3.2 Mesópótamía til forna
3.2 Mesópótamía til forna
Námsmarkmið
Eftir að hafa lokið þessum kafla ættir þú að geta:
Á fjórða árþúsundi BCE risu fyrstu stórborgir heims í sunnanverðri Mesópótamíu, landinu milli fljótanna Tígris og Efrat, sem þá nefndist Sumer. Súmerar til forna voru uppfinningasamir og stóðu að fjölmörgum tækniframförum, einkum þróun háþróaðs ritkerfis. Jafnvel eftir að súmerska lagðist af sem talmál snemma á öðru árþúsundi BCE varðveittust súmersk bókmenntaverk um alla Mesópótamíu og borgir síðari tíma söfnuðu þeim oft og geymdu í fyrstu bókasöfnunum.
Uppgangur og hnignun Sumers
Heitið Mesópótamía, eða „landið milli fljótanna“ á grísku, á líklega rætur að rekja til gríska sagnfræðingsins Heródótosar á fimmtu öld BCE og er orðið almennt heiti svæðisins milli Tígris og Efrat þar sem Írak er nú. Fljótin renna frá norðri til suðurs, frá Taurusfjöllum í austurhluta Tyrklands til Persaflóa, og skilja eftir frjósaman jarðveg á bökkum sínum. Snjóbráð og regn úr fjöllunum bera þennan yfirborðsjarðveg niður í fljótsdalina. Í fornöld var rennsli fljótanna óreglulegt og flóð tíð en ófyrirsjáanleg. Þörfin á að hafa stjórn á rennslinu og stýra hinu lífgandi vatni leiddi til þess að ráðist var í sameiginlegar áveituframkvæmdir.
Landbúnaðarhættir bárust til Mesópótamíu um 8000 BCE, ef ekki fyrr. Næstu tvö árþúsund þar á eftir var mannfjöldinn þó fremur lítill og fólk bjó yfirleitt í litlum þorpum með eitt til tvö hundruð íbúa. Frá því um 5500 BCE tók fólk að stofna byggðir í sunnanverðri Mesópótamíu, sem var votara og óblíðara umhverfi. Þar varð siðmenning Súmera til (Mynd 3.8). Um 4500 BCE höfðu sum hinna áður litlu landbúnaðarþorpa orðið að vaxandi þéttbýliskjörnum og í sumum þeirra bjuggu þúsundir manna. Á fjórða árþúsundi BCE (3000s BCE) jókst þéttbýlismyndun gríðarlega á svæðinu. Við lok árþúsundsins voru þar að minnsta kosti 124 þorp með um eitt hundrað íbúa hvert, tuttugu bæir með allt að tvö þúsund íbúa, aðrir tuttugu litlir þéttbýliskjarnar með um fimm þúsund íbúa og ein stór borg, Uruk, þar sem íbúarnir kunna að hafa verið allt að fimmtíu þúsund. Þessi vöxtur stuðlaði að því að Sumer varð fyrsta siðmenningin sem þróaðist í Mesópótamíu.
Fjórða árþúsundið BCE var einnig tímabil tækninýjunga í Sumer. Ein mikilvæg uppfinning eftir 4000 BCE var aðferðin við að framleiða brons, málmblöndu tins og kopars, sem markaði upphaf bronsaldar í Mesópótamíu. Á þessu tímabili tók brons við af steini sem helsta efni í verkfæri og vopn og hélt þeirri stöðu í nær þrjú þúsund ár. Súmerar til forna þróuðu einnig plóginn, hjólið og áveituaðferðir þar sem litlir skurðir og síki með stíflum voru notuð til að beina árvatni inn á akra. Allar þessar framfarir gerðu fólksfjölgun mögulega og stuðluðu að áframhaldandi vexti borga með aukinni landbúnaðarframleiðslu og dreifingu landbúnaðarafurða. Á sviði vísinda þróuðu Súmerar háþróað stærðfræðikerfi sem byggðist á tölunum sextíu, tíu og einum.
