A | Orðasafn

A

Abrahamstrúarbrögð trúarbrögðin gyðingdómur, kristni og íslam, sem rekja öll uppruna sinn til sameiginlegs forföður, spámannsins Abrahams
Acheulean-verkfæri steinverkfæri sem voru gerð með því að höggva flögur vandlega úr steinkjarna og móta þannig dropalaga áhöld sem leystu grófari Oldowan-handaxir af hólmi
andatrú sú trú að ákveðinn andlegur kraftur búi ekki aðeins í fólki heldur einnig í plöntum, lífvana hlutum og náttúrufyrirbærum
annona korndreifing rómverskra stjórnvalda til almennings, sem keisarinn beitti einnig sem pólitísku stjórntæki
arkebúsa ein af elstu gerðum byssna, stór og erfið í meðförum
meinlæti sjálfsafneitun og höfnun veraldlegra nautna til að tjá trúarhollustu
Australopithecus mjög fjarlægur forfaðir nútímamanna sem lifði í austan- og sunnanverðri Afríku fyrir 2,5 til 4 milljónum ára

B

útlegðin í Babýlon brottflutningur Júdamanna til Babýlonar eftir fall Jerúsalem
fólksflutningar Bantúmanna árþúsundalangir fólksflutningar bantúmælandi þjóða suður á bóginn frá Vestur- og Mið-Afríku, sem breiddu út sameiginlegan menningargrunn er náði meðal annars til tungumáls, landbúnaðar og járnsmíði
Bedúínar heiti sem gefið var hirðingjaættbálkum Arabíuskagans
Berbar heiti sem Karþagómenn, Grikkir og Rómverjar notuðu um frumbyggja Maghreb-svæðisins; nú á dögum kenna þessir íbúar sig yfirleitt við Amazigh eða Imazighen
Beringía láglent landsvæði milli Alaska og Rússlands nútímans sem er nú undir sjó en myndaði áður landbrú milli heimsálfa
lífbelti samfélag gróðurs og villtra dýra sem hefur aðlagast tilteknu loftslagi
svartidauði heimsfaraldur pestar af völdum bakteríunnar Yersinia pestis sem hafði víðtæk efnahagsleg, pólitísk, félagsleg og menningarleg áhrif og umbreytti Asíu, Evrópu og Norður-Afríku á fjórtándu öld
bronsöld tímabilið frá 3500 til 1110 BCE þegar brons, málmblanda kopars og tins, var helsta efnið í verkfæri og vopn

C

cabotage kerfi þar sem hópum eða einstaklingum er veittur réttur til viðskipta á yfirráðasvæði annars aðila
kalífi íslamskur titill trúarlegs og veraldlegs leiðtoga
kalífadæmi landsvæði undir stjórn múslímsks valdhafa sem nefnist kalífi
karavanserai gistihús kostað af ríkinu eða auðugum einstaklingum þar sem ferðalangar gátu gist og geymt varning sinn á öruggum stað
flúðir staður í á þar sem annars lygn rennsli raskast vegna foss, grynninga eða stórgrýtis
landmælingakerfi rómversk aðferð við að skipta landi í reitakerfi áður en þar var hafin byggð og landbúnaður
Chan-búddismi grein Mahayana-búddisma sem leggur áherslu á hugleiðslu; hún er víða iðkuð í Japan þar sem hún nefnist Zen-búddismi
lausafjárþrælkun sú tegund þrælahalds þar sem ein manneskja er eign annarrar líkt og hver annar lausafjármunur
riddaramennska siðareglur um fyrirmyndarhegðun sem áttu að réttlæta starfshætti aðalsborinna stríðsmanna með því að færa ofbeldi og hegðun riddara í kristinn búning
tímaröð nálgun í sagnfræði þar sem atburðum er fylgt í tímaröð frá fornöld til nútíma
borgríki sjálfstæð pólitísk eining sem samanstendur af borg og nærliggjandi landsvæði undir stjórn hennar
ætt lítill hópur nokkurra fjölskyldna sem dvaldist saman í tjaldbúðum, stundaði búfjárhirðingu eða veiðar í sameiningu og myndaði grunneiningu samfélags hálfflakkandi þjóða Evrasíu
skjólstæðingar efnaminni Rómverjar sem reiddu sig á gjafir verndara sér til framfærslu
Clovis-menning menning farhópa veiðimanna og safnara sem dvöldust í fámennum búðum á auðlindaríkum stöðum víðs vegar um Norður-Ameríku
Cluny-umbæturnar hreyfing sem stefndi að því að takmarka áhrif aðalsmanna í málefnum kirkjunnar
Lögbók Hammúrabís skrá yfir dómsúrlausnir sem Hammúrabí Babýloníukonungur lét letra á steinsúlur víðs vegar um ríki sitt
Lögbók Justinianusar lagaverkefni Justinianusar keisara sem fólst í að safna saman og ritstýra rómverskum tilskipunum frá annarri öld til sjöttu aldar CE
Colosseum stór bygging í Róm þar sem skylmingakappleikir og annars konar skemmtanir fóru fram
konfúsíanismi kínverskur heimspekiskóli sem mótar siðferði, stjórnarhætti, menntun og fjölskyldulíf
Melfi-lögin elsta varðveitta ritaða stjórnarskrá heims; hún jók völd konungsins í Konungsríki Sikileyjanna tveggja með því að setja konunglega embættismenn í stað lénsmanna og kirkjulegra embættismanna
menning allar þær leiðir sem fólk í samfélagi hefur til samskipta hvert við annað og við umhverfi sitt og miðlar áfram frá kynslóð til kynslóðar
fleygrúnaletur hljóðbundið ritkerfi sem Súmerar fundu upp um 3000 BCE og byggist á hljóðum orða

