3.4 Siðmenning Indusdalsins
3.4 Siðmenning Indusdalsins
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Rúmlega fimmtán hundruð mílur austur af Mesópótamíu, í frjósömum dal Indusfljóts, þróaðist snemma á þriðja árþúsundi BCE önnur forn siðmenning sem stóð Sumer til forna jafnfætis. Snemma á öðru árþúsundi BCE tóku borgir þessarar menningar í Indusdalnum hins vegar að hnigna. Þar sem engar ritaðar heimildir eru til hafa sagnfræðingar aðeins menningarminjar til að styðjast við þegar þeir setja fram tilgátur um uppgang og hnignun þessarar stórbrotnu menningar, sem hafði án efa áhrif á síðari siðmenningar í Suður-Asíu.
Uppruni siðmenningar Indusdalsins
Indusfljót rennur úr Himalajafjöllum suður í Indlandshaf og ber með sér frjósaman árframburð úr fjöllunum sem sest til meðfram bökkum þess. Dalurinn (í Pakistan og Indlandi nútímans) skapaði því hagstæð skilyrði fyrir fólksfjölgun hinnar vaxandi siðmenningar Indusdalsins (um 2800 BCE–1800 BCE).
Vísbendingar um nytjavæðingu plantna og tamningu dýra á þessu svæði ná aftur til um 7000 BCE, en ferlið kann að hafa hafist fyrr. Líklegt er að bændur á svæðinu hafi tileinkað sér aðferðir við ræktun byggs og hveitis frá Austurlöndum nær, þar sem fólk hafði þá stundað landbúnað í þúsundir ára. Einnig er þó hugsanlegt að íbúar Indusdalsins hafi þróað sumar þessara aðferða sjálfstætt. Hvað sem því líður voru þeir greinilega komnir í samband við siðmenningarnar í Egyptalandi og Sumer um 5000 BCE.
Bændur Indusdalsins ræktuðu hveiti og bygg og héldu nautgripi og sauðfé, líkt og bændur Mesópótamíu og Vestur-Asíu. Þeir nytjavæddu einnig banana og bómull og ræktuðu báðar plönturnar; bómullina notuðu þeir til dúkagerðar. Hvorug plantan þekktist í Mesópótamíu til forna. Nýsteinaldarbyltingin tryggði stöðugt fæðuframboð og ýtti undir fólksfjölgun. Fyrir vikið tók fólk sér fasta búsetu í samfélögum í Indusdalnum um leið og ný forn siðmenning þróaðist.
Um 2800 BCE hófst nýtt skeið í þróun Indusdalsins þegar mikill fjöldi þéttbýliskjarna tók að vaxa. Stærstu borgirnar tvær risu þar sem nú eru fornleifasvæðin Harappa í norðaustri og Mohenjo-Daro í suðaustri, neðar við fljótið. Aðrir stórir þéttbýliskjarnar voru í Dholavira, Ganeriwala og Rakhigarhi, auk margra smærri en sambærilega skipulagðra borga víðs vegar um dalinn. Þegar þessi siðmenning náði hámarki um 2000 BCE voru meira en þúsund misstórir þéttbýliskjarnar dreifðir um hið víðfeðma svæði (Mynd 3.24).
Þrátt fyrir víðfeðmi þessarar siðmenningar vissu fræðimenn nútímans ekki af tilvist hennar fyrr en snemma á nítjándu öld, þegar fornleifauppgröftur Breta leiddi borgina Harappa til forna í ljós. Þar sem Harappa var fyrsta stóra svæðið sem fornleifafræðingar fundu er heitið Harappa-menning oft notað sem samheiti yfir siðmenningu Indusdalsins.
Af öllum borgum Indusdalsins hafa fornleifasvæðin Harappa í norðri og Mohenjo-Daro í suðri verið rannsökuð mest og eru enn þekktust. Á blómaskeiði borganna bjuggu líklega um þrjátíu þúsund manns í hvorri þeirra. Stjórnskipulag Indusdalsins er enn ekki að fullu þekkt, en hugsanlega voru þar mörg sjálfstæð borgríki, líkt og í Sumer til forna. Einnig er allt eins líklegt að fáeinar stórar borgir hafi verið héraðshöfuðborgir og ráðið yfir smærri borgunum í kring. Borgirnar höfðu allar áþekkt grunnskipulag og vandað gatnakerfi í rúðuneti. Það styður kenningar um að þar hafi einhvers konar miðstýrt vald verið að verki.