Ein mesta uppfinning þessa tímabils var ritlistin. Súmerar þróuðu fleygrúnaletur, letur sem einkenndist af fleyglaga táknum og þróaðist í hljóðletur, það er letur sem byggðist á hljóðum og þar sem hvert tákn stóð fyrir atkvæði (Mynd 3.9). Þeir skráðu lög sín, trúarrit og eignaviðskipti á leirtöflur sem urðu mjög endingargóðar þegar þær voru brenndar, rétt eins og leirmúrsteinarnir sem Súmerar notuðu til að reisa byggingar sínar. Á leirtöflunum voru varðveittar skrár um viðskipti, meðal annars samningar og kvittanir, auk skatta og launaskráa. Fleygrúnaletrið gerði valdhöfum einnig kleift að skrá lög sín og prestum að varðveita helgisiði sína og helgisögur. Með þessum hætti auðveldaði það bæði hagvöxt og myndun ríkja.
Fleygrúnaletur var mjög flókið ritkerfi og læsi var áfram á valdi fámenns úrvalshóps þrautþjálfaðra skrifara. Letrið var þó einnig afar sveigjanlegt og hægt var að nota það til að tákna fjölda hljóða. Það gerði síðari menningarsamfélögum í Mesópótamíu, svo sem Akkadíumönnum, Babýloníumönnum og mörgum öðrum, kleift að laga það að eigin tungumálum. Frá því að sagnfræðingar réðu fleygrúnaletrið á nítjándu öld hafa þeir lesið þær þúsundir leirtaflna sem varðveist hafa í aldanna rás og fræðst mikið um sögu, samfélag, efnahag og trúarhugmyndir Súmera til forna og annarra þjóða Mesópótamíu.
Súmerar aðhylltust fjölgyðistrú, það er trú á marga guði. Hver súmersk borg átti þó sinn verndarguð sem borgarbúar töldu sig tengjast sérstökum böndum og heiðruðu umfram aðra guði. Verndarguð Uruk var til dæmis Inanna, gyðja frjósemi; í Nippur var veðurguðinn Enlil dýrkaður; og í Ur var tunglguðinn Sin verndarguð borgarinnar. Í hverri borg var gríðarstór musterissamstæða helguð verndarguðinum og þar var staður þar sem guðdómurinn var dýrkaður og trúarathafnir fóru fram. Þessi staður, sikúrat, var þrepalaga turn úr sólþurrkuðum leirsteini með flötum toppi (Mynd 3.11). Á toppnum stóð mannvirki með þaki sem hýsti heilagt skurðgoð eða líkneski guðdóms musterisins. Í musterissamstæðunni voru einnig heimili presta, verkstæði handverksmanna sem framleiddu vörur fyrir musterið og geymslur til að mæta þörfum musterisstarfsmanna.
Súmerar lögðu greinilega mikið upp úr því að þóknast guðum sínum með því að skipa þeim í öndvegi samfélagsins. Þessir guðir gátu verið duttlungafullir, ótryggir og reiðst auðveldlega. Ef þeir voru óánægðir með fólkið gátu þeir valdið hungursneyð eða látið óvini leggja landið undir sig. Að sjá til þess að guðunum væri sungið lof og þeir heiðraðir var því leið til að stuðla að velmegun. Það var þó misjafnt eftir þjóðfélagsstöðu í Sumer hvernig fólk lofaði og heiðraði guðina. Fyrir almenning fólst það í að lifa dyggðugu lífi og gefa fátækum. Fyrir presta og prestynjur fólst það í að framkvæma hinar ýmsu helgiathafnir í musterissamstæðunum. Fyrir valdhafa fólst það að heiðra guðina í því að tryggja að musterin fengju nægt fjármagn, þeim væri haldið við og þau væru reglulega fegruð og stækkuð ef kostur var.
Á fyrra konungaættaskeiðinu (um 2650 BCE–2400 BCE) höfðu voldugar konungaættir náð völdum í borgunum og konungarnir nefndust lugal. Í hverri borg komust þessir konungar fyrst og fremst til valda sem stríðsherrar, enda háðu súmersku borgirnar oft stríð hver við aðra um yfirráð yfir ræktarlandi og aðgang að vatni og öðrum náttúruauðlindum. Þeir réttlættu vald sitt með yfirráðum yfir trúarstofnunum borgarinnar. Í Ur gegndi dóttir ríkjandi lugal-konungs til dæmis ávallt embætti æðstuprestynju tunglguðsins Sin, helsta guðdóms Ur.
