11.1 Bandalög, útþensla og átök
11.1 Bandalög, útþensla og átök
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Í upphafi tuttugustu aldar hafði Evrópa náð sýnilegum stöðugleika með röð bandalaga. Slíkir samningar voru einkennandi fyrir stjórnarerindrekstur nítjándu aldar og höfðu viðhaldið friði í álfunni áratugum saman með því að gera þær styrjaldir sem þó brutust út að afmörkuðum átökum. Á fyrsta áratug tuttugustu aldar höfðu bandalögin fest í sessi tvær andstæðar fylkingar. Í hvorri þeirra voru stórveldi sem gerðu bandalög sín á milli og mynduðu síðan tengsl við smærri ríki. Landvinningametnaður Þýskalands leiddi til beinna átaka við önnur heimsvaldasinnuð ríki þegar það reyndi að stækka nýlendueignir sínar. Þrá landsins eftir aukinni viðurkenningu og áhrifum í heimsmálum ógnaði friðinum þegar markmið þess leiddu til samkeppni við önnur ríki sem ásældust land og völd, einkum Stóra-Bretland, og hrundu af stað hernaðaruppbyggingu. Stríðsógn vofði brátt yfir Evrópu.
Hinn langi friður
Áratugirnir áður en heimurinn steyptist út í stríðið mikla, eins og fyrri heimsstyrjöldin var kölluð, einkenndust almennt af miklum stöðugleika. Sú vinna sem unnin var árið 1815 við að koma á valdajafnvægi meðal Evrópuríkja í kjölfar Napóleonsstyrjaldanna hafði skilað góðum árangri. Evrópusamstarfið, óformlegt samkomulag um að viðhalda óbreyttu ástandi, hafði tekist á við nokkur innri átök og útbreiðslu frjálslyndari stjórnmálahugmynda án þess að pólitískur eða landfræðilegur óstöðugleiki hlytist af. Hernaðarátök brutust öðru hverju út en voru yfirleitt skammvinn og takmörkuð að umfangi.
Prússland, með hervædda menningu sína, leit þó greinilega enn á hernað sem leið til að ná markmiðum sínum, rétt eins og önnur ríki á borð við Frakkland. Austurríki-Ungverjaland og Prússland fóru í stríð árið 1866. Átökin stóðu aðeins í um sjö vikur og Prússland vann auðveldan sigur, enda hafði það fjárfest í betri hernaðartækni og vopnum. Það innlimaði nú nokkur þýsk ríki. Upp frá því var Austurríki í reynd útilokað frá þátttöku í þýskum málefnum og Prússland varð ráðandi þýska ríkið. Stríðið neyddi Austurríki einnig til að samþykkja tvíveldið, óþjált samband við Ungverjaland. Austurríki féllst á það vegna þess að ríkið þurfti bandamenn eftir útilokun sína frá þýskum málefnum, en Austurríki og Ungverjaland höfðu hvort sína landsstjórn og sitt þing, og ólík markmið, þótt þau tilheyrðu sama heimsveldi.
Stríð Frakka og Prússa árin 1870 og 1871 var önnur tiltölulega skammvinn styrjöld sem hafði miklar breytingar í för með sér. Frakkland lýsti yfir stríði á hendur Prússlandi eftir deilu um hver skyldi erfa spænsku krúnuna. Bardagarnir stóðu aðeins í nokkra mánuði en prússneski herinn settist um París og Napóleon III var tekinn til fanga. Samningurinn sem batt enda á átökin neyddi Frakkland til að greiða Prússlandi háar stríðsskaðabætur. Frakkland þurfti einnig að greiða kostnað hernámsliðsins og missti um leið héruðin Alsace og Lorraine, sem skiptu aftur nokkrum sinnum um hendur á fyrri hluta tuttugustu aldar. Þetta var auðmýkjandi ósigur fyrir Frakkland en ruddi brautina fyrir sameiningu Þýska keisaradæmisins. Undirritun samningsins í Speglasal Versalahallar staðfesti forystu Prússlands í nýja keisaradæminu og að því hefði tekist að ljúka því verki sem byltingarnar árið 1848 höfðu skilið eftir óunnið: Þýskaland reis þar með upp sem eitt af stórveldum Evrópu.