Öllum borgunum er skipt í tvo hluta: neðri borg, sem var að mestu íbúðasvæði, og efri borg eða borgarvirki sem var aðskilið frá öðrum hlutum byggðarinnar með múr (Mynd 3.25). Borgarvirkið kann að hafa verið mikilfengleg helgimiðstöð fyrir trúarathafnir og aðsetur valdastéttarinnar, líkt og hallir og musteri Egyptalands og Mesópótamíu. Í Harappa var aurmúrsteinsveggurinn umhverfis borgarvirkið fjörutíu og tveggja feta þykkur við grunninn og nærri fimmtíu feta hár (á við fimm hæða hús nú á dögum) og á honum voru rétthyrndir turnar með reglulegu millibili. Innan borgarvirkjanna stóðu pallar úr aurmúrsteinum þar sem trúarathafnir á borð við dýrafórnir kunna að hafa farið fram; í Harappa var pallurinn tuttugu og þriggja feta hár. Á fornleifasvæðinu í Kalibangan á norðvestanverðu Indlandi fundu fornleifafræðingar gryfju ofan á pallinum sem í voru brunnin nautgripabein.
Í borgarvirkjunum voru einnig almenningsböð. Í Mohenjo-Daro var baðlaugin fjörutíu feta löng og tuttugu og þriggja feta breið og gengið var niður í hana um stiga á báðum endum. Brunnur skammt frá sá henni fyrir vatni. Fornleifafræðingar hafa grafið upp stóran sal í Mohenjo-Daro sem hvíldi á veggstöplum úr aurmúrsteinum, auk fjölhæða íbúðarhúss sem reist var umhverfis opinn húsagarð. Þessar vísbendingar benda til þess að sérfræðingar í helgisiðum, ef til vill prestar, hafi búið í borgarvirkjunum og gegnt þar trúarlegum hlutverkum sem kunna að hafa krafist þess að þeir böðuðu sig í stóra almenningsbaðinu og söfnuðust saman í salnum. Í Mohenjo-Daro fannst umfangsmikil korngeymsla. Bændur úr sveitahéruðunum í kring framleiddu vafalaust uppskeruafganginn sem var geymdur þar til að sjá valdastéttinni, sérfræðingum í helgisiðum og öðrum borgarbúum, svo sem kaupmönnum og handverksmönnum, fyrir viðurværi, rétt eins og í Mesópótamíu og Egyptalandi.
Neðri hlutar borganna í Indusdalnum voru íbúðarhverfi og verkstæði. Í Mohenjo-Daro og Kalibangan voru húsin yfirleitt byggð úr fjórum til sex herbergjum umhverfis húsagarð í miðjunni og í þeim voru brunnar sem veittu rennandi vatn á baðherbergin. Stærri hús í borgunum voru á mörgum hæðum og gátu haft allt að þrjátíu herbergi. Einnig eru vísbendingar um búnað á sumum þökunum sem beindi vindi inn í hús og aðrar stórar byggingar til að kæla þau.
Í borgum Indusdalsins var einnig iðnaðarsvæði þar sem verkstæði voru. Í Harappa voru vistarverur fyrir verkamennina sem störfuðu þar í þessu hverfi. Í fornu borginni á fornleifasvæðinu í Lothal nærri Indlandshafi voru skipakví og vöruhús fyrir aðfluttar verslunarvörur. Meðal íbúa þessara borga kunna að hafa verið handverksmennirnir og kaupmennirnir sem útveguðu valdastéttinni vörur. Líkt og í Mesópótamíu og Egyptalandi til forna var meirihluti íbúanna líklega bændur sem bjuggu í sveitahéruðunum umhverfis hverja borg.
Verslun, ritmál og trúarbrögð
Fornleifarannsóknir hafa leitt í ljós að töluverð viðskipti fóru fram milli Mesópótamíu og Indusdalsins. Á fleygrúnatöflum frá Mesópótamíu er Indusdalurinn nefndur Meluhha og þar kemur fram að þaðan hafi verið fluttir inn eðalsteinar á borð við asúrstein og karneól, auk skelja úr Indlandshafi. Kaupmenn ferðuðust sjóleiðina yfir Indlandshaf og landleiðina yfir Íranshásléttuna (Mynd 3.26).