D

daóismi kínversk trúarbrögð sem lögðu áherslu á lotningu fyrir náttúrunni og alheiminum og á dulhyggju
deffufa tegund minnisvarðakennds mannvirkis úr aurmúrsteinum sem var einkennandi fyrir siðmenningu Núbíumanna og er talin hafa gegnt trúarlegu hlutverki
devshirme kerfi þar sem kristnir drengir frá Balkanskaga voru teknir, hnepptir í þrældóm, látnir taka íslamstrú og þjálfaðir til þjónustu við soldán Osmana
dharma hugtak í hindúisma um réttan lífsmáta samkvæmt lögmáli alheimsins
einræðisherra embætti í rómverska lýðveldinu sem veitti handhafa ótakmörkuð völd yfir ríkinu um skamma hríð þegar neyðarástand ríkti
domus heiti á dæmigerðu rómversku húsi og jafnframt fjölskyldueiningunni
dónatistadeilan klofningur meðal kristinna manna í Norður-Afríku sem spratt af þeirri trú að kirkjuleiðtogar sem höfðu afneitað trú sinni til að komast hjá ofsóknum hefðu ekki vald til að veita sakramenti
þurrhleðsla byggingaraðferð þar sem steinum er raðað þannig að þeir læsast saman án múrlíms
dynatoi meðlimir býsanska valdastéttarinnar sem grófu oft undan valdi keisarans

E

alkirkjuþing fundir sem keisarar boðuðu til og kristnir biskupar hvaðanæva úr keisaraveldinu sóttu til að útkljá kenningarleg ágreiningsefni innan kirkjunnar
brottförin fólksflutningar Hebrea frá Egyptalandi undir forystu Móse

F

frjósami hálfmáninn hálfmánalaga landsvæði í Mið-Austurlöndum þar sem landbúnaður blómstraði fyrst
lénsskipulag kerfi venja sem batt óæðri lénsherra æðri lénsherrum með veitingu lands og sérréttinda gegn persónulegum og hernaðarlegum stuðningi
sjálfspíslarar iðrendur sem hýddu sjálfa sig við helgiathafnir til að bregðast við svartadauða, í því skyni að sefa Guð og draga úr útbreiðslu sjúkdómsins
foederati erlend ríki og ættbálkar sem fengu sjálfstjórn að hluta sem bandamenn Rómverja gegn loforði um herþjónustu fyrir Rómaveldi
Forboðna borgin afgirt samstæða halla, mustera og garða sem keisarar Ming-ættarinnar reistu í miðborg Beijing

G

ættkvísl flokkunarfræðilegt þrep sem nær yfir nokkrar líkar og skyldar tegundir
skylmingaþræll atvinnubardagamaður í þrældómi sem fékk greitt fyrir að berjast frammi fyrir áhorfendum, stundum til dauða
heimsborgari einstaklingur sem telur sig bera ábyrgð gagnvart heimssamfélaginu en ekki aðeins þjóðfélagi sínu
hnattvæðing samtenging samfélaga og hagkerfa um allan heim vegna viðskipta, tækni og þess að ólíkir menningarþættir eru teknir upp og þeim miðlað
Gullna bullan skjal sem Karl IV, keisari Heilaga rómverska ríkisins, gaf út árið 1356 og viðurkenndi hlutverk sjö fursta við kjör keisara ríkisins
Gullna hordið ríki Mongóla sem réð yfir hlutum Mið-Asíu, fyrrum löndum Rúsa og Norðvestur-Asíu
mikilmennakenning sú skoðun að nægilegt sé að rannsaka verk og áhrif mikilvægra leiðtoga til að draga upp rétta mynd af fortíðinni
klofningurinn mikli árið 1054 deilan sem festi í sessi aðskilnað austur- og vesturkirkjunnar
klofningurinn mikli í vestri tímabilið frá 1378 til 1417 þegar þrír menn gegndu samtímis embætti páfa rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Vestur-Evrópu