Bardagarnir í þessum styrjöldum voru staðbundnir og vegna þess hve þær voru skammvinnar þurfti ekki að virkja efnahag eða allar auðlindir ríkjanna. Fjölmörg ríki tóku heldur ekki þátt og bardagarnir bárust sjaldan inn á landsvæði annarra ríkja. Að stríði Frakka og Prússa undanskildu höfðu þær lítil áhrif á borgaralegt samfélag; mannfall óbreyttra borgara og eignatjón var lítið. Eðli styrjaldanna varð á vissan hátt til þess að stór hluti Evrópu vænti þess að framtíðarstyrjaldir yrðu skammvinnar og takmarkaðar að umfangi.
Samningar og bandalög
Frá því að Otto von Bismarck kanslari Þýskalands komst fyrst til valda árið 1862 hafði hann fylgt íhaldssamri stefnu sem styrkti fyrst Prússland og síðan Þýskaland sjálft. Bismarck vonaðist einkum til að halda aftur af völdum Rússlands og Frakklands með röð bandalaga sem kæmu í veg fyrir að ríkin yrðu ráðandi og ógnuðu forystu Þýskalands á svæðinu. Hernaðarbandalag var stofnað með Austurríki-Ungverjalandi til mótvægis við Rússland. Síðar gekk Ítalía í bandalagið og það var formfest sem Þríveldabandalagið. Árið 1894 undirrituðu Rússland og Frakkland samning þar sem ríkin hétu hvort öðru hernaðarstuðningi ef ráðist yrði á þau og skuldbundu sig hvort um sig til að kalla út her sinn ef hitt gerði það. Árið 1907 var þríveldasambandið stofnað milli Rússlands, Frakklands og Bretlands á grundvelli sameiginlegs vantrausts á markmiðum Þýskalands.
Í upphafi tuttugustu aldar hafði röð bandalaga því í reynd skipt Evrópu í tvær valdablokkir. Valdablokk er hópur ríkja sem sameinast um sameiginlegt markmið. Í annarri blokkinni voru Rússland, Frakkland og Bretland en í hinni Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland og Ítalía. Þótt fylkingarnar tvær stæðu hvor gegn annarri voru ýmis blæbrigði í samningunum. Bretland hafði til dæmis ekki heitið gagnkvæmri aðstoð á stríðstímum þegar það undirritaði upphaflega samninginn við Frakkland og hafði ekki heldur gert það í samningnum við Rússland. Frakklandi bar hins vegar að veita Rússlandi hernaðarstuðning ef ráðist yrði á Rússland, að því gefnu að það hefði ekki átt upptökin að árásinni.
Nýju bandalögin ýttu einnig undir vaxandi áhyggjur Vilhjálms II Þýskalandskeisara af því að fjandsamleg ríki umkringdu hann (mynd 11.4). Áhyggjurnar voru eflaust að nokkru leyti réttmætar. Þýskaland stóð frammi fyrir fjandsamlegu Frakklandi í vestri og Rússlandi í austri. Þráhyggja Vilhjálms varð þó til þess að hann og Þýskaland tóku enn árásargjarnari afstöðu til „óvina“ sinna og stuðluðu þannig að þeirri miklu ógæfu sem fyrri heimsstyrjöldin varð.
Nýlendur og átök
Sú skoðun að beita bæri styrk heimsvelda til að stofna nýlendur var enn mjög ríkjandi seint á nítjándu öld. Þýskaland var enn að iðnvæðast og hafði ekki sameinast sem ríki fyrr en árið 1871. Það fann því fljótt fyrir þrýstingi um að byggja upp heimsveldi handan hafsins, rétt eins og önnur iðnvædd ríki heims, Bretland, Frakkland, Belgía, Bandaríkin, Rússland og Japan. Fá svæði voru hins vegar eftir sem það gat beint sjónum sínum að.
Þýskaland tók að líta til Kyrrahafssvæðisins sem staðar þar sem það gæti fest sig í sessi sem nýlenduveldi. Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Japan og Holland réðu þegar yfir víðfeðmum landsvæðum við Kyrrahaf. Þýskaland gerði brátt tilkall til hluta Nýju-Gíneu, hluta Salómonseyja og Marshallseyja. Árið 1899 leiddu vaxandi völd Þýskalands við Kyrrahaf til þess að Samóaeyjum var skipt milli þess og Bandaríkjanna. Í upphafi tuttugustu aldar hafði Þýskaland einnig eignast nokkra smærri eyjaklasa, Palá, Karólínueyjar og Maríanaeyjar. Auk þess hugðist það taka þátt í „kapphlaupinu um Afríku“ sem Evrópuríki háðu til að treysta nýlenduyfirráð sín í álfunni.