Lugal-konungarnir í Ur á þessu tímabili, konungar hinnar svonefndu fyrstu konungsættar Ur, voru sérlega auðugir, eins og glæsilegar býkúpulaga grafir þeirra bera vitni um. Í gröfunum voru geymdir dýrgripir á borð við skartgripi og hljóðfæri ásamt líkum þjóna sem voru drepnir og lagðir í gröfina til að fylgja valdhöfunum til lands hinna dauðu. Ein glæsilegasta gröfin tilheyrði konu frá Ur að nafni Pu-Abi. Hún var grafin með margbrotinn höfuðbúnað og kann að hafa verið drottning (Mynd 3.12). Frægasti lugal-konungur alls Sumer á þessu forna skeiði var Gilgamesh frá Uruk. Síðar var sagt frá goðsagnakenndum afrekum hans með ævintýralegum hætti í Gilgamesharkviðu.
Uppgangur fyrsta heimsveldis sögunnar
Um 2300 BCE lauk skeiði sjálfstæðra súmerskra borgríkja, stjórnmálaeininga sem samanstóðu af borg og landsvæðinu umhverfis hana sem hún réð yfir. Sargon frá Akkad lagði Sumer og raunar alla Mesópótamíu undir sig og stofnaði fyrsta þekkta heimsveldið, í þessu tilviki safn svæðisbundinna ríkja undir stjórn eins manns. Orðið „Akkad“ í nafni hans vísaði til Akkadíumanna, hóps sem settist að í miðri Mesópótamíu, norðan Sumer, umhverfis hina fornu borg Kish. Með tímanum tileinkuðu Akkadíumenn sér súmerska menningu og löguðu fleygrúnaletur að eigin tungumáli, sem tilheyrði semísku málaættinni sem arabíska og hebreska, sem töluð eru enn í dag, tilheyra einnig. Þeir samsömuðu einnig eigin guði guðum Súmera og tóku upp súmerskar goðsagnir. Akkadíumenn samsömuðu til dæmis frjósemisgyðjuna Inönnu eigin gyðju, Ishtar.
Sargon lagði ekki aðeins Sumer undir sig heldur einnig það sem nú er norðurhluti Íraks, Sýrland og suðvesturhluti Írans. Þótt nákvæm vitneskja um uppruna hans og valdatöku liggi ekki fyrir telja fræðimenn líklegt að að minnsta kosti sagan sem Sargon sagði um sjálfan sig hafi varðveist með réttum hætti í Goðsögninni um Sargon, sem var skrifuð tveimur öldum eftir dauða hans og sett fram sem sjálfsævisaga. Þetta er kunnugleg saga af úrræðagóðri ungri hetju sem fæðist við fábrotnar aðstæður og verður mikill leiðtogi fyrir eigin verðleika. Í Goðsögninni segir að ógift móðir Sargons hafi lagt hann í körfu sem ungbarn og látið hana reka á Efrat. Bóndi fann hann og ól hann upp, og Ishtar unni Sargoni og hóf hann úr hópi almúgans til valda sem mikill konungur og sigurvegari.
Þessi áhugaverða saga hefur án efa verið áhrifaríkur áróður sem réttlætti stjórn Sargons og aflaði honum hylli almennings, og sumt í henni kann jafnvel að vera satt. Eftir því sem sagnfræðingar komast næst reis Sargon þó líklega til valda á umbrotatímum þegar konungur að nafni Lugalzagesi réðst á ríki hans, Kish, sem Sargon hafði sennilega náð á sitt vald. Þegar Sargon sigraði loks Lugalzagesi og lagði allt Sumer undir sig markaði það upphaf umfangsmeiri landvinninga í Mesópótamíu. Akkadíska heimsveldið sem Sargon stofnaði stóð í um eina og hálfa öld og leið formlega undir lok árið 2193 BCE (Mynd 3.13).