H

hadith orð og athafnir íslamska spámannsins Muhammad og nánustu eftirmanna hans sem ásamt Quran mynda grunn íslamskra laga
hajj íslömsk pílagrímsferð til Mecca
Harappa-menning heiti á hinni fornu siðmenningu Indusdalsins, dregið af nafni einnar stærstu borgar hennar og þeirrar fyrstu sem fornleifafræðingar fundu
harem einkaheimilishald soldáns Osmanska ríkisins
hebreska Biblían helgirit sem samkvæmt gyðinglegri hefð segir sögu hebresku þjóðarinnar
hellenismi mikil virðing fyrir menningararfi Grikklands, þar á meðal trúarbrögðum, heimspeki og menntakerfi
hellenískur heiti yfir gríska sögu, tungu og menningu á tímabilinu 323–31 BCE
híeratískt letur einfölduð gerð híeróglýfuritunar sem egypskir skrifarar notuðu til að skrá hversdagsleg skjöl á borð við kvittanir og samninga
híeróglýfuritun flókið ritkerfi sem þróaðist um 3000 BCE og þar sem rittákn táknuðu bæði hljóð og hugmyndir
hijra arabískt hugtak sem merkir „brottflutningur“ og lýsir tímamótaatburði meðal fyrstu múslima þegar þeir flúðu frá Mecca til Medina árið 622 CE
söguleg loftslagsfræði rannsóknir á breytingum á hitastigi og loftslagi í sögunni og áhrifum þeirra á samfélag manna
söguleg innlifun hæfnin til að skilja fortíðina á hennar eigin forsendum án þess að fella dóma eða þröngva upp á hana viðhorfum samtímans
sagnaritun rannsókn á því hvernig sagnfræðingar hafa túlkað fortíðina
Homo erectus einstaklingur af ættkvíslinni Homo sem kom fram í Austur-Afríku fyrir um tveimur milljónum ára, lifði alfarið á jörðu niðri og gekk eingöngu uppréttur
Homo habilis elsti meðlimur ættkvíslarinnar Homo sem birtist í fornleifagögnum fyrir um tveimur til þremur milljónum ára
Homo sapiens nútímamenn, meðlimir ættkvíslarinnar Homo sem komu fyrst fram í Afríku og fluttust síðar til annarra svæða
Hopewell-hefðin víðdreifð hefð haugagerðar sem kom fram í Austurskóglendunum um 200 BCE og þar sem samfélög tengdust með neti verslunarleiða
húmanismi hreyfing sem varð til á Ítalíu á fjórtándu öld og beindist að manninum, manneðlinu og afrekum manna fremur en Guði
veiðimenn og safnarar fólk sem framfleytir sér með því að veiða dýr og safna villtum plöntum í stað þess að rækta nytjaplöntur og ala búfé

I

myndtáknfræði notkun mynda og tákna í list
imam trúarleiðtogi sjía-múslima
keisaradýrkun trúardýrkun þar sem rómversku keisararnir voru dýrkaðir sem guðir
Innri-Asíusteppan austurhluti Evrasíusteppunnar sem nær inn í Mongólíu og liggur meðfram norðurlandamærum Kína
rannsóknarrétturinn aldalangt átak kirkjunnar til að knýja fram trúarlega einsleitni í Vestur-Evrópu með pyntingum og aftökum ef nauðsyn krafði
hugmyndasaga saga hugmynda, þar sem kannaðar eru hugmyndirnar og heimspekin að baki ákvörðunum fólks
járnöld tímabilið sem hófst um 1200 BCE þegar járn varð helsta efnið til framleiðslu verkfæra og vopna
íslamsvæðing trúarleg og menningarleg umbreyting fólks sem býr undir íslamskri stjórn

J

janissarar úrvalsdeild fótgönguliða í þrældómi í her Osmanska ríkisins
dreifing Gyðinga dreifing Gyðinga út fyrir ættland sitt í Ísrael/Palestínu eftir að Rómverjar lögðu annað musterið í rúst
jihad trúarlega mótuð átök sem háð eru í þágu íslams, eða hvers kyns barátta sem múslimi tekst á hendur í nafni Allah

K

karma hindúískt hugtak sem leggur áherslu á áhrif góðra verka og siðferðilegrar breytni á stöðu einstaklings í lífinu og endurfæðingu hans eftir dauðann
kentake kúsískur titill sem merkir í grófum dráttum „drottningarmóðir“ og táknaði valdamikla stöðu í hinu meróíska Kúsríki
khan titill sem herkonungar tóku sér til að sameina ýmsa ættbálka í öflug ættbálkasambönd og heimsveldi
kurultai frumlýðræðisleg samkoma fylgismanna mongólsks leiðtoga sem kölluð var saman til að ná samkomulagi um mikilvægar pólitískar ákvarðanir

