæðari en urðu þróaðri með árunum.
Þegar skotgrafakerfið var stærst náði það nærri fimm hundruð mílur (805 kílómetra). Fremst voru hermenn sem dvöldu yfirleitt á sínum stað í nokkra daga áður en þeir voru fluttir aftur í stuðningsskotgrafir annarrar línu og varaskotgrafir þriðju línu. Enn aftar var langdræga stórskotaliðið. Að baki kerfinu voru vettvangssjúkrahús og þorp í sveitum Frakklands og Belgíu.
Hermönnum þótti lífið í skotgröfunum tilbreytingarlaust. Fátt var við að vera en dauðinn vofði alltaf rétt handan brjóstvarnarinnar. Oft rigndi og skotgrafirnar fylltust af leðju. Hermenn lögðu niður tréplanka til úrbóta en erfitt var að koma alveg í veg fyrir ofkælingu. Stöðugur raki á fótum og leggjum olli skotgrafafæti þegar húðin náði ekki að þorna, rifnaði og flagnaði af. Ástandið var afar sársaukafullt en erfitt að forðast. Rusl og úrgangur safnaðist einnig í skotgrafirnar og sjúkdómar breiddust auðveldlega út í þrengslunum.
Nálægð herjanna tveggja gat þó leitt til sjaldgæfra samskipta. Um jólin fyrsta stríðsárið, 1914, sátu þýskir og breskir hermenn hvorir andspænis öðrum í sínum skotgröfum og sumir kölluðust á yfir einskismannslandið á milli þeirra. Fyrst söng annar aðilinn jólasálma og síðan hinn. Að lokum tóku hermenn beggja aðila varlega að klifra upp úr skotgröfunum og hittust á einskismannslandinu, þar sem þeir skiptust á sígarettum, sælgæti og minjagripum. Margir hermenn sögðu frá svipaðri reynslu. Jólavopnahléið sýnir þá mannúð sem enn gat birst í stríðinu, en það reitti einnig yfirstjórnina til reiði. Slík samstaða fékk ekki að endurtaka sig.
Á öðrum átakasvæðum voru herirnir hreyfanlegri en bardagarnir höfðu sín sérstöku vandamál. Orrustur ítalskra og austurrísk-ungverskra hersveita stóðu til dæmis víða um ítölsku Alpana og neyddu hermenn til að berjast hátt yfir sjávarmáli þar sem lítil tækifæri gáfust til að endurnýja vistir. Auk þess að þurfa að búa í hellum eða klífa fjallstinda stóðu hermenn frammi fyrir reglulegri snjókomu og frosti. Kal og snjóflóð voru raunveruleg ógn og slæmar aðstæður ollu meira en helmingi mannfalls í þessum fjallahernaði. Þröng fjallaskörð Alpanna gáfu einnig lítið færi á undanhaldi.
Bardagar Rússa og Ottómana í Kákasus hófust árið 1914. Vígstöðvarnar voru einangraðar og Ottómanar höfðu ekki nægilegt járnbrautakerfi til að sjá hernaðaraðgerðum langt frá vígstöðvunum fyrir vistum. Snjórinn var margra feta djúpur og hitastigið féll langt niður fyrir frostmark meðan hermennirnir börðust. Hersveitir Ottómana gátu ekki haldið áfram vegna vistaskorts og mannfall þeirra nam tugum þúsunda. Í þurru loftslagi við Miðjarðarhaf og í Mið-Austurlöndum þurftu herir að tryggja nægilegt vatn í eyðimörkinni. Erfitt var að finna nægilegt fóður fyrir hesta og því reiddu hermenn sig í auknum mæli á úlfalda til að flytja vistir og jafnvel fólk, einkum í Mið-Austurlöndum.
Nýlendur, kynþáttur og stríð
Þegar heimsveldin fóru í stríð hvert við annað tóku nýlendur þeirra einnig þátt með margvíslegum hætti. Í sumum tilvikum kom nýlenduherlið til Evrópu til að berjast, til dæmis hersveitir sem Frakkar fluttu frá Senegal eða Bretar frá Indlandi. Í öðrum tilvikum, svo sem í Afríku, var barist í nýlendunum sjálfum.
Frakkland átti víðfeðmar nýlendur um alla Afríku og skráði þar meira en 600.000 hermenn, flesta frá vestur- og norðurhluta álfunnar. Frakkar notuðu einnig hersveitir frá Franska Indókína, sem nú samsvarar Víetnam, Laos og Kambódíu. Meira en níutíu þúsund manns frá Franska Indókína voru fluttir til Evrópu, um helmingur þeirra sem verkafólk fyrir franska herinn. Bretland nýtti um 1,3 milljónir hermanna frá Indlandi í miklum mæli (mynd 11.13). Margir voru fluttir til Evrópu og börðust í skotgröfum Frakklands og Belgíu. Aðrir fóru á önnur átakasvæði — Mesópótamíu, Afríku og Miðjarðarhafssvæðið. Meira en þrjár milljónir Afríkubúa tóku þátt í stríðinu, annaðhvort sem hermenn eða í stuðningshlutverkum. Margir börðust í Evrópu en fjölmargir aðrir í frönskum, breskum og þýskum nýlendum í Afríku.