Borgríkið Ebla í norðvesturhluta Sýrlands var einn keppinauta Akkadíska heimsveldisins. Einhvern tíma höfðu íbúar þess lagað súmerskt fleygrúnaletur að eigin tungumáli sem, líkt og akkadíska, tilheyrði semísku málaættinni. Fornleifafræðingar hafa fundið þúsundir fleygrúnataflna á staðnum. Töflurnar sýna að í Ebla var stormguðinn Adad sérstaklega dýrkaður og bar heiðurstitilinn „Ba‘al“, eða herra. Rúmlega eitt þúsund árum síðar, á járnöld, dýrkaði fólk á þessu svæði enn Baal, sem var helsti keppinautur Jahve um hylli Ísraelsmanna til forna.
Aðrir keppinautar Akkadverja voru Elamítar. Þeir bjuggu á svæðinu næst suðaustan við Mesópótamíu, í suðvesturhluta Írans, og borg þeirra, Súsa, reis um 4000 BCE. List og byggingarlist Elamíta bera vott um sterk súmersk áhrif. Þeir þróuðu eigið ritkerfi um 3000 BCE, þótt þeir löguðu súmerskt fleygrúnaletur að tungumáli sínu síðar á þriðja árþúsundi BCE. Elamítar dýrkuðu einnig sína eigin guði, svo sem Insushinak, herra hinna dauðu. Bæði Elam og Ebla biðu að lokum ósigur fyrir Akkadverjum.
Árið 2193 BCE hrundi Akkadíska heimsveldið hins vegar. Nákvæm orsök hrunsins er ekki að fullu ljós. Sumar fornar frásagnir benda þó til innrása hirðingjaættbálka Gútíumanna, sem áttu upphafleg heimkynni í Zagrosfjöllum í norðvesturhluta Írans, norðvestan við Mesópótamíu. Gútíumenn voru upphaflega búfjárhirðar sem lifðu á hjörðum sínum og fluttust milli staða í leit að beitilandi fyrir búfé sitt. Þótt Gútíumenn hafi vissulega flust inn í Akkadíska heimsveldið undir lok veldisins benda rannsóknir nútímans til þess að innri hnignun og hungursneyð hafi líklega þegar hrjáð heimsveldið. Gútíumenn virðast hafa fært sér þennan veikleika í nyt fremur en valdið honum. Hvað sem því líður réðu Gútíumenn yfir Sumer í um eina öld og tóku upp menningu landsins. Um 2120 BCE sameinuðust Súmerar hins vegar undir forystu borganna Uruk og Ur og hröktu Gútíumenn úr landi Súmera.
Síðari heimsveldi í Mesópótamíu
Þótt heimsveldi Sargons hafi aðeins staðið í fáeina ættliði breyttu landvinningar hans stjórnmálum í Mesópótamíu til muna. Tímabil sjálfstæðra borgríkja fjaraði út og á næstu öldum tókst röð valdamikilla mesópótamískra valdhafa að reisa eigin heimsveldi, oft með stjórnsýsluaðferðir Sargons að fyrirmynd. Um 2112 BCE var til dæmis allt Sumer sameinað á ný undir þriðju konungsættinni í Ur þegar Gútíumenn voru hraktir á brott. Valdhafar þessarar konungsættar báru titilinn lugal yfir öllu Sumer og Akkad og voru einnig heiðraðir sem guðir. Þeir reistu hof í súmersku borginni Nippur, sem var helguð stormguðinum Enlil, valdhafa guðanna í goðheimi Súmera. Frægasti lugal þessarar konungsættar var Ur-Nammu (um 2150 BCE), sem var kunnur bæði fyrir ljóð sín og lagabálkinn sem hann gaf út.
Þegar veldi þriðju konungsættarinnar stóð sem hæst náði það yfir bæði sunnan- og norðanverða Mesópótamíu. Við lok þriðja árþúsundsins voru þó breytingar í vændum. Erlendir innrásarherir úr norðri, austri og vestri þrengdu mjög að heimsveldinu. Valdhafar þess juku því hernaðarviðbúnað og reistu jafnvel 170 mílna langan varnarvegg til að halda innrásarherjunum úti. Þótt þessar aðgerðir bæru nokkurn árangur virðast þær aðeins hafa frestað hinu óumflýjanlega, því Amorítar, Elamítar og aðrir hópar streymdu að lokum inn í landið og rændu borgir víðs vegar um það. Um 2004 BCE var Sumer fallið og innrásarherirnir höfðu jafnvel rænt Ur og lagt borgina í rúst.