L

lanista þjálfari og stjórnandi hóps skylmingaþræla
síðfornöld umbreytingarskeið milli fornaldar og miðalda sem stóð frá því um 150 til 750 CE
latifundia stórar landeignir til sveita sem fólk í þrældómi vann á til að afla eigandanum hagnaðar
löghyggja heimspekistefna sem auðveldaði ættarveldum á borð við Qin-ættina að beita samræmdum lögum og lagabálkum til umbóta og til að styrkja vald valdhafans
herdeild grunneining rómverska hersins, skipuð um fimm þúsund hermönnum
Levant-svæðið sögulegt landfræðilegt heiti á svæði við austanvert Miðjarðarhaf sem samsvarar nokkurn veginn nútímaríkjunum Ísrael, Jórdaníu, Líbanon, Palestínu og Sýrlandi
línuletur A letur sem Mínóar þróuðu en fræðimönnum nútímans hefur enn ekki tekist að ráða
línuletur B mýkenskt letur sem þróað var út frá línuletri A og notað til að rita fornt form grísku
litla ísöldin tímabil snemma á fjórtándu öld þegar meðalhiti á heimsvísu lækkaði að meðaltali um 0,6 °C og olli þurrkum og minni framleiðni í landbúnaði
lugal heiti Súmera yfir valdhafa þeirra

M

Maghreb vestari helmingur Norður-Afríku, þar á meðal stærstur hluti Marokkó, Alsírs, Túnis og Líbíu nútímans
Magna Carta enskt skjal sem ítrekaði fyrirliggjandi réttindi lénsmanna, staðfesti þá afstöðu páfa að kirkjan stæði ofar ríkinu og tilgreindi nokkur grundvallarréttindi almennings
soldánsdæmi mamlúka ríki í Egyptalandi og á Levant-svæðinu sem menntaðir menn, nefndir mamlúkar, stjórnuðu og vörðu eftir að hafa verið leystir úr þrældómi
mamlúkar menntaðir menn sem áður höfðu verið hnepptir í þrældóm og gegndu hernaðar- og embættisstörfum í íslömskum samfélögum frá níundu öld
mandarínar æðstu embættismenn í embættismannakerfi kínverska keisaradæmisins, valdir að lokinni röð prófa í konfúsískum ritum
„umboð himinsins“ velþóknun guðanna sem veitti rétt til að ríkja en óverðugri valdhafar gátu glatað henni
herragarðsskipulag efnahagskerfi landbúnaðarframleiðslu á miðöldum þar sem lénsherra fór með stjórn en ánauðugir leiguliðar eða aðrir ófrjálsir verkamenn unnu verkin
frelsun það ferli að leysa mann úr þrældómi, yfirleitt frammi fyrir embættismanni, samkvæmt erfðaskrá þrælahaldara eða með því að viðkomandi keypti sjálfur frelsi sitt
mawali fólk af öðrum uppruna en arabískum sem tók íslamstrú á upphafsskeiði íslams og þurfti við trúskiptin að ganga inn í arabískan ættbálk
hlýskeið miðalda tímabil tempraðara loftslags um allan heim frá tíundu öld til loka þrettándu aldar
Mississippi-hefðin víðdreifð hefð haugbygginga sem kom fram um 700; innan hennar risu fjölmargar þéttbýlisbyggðir í suðausturhluta Bandaríkjanna sem tengdust með verslunarnetum
moksha lausn undan samsara og hringrás karma ásamt fullkomnum skilningi á heiminum
monsún árstíðabundið mynstur vinda og úrkomu í Suður-Asíu
Mousterian-verkfæri steinverkfæri og handaxir sem fyrst voru gerð fyrir um 250.000 árum og voru úr flögum fremur en steinkjörnum
launhelgatrú trúarhópar sem iðkuðu leynilega helgisiði (svonefndar launhelgar) og urðu vinsælir í hellenískum borgum

N

Nazca-línurnar safn jarðmynda sem gerðar voru á yfirborði eyðimerkurinnar í sunnanverðu Perú og sýna bæði rúmfræðileg mynstur og dýramyndir
Neanderdalsmenn einstaklingar af ættkvíslinni Homo sem þróuðust af Homo erectus og lifðu í Evrópu og Vestur-Asíu fyrir 30.000 til 200.000 árum
nýsteinöld lokaskeið fornsteinaldar sem hófst fyrir um tólf þúsund árum þegar fólk tók að rækta nytjaplöntur og temja dýr
nýsteinaldarbyltingin umskiptin frá veiðum og söfnun til lífshátta sem byggðust aðallega á landbúnaði
nomarkar héraðsstjórar í Egyptalandi til forna
Norte Chico menning hálfbúfastra landbúnaðarsamfélaga á Andes-svæðinu, einnig nefnd Caral-menningin
Núbía heiti Egypta á víðáttumiklu svæði sunnan við fyrstu flúðir Nílar sem náði inn í Afríku sunnan Sahara og innihélt meðal annars konungsríkið Kús

O

Oldowan-verkfæri yddir steinar sem voru notaðir þar til fyrir um 1,7 milljónum ára til margvíslegra verka, meðal annars til að skera, skafa og höggva
optimates stjórnmálamenn sem studdu gamla skipulagið og hefðbundna forystu yfirstéttarinnar
Outremer franska heitið á krossfararíkjunum fjórum sem stofnuð voru eftir fyrstu krossferðina: greifadæmið Edessa, furstadæmið Antíokkía, greifadæmið Trípólí og konungsríkið Jerúsalem

