3.1 Fyrstu siðmenningarnar

3.1 Fyrstu siðmenningarnar

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:

• fjallað um einkenni fyrstu siðmenninganna
• greint hvernig samskipti fólks breyttust með þróun þéttbýlis

Fyrstu siðmenningarnar, sem flestar risu við stórfljót, einkenndust af fjölmennum byggðum þar sem landbúnaður framfleytti tugum þúsunda íbúa sem höfðu fasta búsetu á sama svæði. Föst búseta íbúanna skapaði skilyrði fyrir þróun skýrt afmarkaðrar menningar. Menning felur í sér þá margvíslegu siði og hætti sem móta samskipti afmarkaðs hóps innbyrðis og við umhverfi hans og ganga frá einni kynslóð til annarrar. Þetta þýðir ekki að eldri hópa hafi skort félagslega sjálfsmynd, en mikilvægur munur var á þeim og fyrstu siðmenningunum sem síðar komu fram.

Fyrstu siðmenningarnar þróuðust á tímabilinu frá 10,000 til 8,000 BCE á örfáum afmörkuðum svæðum heimsins sem sagnfræðingar hafa nefnt „vöggur siðmenningarinnar“. Á þessum slóðum — þar sem nú eru Mexíkó, Perú, Kína, Indland/Pakistan, Írak og Egyptaland — gerði tilkoma landbúnaðar stærri hópum fólks kleift að setjast að á sama stað. Getan til að framleiða og dreifa matarforða umfram þarfir gerði jafnframt sumum kleift að sérhæfa sig í störfum á borð við handverksframleiðslu, trúarlega þjónustu og stjórnun. Fólkið í þessum menningarsamfélögum upplifði róttækar breytingar á lífsháttum sínum og á samskiptum samfélaga sinna hvert við annað og við umhverfið.

Einkenni fyrstu siðmenninganna

Jafnvel eftir nýsteinaldarbyltinguna hélt fjöldi fólks áfram að lifa flökkulífi eða hálfflakknandi lífi og stunda veiðar og söfnun eða kvikfjárrækt. Fólk aflaði aðeins þeirra aðfanga sem þurfti til að mæta brýnum þörfum fjölskyldunnar fyrir mat, húsaskjól og fatnað. Jafnvel í samfélögum sem tóku upp landbúnað sem lifnaðarhátt ræktaði fólk aðeins nóg til eigin framfærslu. Fjölskyldan var auk þess sjálfbjarga og reiddi sig á eigin úrræði og getu til að mæta þörfum sínum. Ekki var mikill auðsmunur milli fjölskyldna og hver einstaklingur veitti hópnum nauðsynlegan stuðning. Leiðtogar hópanna byggðu ákvarðanatöku fyrst og fremst á samstöðu. Reglu og friði var haldið uppi með samningaviðræðum milli öldunga samfélagsins, svo sem stríðsmanna og trúarleiðtoga. Stöðugleiki varð einnig háður friðsamlegum samskiptum við nágrannasamfélög sem byggðust oft á viðskiptum.

Fyrstu siðmenningarnar urðu hins vegar til þar sem mikill fjöldi fólks bjó þétt á tiltölulega litlu svæði, framleiddi matvæli og aðrar afurðir umfram eigin þarfir og dreifði þeim með skiptakerfi. Í landbúnaðarsamfélögum gerði þessi umframframleiðsla fjölskyldum kleift að eignast sex eða sjö börn og varð til þess að mannfjöldi heimsins jókst gríðarlega. Fólksfjölgun sem byggðist á landbúnaðarframleiðslu leiddi til stærri borga. Þar var matnum sem bændur framleiddu í sveitunum umhverfis dreift meðal íbúa borgarkjarnans, þar sem matvæli voru ekki framleidd. Þetta sérhæfingarkerfi var lykileinkenni fyrstu siðmenninganna og greindi þær frá eldri samfélögum. Einstaklingar sinntu afmörkuðum störfum, svo sem búskap, ritun eða framkvæmd trúarathafna. Fólk varð háð vöru- og þjónustuskiptum til að afla nauðsynja. Handverksmenn sem sérhæfðu sig í handverksframleiðslu reiddu sig til dæmis á bændur til að rækta matinn sem þeir þurftu til að komast af. Bændur reiddu sig aftur á móti á handverksmenn til að framleiða verkfæri og fatnað handa sér. Vefari fékk ull hjá fjárhirði og óf úr henni klæði sem hann gat síðan afhent lækni í skiptum fyrir lyf eða presti sem greiðslu fyrir trúarathöfn.

Skiptakerfið myndaði þó stigveldi í samfélaginu. Þeir sem gátu safnað meiri eignum urðu auðugir og létu auðinn ganga frá einni kynslóð til annarrar. Auðurinn leiddi síðan til samþjöppunar stjórnmála- og trúarvalds, en þeir sem áfram unnu við framleiðslu sátu neðar í samfélagsstiganum. Þessi félagslega lagskipting, sem er annað einkenni fyrstu siðmenninganna, merkir að auður og staða fjölskyldna og einstaklinga geta verið mjög mismunandi. Þeir sem búa við sambærilegan auð og stöðu mynda sérstaka stétt eða þjóðfélagslag, og þessum þjóðfélagslögum eða stéttum er raðað frá hæsta til lægsta þreps eftir félagslegri stöðu.