Á öldunum eftir 2004 BCE leiddi flutningur Amoríta til Mesópótamíu til þess að súmerska hvarf smám saman sem talmál. Fólk á svæðinu tók að tala amorísku, sem tilheyrði semísku málaættinni. Skrifarar héldu engu að síður áfram að varðveita og rita verk á súmersku og akkadísku með fleygrúnaletri. Súmerska og akkadíska urðu tungumál trúarlegra helgisiða, sálma og bæna, sem og sígildra bókmenntaverka á borð við Gilgameskviðu. Bókmenntaverk þessara eldri menningarheima varðveittust því og bárust til nýju landnemanna. Þegar hirðingjaættbálkar Amoríta settust að í Mesópótamíu stofnuðu þeir að lokum nýjar borgir á borð við Mari, Asshur og Babýlon og tóku upp stóran hluta þeirrar menningar sem þeir kynntust. Fornu súmersku borgirnar Larsa og Isin varðveittu einnig þessar menningarhefðir á þessu tímabili, jafnvel þótt þær kæmust undir stjórn amorískra konunga.
Hammúrabí, hinn atorkusami valdhafi Babýlonar á fyrri hluta átjándu aldar BCE, sigraði konunga keppinautaborganna Mari og Larsa og stofnaði heimsveldi sem náði yfir nær alla Mesópótamíu. Til að sameina þetta nýja heimsveldi réðst Hammúrabí í gerð áveitumannvirkja, reisti ný hof í Nippur og birti lagafyrirmæli sín um allt ríkið. Hammúrabí lét letra fyrirmælin á steinsúlur sem reistar voru á ýmsum stöðum í heimsveldinu til að fræða þegna sína um tilhlýðilega hegðun og lög landsins. Lögbók Hammúrabís var sérlega skýr og varðveittist löngu eftir dauða konungsins sem lét semja hana. Hún veitir okkur einnig heillandi innsýn í það hvernig samfélaginu í Mesópótamíu var háttað á þessum tíma.
Þótt heimsveldi Hammúrabís hafi staðið í eina og hálfa öld tók stór hluti landsvæðisins sem hann lagði undir sig að losna undan yfirráðum Babýlonar skömmu eftir dauða hans. Heimsveldið hélt áfram að skreppa saman fram til 1595 BCE, þegar her Hetíta frá miðri Anatólíu í norðri (Tyrklandi nútímans) rændi og lagði borgina Babýlon í rúst. Skömmu síðar lögðu Kassítar frá Zagrosfjöllum í norðvesturhluta Írans Babýlon og sunnanverða Mesópótamíu undir sig og settust þar að, ólíkt Hetítum sem höfðu snúið aftur til heimkynna sinna í Anatólíu. Kassítar stofnuðu konungsætt sem ríkti yfir Babýlon í nær fimm hundruð ár, allt til loka bronsaldar. Líkt og Gútíumenn og Amorítar á undan þeim tóku kassítískir valdhafar með tímanum upp menningu mesópótamískra þegna sinna.
Samfélag og trúarbrögð í Mesópótamíu til forna
Varðveisla leirtaflna með fleygrúnaletri og uppgötvun og þýðing lagabálka og bókmenntaverka hafa veitt sagnfræðingum mikinn fróðleik um samfélag Mesópótamíu. Rannsóknir á þessum skjölum og fornleifauppgröftur í Mesópótamíu hafa gert þeim kleift að endurgera mynd af efnahag heimsveldisins.