P

fornsteinöld tímabilið sem hófst fyrir allt að 3,3 milljónum ára, þegar fjarlægir forverar mannsins tóku að nota steinverkfæri til margvíslegra verka, og stóð þar til fyrir nær tólf þúsund árum
páfastóllinn stjórnsýslukerfi kaþólsku kirkjunnar sem tengist fyrst og fremst, en þó ekki eingöngu, borginni Róm
papýrus pappírstegund sem Egyptar unnu úr algengri reyrplöntu er óx meðfram Níl
kvikfjárhirðingjar hirðingjar sem reiða sig á hjarðir taminna dýra sér til lífsviðurværis
paterfamilias ættfaðir stórfjölskyldu í Róm til forna sem hafði vald yfir eiginkonu sinni, börnum og öðrum sem voru á framfæri hans
verndari auðugur rómverskur aðalsmaður sem skjólstæðingar leituðu til þegar þeir þurftu aðstoð
Pekingmaður undirtegund af Homo erectus sem þekkt er af steingervingum sem fundust í norðurhluta Kína
Þjóð filtveggjanna heiti Temujins á fylgjendum sínum sem voru af ólíkum þjóðernisuppruna og töluðu ólík tungumál
faraó titill egypska valdhafans, sem merkir „stóra húsið“
polis borgríki í Grikklandi til forna
fjölgyðistrúarmenn fólk sem tilbiður marga guði sem yfirleitt tengjast ólíkum þáttum náttúrunnar
populares stjórnmálamenn sem sóttust eftir pólitískum stuðningi óánægðra hópa í rómversku samfélagi
frumorsök nærtækasta ástæðan fyrir því að atburður varð
frumheimild skjal, hlutur eða annars konar heimild frá því tímabili sem verið er að rannsaka
prinsípat stjórnskipulagið sem Ágústus keisari kom á eftir 27 BCE og studdist við hefðbundnar stofnanir og starfshætti Rómar til að veita hernaðareinræði lögmæti
framfarasinnuð sagnfræði hugmyndastefna sem lítur á söguna sem beina línu sem stefnir að tilteknu og lýðræðislegra samfélagi
öreigalýður stétt landlausra verkamanna
publicani verktakar í skattlöndum sem buðu í réttinn til að innheimta skatta og högnuðust á því fé sem þeir innheimtu umfram tilskilda fjárhæð
byggingarlist Pueblo-fólksins byggingarstíll fyrri tíma á svæði í suðvesturhluta þess lands sem nú eru Bandaríkin, þar sem grindur úr steini eða timbri voru þaktar adobe-leir
búddismi Hreina landsins grein mahayana-búddisma sem kennir að allir trúaðir geti endurfæðst í Hreina landinu og hlotið þar hjálpræði

Q

Kóraninnhelgirit íslams sem múslimar trúa að Guð hafi fært mannkyninu fyrir milligöngu Muhammad

R

Ramessídakonungar konungsættin sem ríkti yfir Nýja ríkinu í Egyptalandi eftir valdatíð Ramses I
Rashidun heiti sem merkir „rétt leiddir“ og er haft um fyrstu fjóra kalífana eftir dauða Muhammad: Abu Bakr, Umar, Uthman og Ali
Rauðu túrbanarnir leynilegt félag bænda sem gerði uppreisn gegn yfirráðum Mongóla á valdatíma Yuan-konungsættarinnar
endurreisnin tímabil vitsmunalegrar og listrænnar endurfæðingar sem sótti innblástur í menningarafrek Forn-Grikklands og Rómar
endurskoðunarhyggja endurtúlkun sögulegra atburða með því að bæta nýjum þáttum og sjónarhornum við fyrri skilning
mælskufræði sá háttur sem orðum er beitt og þeim skipað saman í töluðu eða rituðu máli
eldhringurinn jaðar svæðis mikillar jarðskjálftavirkni í Kyrrahafi