Nýlenduher Þýskalands í Afríku var einkum staðsettur í Austur-Afríku. Paul von Lettow-Vorbeck ofursti stjórnaði þúsundum þýskra hermanna ásamt þúsundum afrískra burðarmanna sem báru allar vistirnar. Hrakningar burðarmannanna sýna áhrif kynþáttahyggju á stríðsreksturinn og hverjir voru taldir fórnanlegir. Þeir fengu nauma skammta, sums staðar aðeins eitt þúsund hitaeiningar á dag, og voru neyddir til að ganga margar mílur með sextíu punda (27 kílógramma) byrðar. Dánartíðni meðal burðarmanna var 20 prósent meðan á stríðinu stóð, hærri en meðal breskra hermanna.
Auk nýlenduherliðs börðust hersveitir sjálfstjórnarríkja innan breska heimsveldisins í stríðinu. Strax frá upphafi voru hermenn skipulagðir í Kanada, Ástralíu og Nýja-Sjálandi og sendir á átakasvæði við Miðjarðarhaf og í Evrópu. Sumar orrusturnar sem þeir tóku þátt í urðu lykilatburðir í vaxandi þjóðarsögu ríkjanna.
ANZAC-hersveitir Ástralíu og Nýja-Sjálands tóku til dæmis þátt í hörðum bardögum við Miðjarðarhaf árið 1915. Breska áætlunin fólst í stórskotaliðsárás frá skipum á Dardanellasund og síðan landgöngu á Gallipoli-skaga. Þannig gætu Bretar tengst rússneskum hersveitum og samhæft sókn gegn Tyrkjum til að einangra Ottómanveldið og ná yfirráðum yfir hinum mikilvægu tyrknesku sundum að Marmarahafi (mynd 11.14). Winston Churchill, þáverandi flotamálaráðherra, átti hugmyndina en aðgerðin lenti í vandræðum frá upphafi í febrúar. Fyrstu skipin urðu fyrir mikilli skothríð og tundurdufl löskuðu þau. Tyrkir voru viðbúnir innrás á landi og skutu á hersveitir bandamanna úr vel vörðum stöðvum. Þeir sem komust á land náðu aðeins að koma upp brúarsporðum og sóttu skammt inn í landið. Ástandið hélst allt árið 1915 áður en Bretar ákváðu að flytja herlið sitt á brott. Samanlagt mannfall beggja aðila var um 900.000. Þess er minnst árlega í Ástralíu og Nýja-Sjálandi á ANZAC-deginum 25. apríl. Churchill sagði af sér vegna ófaranna.
Fyrir kanadískar hersveitir varð orrustan við Vimy-hrygg, sunnan Calais, árið 1917 sú orrusta sem þjóðin minntist helst. Barist var í eina viku í apríl og kanadískar hersveitir réðust á þýsku víglínuna til að ná hryggnum. Meira en 3.500 kanadískir hermenn féllu og um 7.000 særðust. Sigur Kanada varð sameiningartákn þjóðarinnar og uppspretta stolts.
Fordómar og mismunun voru víða áberandi meðal stórveldanna í stríðinu. Samspil nýlenduherliðs og reglulegra hersveita og ákvarðanir um hverjir skyldu kvaddir í herinn endurspegluðust til dæmis í fjölbreytileika herjanna sem tóku þátt. Fjöldi þjóðerna sem barðist í stríðinu þýddi að fólk átti reglulega samskipti við bandamenn af ólíkum uppruna og þjóðerni. Ljóst var að spenna gæti myndast í þessum samskiptum.
Í Bandaríkjunum var herinn enn opinberlega aðskilinn eftir kynþætti. Hersveitir skipaðar svörtum hermönnum höfðu verið stofnaðar allt frá borgarastyrjöldinni, en engin deild hersins var samþætt fyrr en eftir síðari heimsstyrjöldina. Þegar Bandaríkin gengu inn í fyrri heimsstyrjöldina buðu fjölmargir svartir Bandaríkjamenn sig fram, en stjórnvöld settu brátt hámark á hve marga þau vildu taka við. Eftir að herskylda var tekin upp völdu herskyldunefndir í suðurríkjunum óhóflega hátt hlutfall svartra Bandaríkjamanna til að hlífa hvítum körlum í heimabyggð við bardögum. Flestir svartir bandarískir hermenn störfuðu í vinnusveitum í Evrópu, en sumir tóku þátt í bardögum, þar á meðal fótgönguliðssveitin sem kölluð var Harlem Hellfighters, eða heljarmennirnir frá Harlem.