Áhrif Mesópótamíu á menningu Indusdalsins sjást glöggt í notkun innsigla. Á innsiglum Indusdalsins voru myndir af fólki og dýrum á borð við naut og geitur, líklega ættartákn fjölskyldna eða ættleggja, og stuttar áletranir sem líklega táknuðu nöfn, titla eða starfsheiti. Kaupmenn merktu eignarhald á vörum með því að þrýsta innsiglinu í mjúkan leir sem lokaði opi krukku eða annars íláts sem geymdi hlutina, eða í leirmerki sem fest voru við kornsekki (Mynd 3.27). Sambærileg aðferð var notuð í Mesópótamíu á sama tíma en þar voru innsiglin sívalningslaga og mátti rúlla þeim til að skilja eftir far. Fornleifafræðingar hafa fundið innsigli úr Indusdalnum í fornum súmerskum borgum á borð við Úr.
Ritmálið sem sést á mörgum innsiglanna er einstakt fyrir íbúa siðmenningar Indusdalsins og fræðimönnum hefur enn ekki tekist að ráða það. Það virðist samanstanda af hljóðtáknum, það er táknum fyrir hljóð atkvæða, og þau virðast vera um fjögur hundruð. Margir telja að tungumálið sem þetta letur skráir kunni að vera skylt dravidískum tungumálum sem enn eru töluð víða á Suður-Indlandi. Letrið kann einnig að svipa til letursins sem Elamítar í suðvestanverðu Íran fundu upp. Ólíkt því sem gerðist í Mesópótamíu og Egyptalandi hafa fornleifafræðingar hvorki fundið leirtöflur né papýrusrúllur í Indusdalnum.
Bronstækni barst líklega einnig til Indusdalsins fyrir tilstilli viðskipta við Mesópótamíu á þriðja árþúsundi BCE. Kaupmenn frá Indusdal kunna jafnvel að hafa flutt tin frá Afganistan til Mesópótamíu enda var málmurinn eftirsóttur til bronsgerðar.
Þrátt fyrir augljós og margvísleg áhrif frá Mesópótamíu og viðskiptatengsl þangað þróuðu íbúar Indusdalssiðmenningarinnar sína eigin sérstöku menningu. Sérstæð trúarbrögð þeirra kunna að hafa mótað síðari menningarsamfélög á Indlandi. Leirstyttur frá Indusdal sem taldar eru sýna guðlegar verur eru til dæmis oft túlkaðar sem myndir af gyðju með svipuð kvenleg einkenni og hindúagyðjan Durga, maka guðsins Shiva. Á sumum innsiglum er vera með horn og þrjú andlit, umkringd dýrum, sem svipar mjög til hindúaguðsins Shiva þegar hann er sýndur sem drottinn dýranna (Mynd 3.28). Fornleifafræðingar hafa einnig fundið steina sem mótaðir eru líkt og lingam og yoni, táknmyndir karl- og kvenkynfæra sem tengjast tilbeiðslu Shiva. Íbúar Indusdals grófu látna með fábrotnu haugfé á borð við leirker, sem bendir til trúar á framhaldslíf. Engar vísbendingar eru þó um musteri eða miklar grafarbyggingar á borð við egypsku pýramídana eða konungsgrafirnar í Úr í Mesópótamíu.
Handverksmenn Indusdals bjuggu til einstök höggmyndaverk úr leir, steini og bronsi. Eitt tilkomumesta steinverkið frá Mohenjo-Daro sýnir kyrrlátan skeggjaðan mann sem kann að hafa verið prestur eða leiðtogi í samfélaginu. Örsmá bronsstytta virðist sýna unga konu sem dansar (Mynd 3.29). Armbönd hennar og hálsmen sýna að fólk þessarar menningar fól handverksmönnum að búa til slíka skartgripi, sem kunna að hafa gefið til kynna háa samfélagsstöðu. Handverksmenn Indusdals voru einnig önnum kafnir við að framleiða leirker og innsigli. Listræn hönnun þeirra hafði áhrif á handverksmenn í nálægum menningarsamfélögum á víðfeðmu svæði, allt frá efri hluta Gangesdals í því sem nú er norðvesturhluti Indlands til Balúkistans í vesturhluta Pakistans og suðausturhluta Írans.