S

Sahel belti hálfþurrs graslendis sem liggur frá austri til vesturs og myndar umskiptasvæði milli Sahara í norðri og hitabeltisregnskógarins við miðbaug í suðri
samsara hugtak í hindúisma sem skýrir áframhaldandi tilvist sálarinnar eftir dauðann og umbreytingu hennar
samúræi liðsmaður úr úrvalsstétt stríðsmanna í Japan sem laut ströngum siðareglum
satrapía eitt af tuttugu stjórnsýsluumdæmum Persíu sem konunglegir landstjórar, nefndir satrapar, stýrðu og báru beina ábyrgð gagnvart konungi
gresja grasslétta með strjálum trjám sem liggur norðan og sunnan við hitabeltisregnskóg Afríku
afleidd heimild skjal, hlutur eða annars konar heimildarefni sem var skrifað eða skapað eftir tímabilið sem rannsakað er
ánauðugir leiguliðar ófrjálsir bændur sem voru vinnuskyldir við lénsherra og lutu valdi hans
sjaría trúarlög íslams
sjía-íslam önnur tveggja megingreina íslams; fylgjendur hennar telja að forysta samfélags múslima eigi aðeins að vera í höndum afkomenda Muhammad í gegnum Ali, tengdason hans
sjógun japanskur æðsti herforingi
silkivegirnir net verslunarleiða sem munaðarvörur voru fluttar eftir til og frá Kína og svæðum í Mið-Asíu, Indlandi og Mið-Austurlöndum
félagslegar hugsmíðar hugmyndir á borð við stétt og kyn sem fólk í samfélagi skapar og viðurkennir og hafa áhrif á hugsun þess og hegðun
félagssaga grein sagnfræðinnar sem fjallar um allar stéttir og hópa fólks, ekki aðeins yfirstéttir
félagsleg lagskipting stigskipan samfélags þar sem fólk með sambærileg auðæfi og stöðu myndar sérstaka stétt eða þjóðfélagslag
sérhæfing einkenni samfélags þar sem fólk sinnir tilteknum verkum, svo sem að stunda landbúnað sem bændur eða framleiða verkfæri og fatnað sem handverksmenn, og stuðlar þannig að velferð samfélagsins
stéttaátökin pólitísk átök á fyrstu öldum lýðveldisins þar sem alþýða Rómar sóttist eftir sömu réttindum og yfirstéttirnar
súfismi dulræn birtingarmynd íslamskrar trúar
soldán valdhafi sem gerir tilkall til valds yfir samfélagi múslima en ekki endilega til titils kalífa
súnní-íslam stærri af tveimur megingreinum íslams; fylgjendur hennar kröfðust þess ekki að forysta samfélagsins kæmi sérstaklega frá afkomendum Muhammad í ættlegg Ali

T

terrakottaherinn safn leirstyttna í fullri líkamsstærð af hermönnum, embættismönnum, þjónum og hestum Qin-keisarans sem grafnar voru í grafhýsi hans nærri Xi’an
fjórveldi stjórn fjögurra keisara, tveggja eldri og tveggja yngri, sem Diocletianus keisari kom á til að binda enda á kreppu þriðju aldar
Theodosiusarlögbókin skjal sem Theodosius II keisari lét taka saman og hefur að geyma lög sem gefin höfðu verið út víðs vegar um heimsveldið frá upphafi fjórðu aldar
Han-hóparnir þrír hóparnir þrír Mahan, Jinhan og Byeonhan í sunnanverðri Kóreu, sem voru meðal fyrstu samfélagshópa þar sem ættbálkahöfðingjar komu fram
timar réttur sem þegnum soldáns Osmanska ríkisins var veittur til að innheimta skatta á tilteknu svæði
Þríbandalagið bandalag sem Astekar og nágrannaborgríkin tvö, Texcoco og Tlacopan, stofnuðu árið 1428
lögmálstöflurnar tólf fyrsta safn skráðra laga í Róm, frá því um 450 BCE

U

ulama stétt klerka og fræðimanna sem eru helstu túlkendur íslamskra laga
ummah samfélag múslima

V

lénsríki ríki eða konungsríki sem er að nafninu til sjálfstætt í innanlandsmálum sínum en verður að hlíta kröfum ráðandi heimsveldis og greiða því yfirleitt skatt
Vestumeyjar prestastétt sex kvenna sem sóru skírlífisheit og gættu hins helga elds í Róm

Y

yam hestaskiptistöðvar sem Chinggis Khan kom á fyrir boðskipti um langar vegalengdir í herferðum; síðar voru þær stækkaðar og urðu einnig að áningarstöðum og birgðastöðvum
yassa lagabálkur Chinggis Khan sem ætlað var að uppræta orsakir átaka í steppusamfélaginu og koma á samlyndi meðal þjóðar hans

Z

sikúrat gríðarstór þrepturn með flötu þaki, reistur úr aurmúrsteinum, sem gegndi hlutverki musteris í borgum Súmera
Zaraþústratrú trúarbrögð Forn-Persa, kennd við stofnanda þeirra, Zaraþústra, en nafn hans er Zóroaster á grísku

A | Orðasafn

A

Abrahamstrúarbrögð trúarbrögðin gyðingdómur, kristni og íslam, sem rekja öll uppruna sinn til sameiginlegs forföður, spámannsins Abrahams
Acheulean-verkfæri steinverkfæri sem voru gerð með því að höggva flögur vandlega úr steinkjarna og móta þannig dropalaga áhöld sem leystu grófari Oldowan-handaxir af hólmi
andatrú sú trú að ákveðinn andlegur kraftur búi ekki aðeins í fólki heldur einnig í plöntum, lífvana hlutum og náttúrufyrirbærum
annona korndreifing rómverskra stjórnvalda til almennings, sem keisarinn beitti einnig sem pólitísku stjórntæki
arkebúsa ein af elstu gerðum byssna, stór og erfið í meðförum
meinlæti sjálfsafneitun og höfnun veraldlegra nautna til að tjá trúarhollustu
Australopithecus mjög fjarlægur forfaðir nútímamanna sem lifði í austan- og sunnanverðri Afríku fyrir 2,5 til 4 milljónum ára