Nú vitum við að hof og konungshallir voru ekki aðeins aðsetur höfðingja og staðir fyrir trúarathafnir; þau voru einnig miðstöðvar efnahagslegrar endurdreifingar. Embættismenn borgarinnar og trúarleiðtogar innheimtu til dæmis landbúnaðarafurðir af bændum sem skatta og geymdu þær síðan til að greiða handverksfólki og kaupmönnum sem störfuðu fyrir þá. Hallir og hof þurftu því gríðarlega mikið geymslurými. Skrifarar skráðu með fleygrúnaletri allar vörur sem þessar stofnanir söfnuðu og dreifðu. Við borgarhliðin gátu bændur, handverksfólk og kaupmenn safnast saman og skipst á vörum. Dýrmætir málmar á borð við gull voru oft notaðir sem gjaldmiðill, en í viðskiptum þurfti að vega og mæla slíkar vörur því að mynt og peningar eins og við þekkjum þá nú komu ekki fram fyrr en á járnöld, árþúsundi síðar.
Samfélagið í sunnanverðri Mesópótamíu einkenndist mjög af borgarlífi. Um 70 til 80 prósent íbúanna bjuggu í borgum en störfuðu þó ekki allir sem handverksfólk, kaupmenn eða við önnur hefðbundin borgarstörf. Landbúnaður og búfjárrækt stóðu þess í stað undir stærstum hluta efnahagsframleiðslu borganna. Hof, konungar eða aðrir valdamiklir landeigendur réðu yfir miklum hluta landsins og hálffrjálsir bændur, sem voru bundnir við jörðina, unnu það. Það land sem eftir var skiptist í fjölda smárra skika sem frjálsir bændur unnu, en þeir voru um helmingur íbúanna. Mun fámennari hópur var þrælar, yfirleitt stríðsfangar eða fólk sem hafði framið glæpi eða steypt sér í skuldir. Karlmaður gat selt eigin börn í þrældóm til að greiða skuld.
Karlar og drengir unnu stóran hluta erfiðisvinnunnar á ökrunum en eiginkonur, mæður og dætur kaupmanna og handverksmanna tóku stundum fullan þátt í rekstri fjölskyldufyrirtækja. Fleygrúnatöflur sýna að konur höfðu umsjón með viðskiptamálum fjölskyldna sinna, einkum þegar eiginmenn þeirra voru kaupmenn sem ferðuðust oft langt að heiman. Fleygrúnatöflur frá um 1900 BCE sýna til dæmis að kaupmenn frá Ashur í norðanverðri Mesópótamíu áttu viðskipti við miðhluta Anatólíu og sendu konum úr fjölskyldum sínum bréf heim. Konur unnu einnig við framleiðslu vefnaðarvara á borð við ull og hör. Þær framleiddu ekki aðeins þessar vefnaðarvörur með eigin höndum á verkstæðum heldur virðast sumar þeirra einnig hafa gegnt stjórnunarstöðum í vefnaðariðnaði.
Frjálsir bændur, handverksfólk og kaupmenn tilheyrðu alþýðustéttinni. Þessir hópar voru því ofar í samfélagsstiganum en hálffrjálsir bændur og þrælar en neðar en aðalsmenn yfirstéttarinnar. Aðalsstéttin var aðeins örlítið brot íbúanna og í röðum hennar voru prestar, opinberir skrifarar og herforingjar. Aðalsmenn fengu oft land að launum fyrir þjónustu sína við konunga og innheimtu landskuld í varningi af leiguliðum sínum. Stéttamunur birtist einnig í lögunum. Í ákvæðum Lögbókar Hammúrabís var þess til dæmis krafist að refsing fyrir að valda öðrum líkamstjóni skyldi jafngilda tjóninu sem var unnið. Þessi regla er best dregin saman í orðunum „auga fyrir auga og tönn fyrir tönn“. Reglan gilti þó aðeins þegar brotaþoli og gerandi tilheyrðu sömu þjóðfélagsstétt. Aðalsmaður sem var sakfelldur fyrir morð á öðrum aðalsmanni galt með lífi sínu en aðalsmaður sem særði eða myrti alþýðumann þurfti ef til vill aðeins að greiða sekt.
Karlar og konur voru ekki jafnrétthá samkvæmt Lögbók Hammúrabís. Karlmanni var frjálst að eiga margar eiginkonur og skilja við eiginkonu að vild en kona gat aðeins skilið við eiginmann sinn ef hún gat sannað að hann hefði komið illa fram við hana að ástæðulausu. Kona af efnuðu heimili gat þó tryggt stöðu sína í hjónabandi ef fjölskylda hennar lagði henni til heimanfylgju, sem gat verið land eða varningur. Við giftingu fékk eiginmaðurinn heimanfylgjuna en ef hann skildi við eiginkonu sína eða fór illa með hana varð hann að skila henni til konunnar og fjölskyldu hennar.