Eðli stjórnarhátta breyttist einnig þegar íbúum fjölgaði. Í smærri hópum voru ákvarðanir um stríð og fólksflutninga teknar í sameiningu, því ólíklegt var að nokkur einstaklingur eða fjölskylda lifði af án hinna. Í litlum samfélögum var reglu og friði einnig oft haldið uppi innan fjölskyldunnar. Ef einhver hegðaði sér illa var siðvenjum samfélagsins beitt til að leiðrétta hegðunina. San-fólkið í Suður-Afríku hélt til dæmis helgidans til að komast í samband við öldunga sína og leita ráða um hvernig leysa mætti erfiðar aðstæður. Oft nægði það eitt að koma saman til að samfélagið næði sér. Í stærri siðmenningum höfðu embættismenn á borð við presta og konunga vald til að krefjast hlýðni þegnanna, sem treystu á að valdhafarnir vernduðu þá. Í skiptum fyrir líkamlega vernd og fyrirheit um velmegun lögðu bændur og handverksmenn til mat og vörur og greiddu loks skatta. Þessi skipti styrktu bæði stigveldið sem var að þróast í samfélaginu og sérhæfingu starfa.

Þegar siðmenningar þróuðust með þessum hætti víða um heim áttu þær fyrrgreind einkenni sameiginleg. Tilvist þeirra batt þó ekki enda á eldri lífshætti. Hirðingjar og hálfflakknandi þjóðir voru ekki aðeins áfram órjúfanlegur hluti fornaldarheimsins heldur útveguðu einnig mikilvægar auðlindir og miðluðu þekkingu og menningu. Þær gegndu sérlega mikilvægu hlutverki við að tengja stórar borgir hverja við aðra.

Fyrstu borgarsamfélögin

Umskiptin til landbúnaðarframleiðslu voru forsenda þess að nýsteinaldarbyggðir gætu framfleytt íbúum sínum. Þessari þróun fylgdi einnig aukinn margbreytileiki á öðrum sviðum lífsins, svo sem í trúmálum. Umframframleiðsla í landbúnaði gerði trúarsérfræðingum til dæmis kleift að verja tíma í að færa naut að fórn í Çatalhöyük og gaf handverksmönnum svigrúm til að fullkomna færni sína við gerð freskanna sem skreyttu rýmið þar sem fórnirnar fóru fram. Einhvers konar stjórn hlýtur að hafa skipulagt vinnuna og efniviðinn sem þurfti til að reisa múrana og turninn í Jeríkó, en turninn kann að hafa verið stjörnuathugunarstöð til að fylgjast með gangi sólarársins. Bæði í Jeríkó og Çatalhöyük hlýtur sameiginleg trú, eða samstaða um leiðtoga, að hafa hvatt íbúana til að vinna á ökrunum og úthluta umframafurðum landbúnaðarins. Í Jeríkó kann lotning fyrir forfeðrunum, en höfuðkúpur þeirra voru skreyttar og tilbeðnar sem skurðgoð, að hafa sameinað samfélagið. Íbúar Çatalhöyük kunna að hafa fært móðurgyðju naut að fórn og litlar kvenstyttur sem fornleifafræðingar hafa fundið þar kunna að hafa táknað gyðjuna.

Nýsteinaldarborgirnar Jeríkó og Çatalhöyük voru meðal þeirra fyrstu sem urðu til. Slíkir staðir voru þó fleiri. Þegar árið 7000 BCE varð nýsteinaldarbyggð til þar sem nú er Pakistan, á stað sem nú nefnist Mehrgarh. Íbúarnir stunduðu langviðskipti, ræktuðu bygg og héldu geitur og sauðfé. Sambærilegar nýsteinaldarbyggðir urðu til í Kína um 8000 BCE við Gulafljót og Yangtze-fljót, þar sem fólk ræktaði hirsi og hrísgrjón. Nokkrum árþúsundum síðar urðu nýsteinaldarbyggðir til í Ameríku, bæði í Mesóameríku og á Andesfjallasvæðinu.

Ekki entust allar nýsteinaldarbyggðirnar. Çatalhöyük var til dæmis yfirgefin um 6000 BCE og aldrei var þar aftur sest að. Jeríkó var hins vegar yfirgefin en aftur var sest að þar nokkrum sinnum og borgin er enn í byggð. Mikilvægi þessara nýsteinaldarbyggða felst í því sem þær geta sagt okkur um hin löngu umskipti frá tilkomu landbúnaðar til þess að fyrstu siðmenningarnar urðu loks til mörgum árþúsundum síðar á stöðum á borð við Mesópótamíu, Egyptaland og Indusdalinn.