B

útlegðin í Babýlon brottflutningur Júdamanna til Babýlonar eftir fall Jerúsalem
fólksflutningar Bantúmanna árþúsundalangir fólksflutningar bantúmælandi þjóða suður á bóginn frá Vestur- og Mið-Afríku, sem breiddu út sameiginlegan menningargrunn er náði meðal annars til tungumáls, landbúnaðar og járnsmíði
Bedúínar heiti sem gefið var hirðingjaættbálkum Arabíuskagans
Berbar heiti sem Karþagómenn, Grikkir og Rómverjar notuðu um frumbyggja Maghreb-svæðisins; nú á dögum kenna þessir íbúar sig yfirleitt við Amazigh eða Imazighen
Beringía láglent landsvæði milli Alaska og Rússlands nútímans sem er nú undir sjó en myndaði áður landbrú milli heimsálfa
lífbelti samfélag gróðurs og villtra dýra sem hefur aðlagast tilteknu loftslagi
svartidauði heimsfaraldur pestar af völdum bakteríunnar Yersinia pestis sem hafði víðtæk efnahagsleg, pólitísk, félagsleg og menningarleg áhrif og umbreytti Asíu, Evrópu og Norður-Afríku á fjórtándu öld
bronsöld tímabilið frá 3500 til 1110 BCE þegar brons, málmblanda kopars og tins, var helsta efnið í verkfæri og vopn

C

cabotage kerfi þar sem hópum eða einstaklingum er veittur réttur til viðskipta á yfirráðasvæði annars aðila
kalífi íslamskur titill trúarlegs og veraldlegs leiðtoga
kalífadæmi landsvæði undir stjórn múslímsks valdhafa sem nefnist kalífi
karavanserai gistihús kostað af ríkinu eða auðugum einstaklingum þar sem ferðalangar gátu gist og geymt varning sinn á öruggum stað
flúðir staður í á þar sem annars lygn rennsli raskast vegna foss, grynninga eða stórgrýtis
landmælingakerfi rómversk aðferð við að skipta landi í reitakerfi áður en þar var hafin byggð og landbúnaður
Chan-búddismi grein Mahayana-búddisma sem leggur áherslu á hugleiðslu; hún er víða iðkuð í Japan þar sem hún nefnist Zen-búddismi
lausafjárþrælkun sú tegund þrælahalds þar sem ein manneskja er eign annarrar líkt og hver annar lausafjármunur
riddaramennska siðareglur um fyrirmyndarhegðun sem áttu að réttlæta starfshætti aðalsborinna stríðsmanna með því að færa ofbeldi og hegðun riddara í kristinn búning
tímaröð nálgun í sagnfræði þar sem atburðum er fylgt í tímaröð frá fornöld til nútíma
borgríki sjálfstæð pólitísk eining sem samanstendur af borg og nærliggjandi landsvæði undir stjórn hennar
ætt lítill hópur nokkurra fjölskyldna sem dvaldist saman í tjaldbúðum, stundaði búfjárhirðingu eða veiðar í sameiningu og myndaði grunneiningu samfélags hálfflakkandi þjóða Evrasíu
skjólstæðingar efnaminni Rómverjar sem reiddu sig á gjafir verndara sér til framfærslu
Clovis-menning menning farhópa veiðimanna og safnara sem dvöldust í fámennum búðum á auðlindaríkum stöðum víðs vegar um Norður-Ameríku
Cluny-umbæturnar hreyfing sem stefndi að því að takmarka áhrif aðalsmanna í málefnum kirkjunnar
Lögbók Hammúrabís skrá yfir dómsúrlausnir sem Hammúrabí Babýloníukonungur lét letra á steinsúlur víðs vegar um ríki sitt
Lögbók Justinianusar lagaverkefni Justinianusar keisara sem fólst í að safna saman og ritstýra rómverskum tilskipunum frá annarri öld til sjöttu aldar CE
Colosseum stór bygging í Róm þar sem skylmingakappleikir og annars konar skemmtanir fóru fram
konfúsíanismi kínverskur heimspekiskóli sem mótar siðferði, stjórnarhætti, menntun og fjölskyldulíf
Melfi-lögin elsta varðveitta ritaða stjórnarskrá heims; hún jók völd konungsins í Konungsríki Sikileyjanna tveggja með því að setja konunglega embættismenn í stað lénsmanna og kirkjulegra embættismanna
menning allar þær leiðir sem fólk í samfélagi hefur til samskipta hvert við annað og við umhverfi sitt og miðlar áfram frá kynslóð til kynslóðar
fleygrúnaletur hljóðbundið ritkerfi sem Súmerar fundu upp um 3000 BCE og byggist á hljóðum orða