Þegar Þýskaland hóf leit að nýlendum í Afríku var lítið eftir. Bretland, Frakkland, Belgía og Portúgal höfðu þegar náð yfirráðum yfir mestallri álfunni og fögnuðu ekki tilkalli enn eins Evrópuríkis. Þýskaland tók hluta Austur-Afríku og Suðvestur-Afríku, sem átti löng landamæri að breskum nýlendum. Tógóland og Kamerún urðu einnig hluti af þýska nýlenduveldinu (mynd 11.5).
Árið 1905 lenti Þýskaland í átökum við bæði Frakkland og Bretland í Norður-Afríku. Vilhjálmur II keisari kom til Marokkó það ár og flutti ræðu þar sem hann lýsti yfir fullum stuðningi við að landið yrði sjálfstætt ríki undir stjórn soldánsins. Hann lýsti einnig þeirri væntingu að Þýskaland nyti sömu viðskiptakjara á svæðinu og Frakkland og England. Vilhjálmur vonaðist til að sundra Bretlandi og Frakklandi með því að tryggja Þýskalandi sambærilega stöðu í Norður-Afríku og önnur Evrópuríki höfðu þar. Viðbrögðin við fyrri Marokkódeilunni urðu þvert á móti þau að Bretland og Frakkland styrktu vináttubönd sín.
Nokkrum árum síðar braust út önnur deila um Marokkó, en hún mótaðist meira af fjölmiðlaumfjöllun og valdssýningu ríkjanna. Seinni Marokkódeilan hófst árið 1911. Frakkland og Þýskaland stóðu í samningaviðræðum um hvaða áhrif Þýskaland skyldi hafa á járnbrautarlínur í byggingu í Marokkó og um landsvæði í Franska Kongó sem Þýskaland vildi eignast. Bretland og Frakkland höfðu áður haft áhyggjur af áformum Þýskalands um að leggja aðra járnbraut í samstarfi við Ottómanveldið sem tengdi Berlín við Bagdad. Járnbrautin myndi veita Þýskalandi greiðari aðgang bæði að olíu við Persaflóa og nýlendum þess í Afríku. Flutningur olíu og annarra vara með járnbrautum myndi einnig gera Þýskaland síður berskjaldað fyrir hugsanlegum árásum breska flotans.
Í maí 1911 sendi Frakkland hersveitir til borgarinnar Fes af ótta við uppreisn í Marokkó. Í júlí sama ár sendi Þýskaland fallbyssubát til Agadir, marokkóskrar hafnar við Atlantshaf, til að tryggja að það fengi bætur fyrir hugsanlegan missi yfirráða yfir marokkósku landsvæði vegna afskipta Frakka. Þýskaland ætlaði eflaust einnig að hræða Bretland og neyða það til að yfirgefa bandalag sitt við Frakkland. Breskir stjórnmálamenn og fjölmiðlar gripu brátt tækifærið til að ráðast á Þýskaland fyrir kröfur þess. Bretar sögðust ekki enn ætla að senda Konunglega flotann á vettvang en myndu fylgjast með ástandinu. Að lokum náðu Frakkland og Þýskaland samkomulagi um málin. Þýskaland fékk landsvæði í Franska Kongó gegn því að viðurkenna yfirráð Frakka í Marokkó, en alþjóðleg áhrif deilunnar voru víðtækari. Bretland sannfærðist enn frekar um að Þýskaland ógnaði nýlenduáformum þess. Í Þýskalandi öðlaðist herforystan aukin pólitísk áhrif í höfuðborginni Berlín.
Uppbygging herafla
Flotamáttur fékk aukið vægi í heimsmálum undir lok nítjándu aldar. Eftir því sem fleiri iðnvædd ríki tóku að byggja upp heimsveldi og aðgangur að alþjóðamörkuðum varð eðlilegur hluti af stefnu þeirra, jókst gildi öflugra flota til verndar viðskiptum. Þörfin fyrir birgða- og eldsneytisstöðvar víða um heim fyrir flotana og kaupskipaflota þeirra varð ein helstu rökin fyrir stofnun fleiri nýlendna.
Í upphafi tuttugustu aldar var Stóra-Bretland enn óviðjafnanlegt flotaveldi heims. Vilhjálmur II keisari var staðráðinn í að veita sjóveldi Breta mótvægi með uppbyggingu þýska flotans. Alfred von Tirpitz aðmíráll reyndist honum öflugur liðsmaður. Tirpitz átti sér álíka stórbrotna drauma um flotann og mótaði í ýmsum yfirmannsstöðum sínum metnaðarfulla smíðaáætlun fyrir ný orrustuskip.