Fleygrúnatöflur hafa einnig gert sagnfræðingum kleift að lesa frásagnir um guði og hetjur menningarheima Mesópótamíu. Mesópótamíumenn dýrkuðu marga ólíka guði sem tengdust náttúruöflunum. Þetta voru manngerðir guðir sem bjuggu ekki aðeins yfir guðlegum mætti heldur létu einnig oft stjórnast af afar mannlegum hvötum á borð við reiði, ótta, gremju og losta. Þar á meðal voru Utu, guð sólarinnar (Mynd 3.15); Inanna (sem Akkadar nefndu Ishtar), gyðja frjósemi; og Enlil (sem samsvaraði Marduk í öðrum menningarheimum Mesópótamíu), guð vinds og regns. Mesópótamíumenn til forna töldu guðina birtast á himninum sem himinhnetti á borð við stjörnur, tunglið, sólina og reikistjörnurnar. Þessi trú varð til þess að þeir fylgdust grannt með þessum hnöttum og með tímanum öðluðust þeir háþróaðan skilning á hreyfingum þeirra. Sú þekking gerði þeim kleift að spá fyrir um stjarnfræðilega atburði á borð við myrkva og nýttist þeim við gerð tólf mánaða tímatals.
Íbúar Mesópótamíu trúðu því að mennirnir hefðu verið skapaðir til að þjóna guðunum (Mynd 3.16). Þeir áttu að færa guðunum fæðu með því að fórna sauðfé og nautgripum við trúarathafnir og heiðra þá með hofum, trúarsöngvum eða sálmum og dýrum gjöfum. Fólk leitaði stuðnings hjá guðum sínum. Það óttaðist þó einnig að tilbeiðsla þess kynni að vera ófullnægjandi og reita guðinn til reiði. Þegar það gerðist gátu guðirnir valdið dauða og eyðileggingu með flóðum og drepsóttum. Frásagnir af guðum sem ollu gríðarlegri eyðileggingu, stundum af smávægilegum ástæðum, eru algengar í goðsögum Mesópótamíu. Í einni súmerskri goðsögn var stormguðinn Enlil til dæmis nærri búinn að tortíma öllu mannkyni með flóði þegar hávaðinn frá mönnunum fór í taugarnar á honum og hélt fyrir honum vöku.
Sú trú Mesópótamíumanna til forna að guðirnir væru hverflyndir, eyðileggjandi og reiddust auðveldlega er ein ástæða þess að margir sagnfræðingar telja að lífssýn þeirra hafi almennt einkennst af svartsýni. Af bókmenntunum sem þeir skildu eftir sig má sjá að þótt þeir vonuðust eftir því besta sættu þeir sig oft við að það versta gengi eftir. Í ljósi umhverfisins þar sem siðmenning Mesópótamíu varð til er þessi svartsýni að nokkru leyti skiljanleg. Flóð í ánum voru algeng og oft ófyrirsjáanleg og eyðileggjandi. Stríð milli borgríkja voru einnig algeng, ásamt þeirri eyðileggingu sem fylgir átökum. Lífið var erfitt í þessum miskunnarlausa heimi og eðli hinna ýmsu guða Mesópótamíumanna endurspeglar þennan harða veruleika.
Svartsýni Mesópótamíumanna kemur einnig fram í hugmyndum þeirra um framhaldslífið. Samkvæmt trú þeirra dvöldu allir eftir dauðann um alla eilífð í skuggalegum undirheimum sem stundum voru nefndir „landið sem enginn snýr aftur frá“. Lýsingar á þessum stað eru nokkuð ólíkar í smáatriðum en almennt var talið að hann væri drungalegur og ógnvekjandi staður þar sem hinir látnu tærðust af sorg, átu ryk og leir og þráðu aumkunarlega og árangurslaust að snúa aftur til lands hinna lifandi.