Kaupmenn frá Indusdal tóku án efa virkan þátt í viðskiptum með slíkan varning á þessum svæðum. Þar sem mynt var ekki til notuðu þeir sameiginlegt kerfi teningslaga steinlóða til að meta vörur í viðskiptum sem byggðust á vöruskiptum. Borgir Indusdals kunna einnig að hafa notað þessi lóð til að meta skatta í fríðu sem þær innheimtu fyrir korngeymslur sínar.
Hnignunarskeiðið
Um 1800 BCE lauk aldalöngum viðskiptum milli Indusdals og Mesópótamíu. Á næstu fjórum öldum fækkaði íbúum borganna í Indusdal smám saman og siðmenningunni hnignaði, líklega í áföngum. Enn er óvíst hvers vegna og hvernig þessi hnignun varð. Algeng skýring er að hún hafi tengst loftslagsbreytingum á svæðinu. Um 2000 BCE breyttist flæðislétta Indusfljóts verulega og þurrir árfarvegir mynduðust þar sem borgir höfðu staðið og vatn áður runnið. Breytingar á árstíðabundnum vindum og úrkomu, sem í Suður-Asíu kallast monsún, kunna að hafa valdið þessum umhverfisáhrifum. Án öruggs vatnsbóls til drykkjar og áveitu hefur íbúum borganna væntanlega fækkað. Önnur kenning gerir ráð fyrir að aldalöng umhverfisspjöll af völdum borgarmyndunar og mikillar fólksfjölgunar hafi gert landið óbyggilegt mönnum. Enn aðrar skýringar benda til jarðskorpuhreyfinga sem breyttu farvegum fljótanna eða jafnvel farsóttar sem felldi stóran hluta íbúanna.
Áður en tekið var að líta til þessara umhverfisþátta var lengi talið að Indusdalssiðmenningunni hefði verið eytt með ofbeldi þegar hirðingjar sem töluðu indóevrópskt mál og kölluðu sig Aría lögðu hana undir sig. Aríar voru sanskrítmælandi hópur hirðingja sem héldu nautgripi og hesta. Sumir Aríar hófu fólksflutninga frá Evrasíusteppunni norðan Svartahafs og Kaspíahafs um 3500 BCE. Með tímanum dreifðust ólíkir hópar til Evrópu, Anatólíu, Írans og loks Pakistans og Indlands.
Innrásarkenningin um að Aríar hafi valdið hnignuninni byggist að miklu leyti á indóevrópskum trúarritum á borð við Rigveda, sem varð til einhvern tíma á bilinu 1500 til 1000 BCE á Norðvestur-Indlandi. Ritið hefur að geyma mikinn fjölda sálma, helgisiða og lýsinga á guðlegum verum, auk annars efnis sem er að mestu trúarlegs eðlis og miðar að skilningi á uppruna alheimsins og eðli hins guðlega. Í köflum þess er þó einnig fjallað um komu Aría og árásir þeirra á múrgirtar borgir og virki frumbyggjanna. Þótt sumar þessara lýsinga hafi líklega orðið til öldum eftir fall Indusdalssiðmenningarinnar og kunni að vera ótengdar henni telja sumir fræðimenn enn að þessir kaflar lýsi hernámi Mohenjo-Daro. Fornleifar sem staðfesta að ráðist var á Mohenjo-Daro um 1500 BCE og borgin eyðilögð að mestu veita þessum fullyrðingum nokkurn trúverðugleika.
Við fáum ef til vill aldrei að vita hvað skýrir best hrun Indusdalssiðmenningarinnar. Nokkrar eða allar þessar orsakir kunna að hafa átt hlut að máli. Umhverfisspjöll af völdum áralangrar auðlindanýtingar og mikils íbúaþéttleika höfðu til dæmis án efa áhrif. Loftslagsbreytingar og sjúkdómar kunna að hafa aukið vandann. Þegar samfélagið hafði veikst með þessum hætti voru íbúar svæðisins mun berskjaldaðri fyrir árásum ránshópa á borð við Aría.
Hvernig sem það gerðist höfðu samfélags- og stjórnmálakerfin brostið um 1500 BCE og háþróuð menning Indusdalssiðmenningarinnar hrunið. Horfið var frá byggingarstílunum sem einkenndu borgirnar á blómaskeiði þeirra, sem og ritkerfinu, þróaðri málmvinnslu og öðru handverki. Indusdalssiðmenningin var liðin undir lok.