Ótti Þjóðverja við að standa Bretum að baki á sviði flotamála varð sérlega mikill eftir 1906. Það ár kynnti Bretland til sögunnar alveg nýjan skipaflokk þegar HMS Dreadnought sigldi úr höfn. Skipið skar sig úr með tíu fallbyssum með 12 tommu (30,5 sentímetra) hlaupvídd, sumar á snúanlegum turnum, og meiri hraða sem gufuhverflar knúðu. Önnur skip þessa tíma báru aðeins fáeinar fallbyssur og þær voru ekki allar af þessari stærð. Ekkert annað herskip jafnaðist á við það í orrustu. Þýskaland reyndi að halda í við Bretland með smíði álíka stórra skipa. Þótt það vonaðist greinilega til að fara einn daginn fram úr Bretum í skipasmíðum náði floti þess aldrei sama skipafjölda og sá breski, hvorki fyrir stríð né meðan á því stóð (mynd 11.6).
Landher Þýskalands var þó mun fjölmennari en landher Breta. Skyldubundin herþjónusta var venjan í Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi. Þýskaland reiddi sig mjög á virkar hersveitir sínar, sem töldu nærri fjórar milljónir hermanna, og hafði einnig fjölmargar varaliðssveitir. Bandamaður Þýskalands, Austurríki-Ungverjaland, hafði minni herafla, innan við 500.000 manns. Önnur ríki efldu einnig landheri sína til að bregðast við vexti og styrk þýska hersins.
Herskylda var í Rússlandi. Þótt herir landsins væru illa þjálfaðir og búnir töldu friðartímasveitir þess nærri 1,5 milljónir manna og kalla mátti fleiri milljónir út við almenna herkvaðningu. Frakkland hafði einnig tekið upp herskyldu, sem á þessum tíma lagði þriggja ára þjónustuskyldu á alla karla, og virkur herafli þess taldi nærri 1,3 milljónir manna. Þeir sem þegar höfðu lokið herskyldu töldust varaliðsmenn og einnig mátti kalla þá út.
Breski landherinn, sem byggðist á sjálfboðaliðum, var enn tiltölulega fámennur við upphaf stríðsins. Gömlu fastahermennirnir, eins og þeir voru kallaðir, voru aðeins rúmur fjórðungur milljónar. Styrkur Bretlands fólst fremur í flotanum. Bretar nutu þeirrar stöðu eylandsins sem þeir kölluðu „glæsilega einangrun“, viðurkenningu á því að málefni meginlands Evrópu snertu það ekki með beinum hætti.
Bandaríkin, sem gengu ekki inn í stríðið fyrr en árið 1917, höfðu einnig kosið að halda heraflanum fámennum, innan við 130.000 manns. Þau höfðu eflt flotann frá tíunda áratug nítjándu aldar, þegar heimsvaldaútþensla þeirra krafðist skilvirkari og nútímalegri herafla, en floti þeirra jafnaðist þó ekki á við flota Evrópuveldanna að skipafjölda. Fámennur her samræmdist þeirri einangrunarhneigð sem Bandaríkin höfðu fylgt alla nítjándu öldina. Úthöf beggja vegna veittu ríkinu allgóða vernd gegn flækjum handan hafsins og það hafði reynt að forðast þær með stjórnarerindrekstri.
Auk þess að efla landheri og flota tóku hernaðaráætlunarmenn í nokkrum Evrópuríkjum að skipuleggja hvernig aðgerðum yrði háttað í næsta stríði. Þýskaland gerði ráð fyrir að þurfa að berjast á tveimur vígstöðvum vegna þess að óvinir umkringdu það, gegn Rússlandi öðrum megin og Frakklandi hinum megin. Schlieffen-áætlunin, sem Alfred von Schlieffen marskálkur mótaði á fyrsta áratug tuttugustu aldar, byggðist á því að Rússland yrði lengi að kalla út her sinn. Þýskaland ætti því að nota þann tíma til að ráðast á Belgíu og Frakkland og snúa hernum síðan gegn Rússlandi. Áætlunin átti að tryggja skammvinnt stríð. Frakkar mótuðu áætlun XVII, sem gerði ráð fyrir stórsókn Frakka um Alsace-Lorraine gegn iðnaðarhjarta Þýskalands. Rússar mótuðu áætlun 19, sem fól í sér árásir Rússa á Austur-Prússland þegar Þýskaland væri bundið í stríði við Frakkland.