Samantekt kaflahluta

Samantekt kaflahluta

11.1 Bandalög, útþensla og átök

Í upphafi tuttugustu aldar réð röð bandalaga ríkjum Evrópu og kom í veg fyrir að nokkurt eitt veldi yrði of öflugt. Bandalögin höfðu starfað í nokkra áratugi og lítið hafði verið um hernað á meginlandinu. Samkeppni ríkti þó milli stórveldanna, einkum um nýlenduuppbyggingu. Einkum varð löngun Þýskalands til að eignast fleiri nýlendur og að sama skapi stærri flota til þess að landið lenti í beinni samkeppni við Breska heimsveldið. Jafnframt gerðu nýjungar í skipasmíði herskip snemma á tuttugustu öld bæði hraðskreiðari og skotöflugri en nokkru sinni fyrr.

11.2 Hrun Ottómanveldisins og aðdragandi stríðs

Ottómanveldið var að liðast í sundur vegna hernaðarósigra fyrir stríð og þjóðernishyggju innan landamæra þess. Sama þjóðernisvakning átti sér stað í Austurríki-Ungverjalandi. Fólk af ólíku þjóðerni vildi búa í eigin sjálfstæðum ríkjum fremur en neyðast til að tilheyra heimsveldi sem þjónaði ekki þörfum þess. Þegar bosnískur Serbi myrti Frans Ferdinand erkihertoga í júní 1914 varð það til þess að Austurríki-Ungverjaland hóf stríð gegn Serbíu sem það kenndi um dauða hans. Stríðið dró Rússland, bandamann Serbíu, og Þýskaland, bandamann Austurríkis-Ungverjalands, inn í átökin. Skuldbindingar samkvæmt samningum og bandalögum drógu síðan fleiri ríki inn í þau.

Á fyrstu mánuðum stríðsins varð innrásin í Belgíu til þess að litið var á Þýskaland sem árásaraðila og harðir bardagar um Belgíu og Norður-Frakkland neyddu óbreytta borgara til að flýja. Orrustan við Marne í september 1914 festi skotgrafahernað í sessi á vesturvígstöðvunum. Á austurvígstöðvunum voru rússneskar hersveitir illa búnar og illa þjálfaðar og urðu því fyrir miklu mannfalli. Bandaríkin hugðust halda einangrunarstefnu sinni í utanríkismálum og héldu áfram viðskiptum við báða aðila átakanna, en hafnbann Breta á þýskar hafnir takmarkaði að nokkru leyti viðskipti Bandaríkjanna við Þýskaland.

11.3 Allsherjarstríð

Í fyrri heimsstyrjöldinni kom fram margvísleg ný tækni sem enn sést í hernaði: skriðdrekar, vélbyssur, langdrægt stórskotalið og flugvélar. Flestir hermenn bjuggu við stöðuga hættu á stórskotaliðsárásum, meiðslum og dauða og mannfall og eyðilegging allsherjarstríðsins voru gífurleg. Stórveldin sem börðust í átökunum kölluðu hermenn frá nýlendum sínum og sjálfstjórnarríkjum til bardaga. Einnig var barist utan Evrópu í öðrum heimsálfum á borð við Asíu og Afríku. Þrátt fyrir fjölbreytileika herliðsins og þann sameiginlega málstað sem hvor fylking boðaði komu ítrekað fram dæmi um kynþáttafordóma og mismunun í ákvörðunum og stríðsrekstri.

11.4 Stríðið á heimavígstöðvunum

Stríðið var svo altækt að stjórnvöld urðu að finna nýjar leiðir til að stýra birgðaöflun og stuðningi við stríðsreksturinn, yfirleitt með aukinni stjórn á iðnaðarframleiðslu samkvæmt nýrri löggjöf. Konur hófu ný störf, svo sem hergagnaframleiðslu, til að fylla skörðin sem karlkyns verkafólk skildi eftir þegar það gekk í herinn. Fólk á heimavígstöðvunum þurfti að glíma við matvælaskort og stundum borgaralega ólgu þegar það tók að efast um getu stjórnvalda til að heyja stríðið. Slíkum efasemdum var oft svarað með þungum refsingum. Aðrar pólitískar áskoranir komu einnig upp, til dæmis þegar írskir þjóðernissinnar risu gegn yfirráðum Breta í Páskauppreisninni árið 1916.

11.5 Stríðinu lýkur

Árið 1905 gerði rússneska þjóðin uppreisn eftir að stjórnvöld létu drepa friðsama mótmælendur. Nikulás II keisari heimilaði stofnun löggjafarþings sem nefndist Dúman en var enn ekki reiðubúinn að deila völdum með þjóðinni. Keisarastjórnin gat hins vegar ekki háð stríðið með árangursríkum hætti og keisarinn neyddist til að segja af sér árið 1917. Bolsévikabyltingin, sem fylgdi í kjölfarið undir forystu Vladímírs Leníns, færði rússnesku þjóðinni fyrirheit um frið, land og brauð.

Árið 1918, þegar Rússland dró sig úr stríðinu, sendi Þýskaland heri sína til sóknar í vestri. Matvælaskortur og almenn ólga í Miðveldunum urðu þó til þess að fyrstu sigrarnir entust ekki. Koma mikils fjölda bandarískra hermanna til Evrópu stuðlaði að sigrum bandamanna á síðari hluta árs 1918 og ýtti Þýskalandi að barmi hruns. Afsögn keisarans og vopnahlé milli bandamanna og nýrrar borgaralegrar stjórnar í Þýskalandi bundu enda á bardagana í nóvember.