Þróunin í afskekktum héruðum Ottómanveldisins endurspeglaði einnig bæði fjölbreytileika og fordóma. Tyrkir voru ráðandi í höfuðborginni Istanbúl og á Anatólíuskaga. Á stórum svæðum heimsveldisins bjuggu þó múslimar af öðrum þjóðernum, einkum Arabar. Í stríðinu tóku sumir þessara arabísku múslima, undir forystu sharífsins, eða valdhafans, í Mekka, að berjast gegn yfirráðum Ottómana í Arabauppreisninni árið 1916. Breska ríkisstjórnin greip tækifærið til að grafa enn frekar undan starfsemi Ottómanveldisins með stuðningi við uppreisnarmenn og loforði um sjálfstætt arabískt ríki laust undan yfirráðum Tyrkja. Breski liðsforinginn T. E. Lawrence hóf samstarf við Faisal ibn Hussein, son sharífsins. Arabauppreisninni tókst að ráðast á járnbrautir og valda hersveitum Ottómana vandræðum en náði ekki markmiðinu um sjálfstæði Arabíu. Þegar stríðinu lauk með ósigri og skjótu upplausn Ottómanveldisins gat Arabía þó losnað undan yfirráðum þess.
Evrópuveldin nálguðust Arabíu og Mið-Austurlönd með sömu nýlenduviðhorfum og þau höfðu fylgt á nítjándu öld. Þau töldu sig eiga að ráða örlögum þessara landa jafnvel eftir stríð. Sykes-Picot-samkomulagið árið 1916 var leynilegur samningur Breta og Frakka með samþykki Ítalíu og Rússlands. Það skipti Mið-Austurlöndum í tvö áhrifasvæði: landsvæði núverandi Líbanons, Sýrlands og norðurhluta Íraks féllu Frakklandi í skaut, en Jórdanía, Kúveit og suðurhluti Íraks Bretlandi. Bretland, Frakkland og Rússland áttu að deila yfirráðum yfir Palestínu (mynd 11.15). Bretar og Frakkar skildu að vaxandi olíuþörf heimsins myndi gera svæðið að mikilvægum áhrifavettvangi í framtíðinni. Sykes-Picot-samkomulagið studdi einnig stofnun sjálfstæðs arabísks ríkis, en það varð ekki að veruleika.
Sykes-Picot-samkomulaginu var haldið leyndu á þessum tíma og sumum þátttakendum í Arabauppreisninni voru beinlínis gefin loforð sem stönguðust á við það, til dæmis loforð Breta til Faisal ibn Hussein um Sýrland. Fréttir af samkomulaginu láku út fyrir 1918 og vöktu reiði víða um svæðið. Balfour-yfirlýsingin sem fylgdi skömmu síðar jók einnig óánægju í Palestínu með því að lýsa skýrt yfir stuðningi Breta við þjóðarheimili Gyðinga þar.
Þýskaland reyndi fyrir sitt leyti að höfða til múslimskra hermanna, meðal annars með því að tryggja góða meðferð múslimskra stríðsfanga og heita stuðningi við íslam. Þjóðverjar reistu jafnvel mosku svo fangarnir gætu beðist fyrir með réttum hætti. Markmiðið var að sannfæra þá um að berjast gegn bandamönnum fremur en Þýskalandi. Tyrkneski soldáninn, bandamaður Þjóðverja, studdi þessa afstöðu og hvatti alla múslima til að berjast gegn kúgurum sínum, bandamönnum. Fáir stríðsfangar hlýddu þó kallinu.
Eitt ofbeldisfyllsta dæmið um fordóma á tímabilinu beindist gegn Armenum í Ottómanveldinu. Armenar voru kristinn minnihluti og bjuggu bæði í löndum Ottómana og Rússlandi. Vegna uppruna þeirra, trúar og búsetu voru þeir taldir hugsanlegir samstarfsmenn Rússa, sem einnig voru kristnir. Hersveitir Ottómana töldu Armena á svæðinu hafa unnið gegn hernum og hófu að myrða þá árið 1915. Armenar vörðust og stjórnvöld fyrirskipuðu brottflutning þeirra af svæðinu og heimiluðu embættismönnum að bæla niður mótspyrnu. Á næstu mánuðum lést um ein milljón Armena í nauðungargöngum eða var tekin af lífi af stjórnvöldum Ottómanveldisins. Ottómanar viðurkenndu ekki þjóðarmorðið á sínum tíma og tyrknesk stjórnvöld neita því enn í dag að það hafi átt sér stað.