D

daóismi kínversk trúarbrögð sem lögðu áherslu á lotningu fyrir náttúrunni og alheiminum og á dulhyggju
deffufa tegund minnisvarðakennds mannvirkis úr aurmúrsteinum sem var einkennandi fyrir siðmenningu Núbíumanna og er talin hafa gegnt trúarlegu hlutverki
devshirme kerfi þar sem kristnir drengir frá Balkanskaga voru teknir, hnepptir í þrældóm, látnir taka íslamstrú og þjálfaðir til þjónustu við soldán Osmana
dharma hugtak í hindúisma um réttan lífsmáta samkvæmt lögmáli alheimsins
einræðisherra embætti í rómverska lýðveldinu sem veitti handhafa ótakmörkuð völd yfir ríkinu um skamma hríð þegar neyðarástand ríkti
domus heiti á dæmigerðu rómversku húsi og jafnframt fjölskyldueiningunni
dónatistadeilan klofningur meðal kristinna manna í Norður-Afríku sem spratt af þeirri trú að kirkjuleiðtogar sem höfðu afneitað trú sinni til að komast hjá ofsóknum hefðu ekki vald til að veita sakramenti
þurrhleðsla byggingaraðferð þar sem steinum er raðað þannig að þeir læsast saman án múrlíms
dynatoi meðlimir býsanska valdastéttarinnar sem grófu oft undan valdi keisarans

E

alkirkjuþing fundir sem keisarar boðuðu til og kristnir biskupar hvaðanæva úr keisaraveldinu sóttu til að útkljá kenningarleg ágreiningsefni innan kirkjunnar
brottförin fólksflutningar Hebrea frá Egyptalandi undir forystu Móse

F

frjósami hálfmáninn hálfmánalaga landsvæði í Mið-Austurlöndum þar sem landbúnaður blómstraði fyrst
lénsskipulag kerfi venja sem batt óæðri lénsherra æðri lénsherrum með veitingu lands og sérréttinda gegn persónulegum og hernaðarlegum stuðningi
sjálfspíslarar iðrendur sem hýddu sjálfa sig við helgiathafnir til að bregðast við svartadauða, í því skyni að sefa Guð og draga úr útbreiðslu sjúkdómsins
foederati erlend ríki og ættbálkar sem fengu sjálfstjórn að hluta sem bandamenn Rómverja gegn loforði um herþjónustu fyrir Rómaveldi
Forboðna borgin afgirt samstæða halla, mustera og garða sem keisarar Ming-ættarinnar reistu í miðborg Beijing

G

ættkvísl flokkunarfræðilegt þrep sem nær yfir nokkrar líkar og skyldar tegundir
skylmingaþræll atvinnubardagamaður í þrældómi sem fékk greitt fyrir að berjast frammi fyrir áhorfendum, stundum til dauða
heimsborgari einstaklingur sem telur sig bera ábyrgð gagnvart heimssamfélaginu en ekki aðeins þjóðfélagi sínu
hnattvæðing samtenging samfélaga og hagkerfa um allan heim vegna viðskipta, tækni og þess að ólíkir menningarþættir eru teknir upp og þeim miðlað
Gullna bullan skjal sem Karl IV, keisari Heilaga rómverska ríkisins, gaf út árið 1356 og viðurkenndi hlutverk sjö fursta við kjör keisara ríkisins
Gullna hordið ríki Mongóla sem réð yfir hlutum Mið-Asíu, fyrrum löndum Rúsa og Norðvestur-Asíu
mikilmennakenning sú skoðun að nægilegt sé að rannsaka verk og áhrif mikilvægra leiðtoga til að draga upp rétta mynd af fortíðinni
klofningurinn mikli árið 1054 deilan sem festi í sessi aðskilnað austur- og vesturkirkjunnar
klofningurinn mikli í vestri tímabilið frá 1378 til 1417 þegar þrír menn gegndu samtímis embætti páfa rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Vestur-Evrópu

H

hadith orð og athafnir íslamska spámannsins Muhammad og nánustu eftirmanna hans sem ásamt Quran mynda grunn íslamskra laga
hajj íslömsk pílagrímsferð til Mecca
Harappa-menning heiti á hinni fornu siðmenningu Indusdalsins, dregið af nafni einnar stærstu borgar hennar og þeirrar fyrstu sem fornleifafræðingar fundu
harem einkaheimilishald soldáns Osmanska ríkisins
hebreska Biblían helgirit sem samkvæmt gyðinglegri hefð segir sögu hebresku þjóðarinnar
hellenismi mikil virðing fyrir menningararfi Grikklands, þar á meðal trúarbrögðum, heimspeki og menntakerfi
hellenískur heiti yfir gríska sögu, tungu og menningu á tímabilinu 323–31 BCE
híeratískt letur einfölduð gerð híeróglýfuritunar sem egypskir skrifarar notuðu til að skrá hversdagsleg skjöl á borð við kvittanir og samninga
híeróglýfuritun flókið ritkerfi sem þróaðist um 3000 BCE og þar sem rittákn táknuðu bæði hljóð og hugmyndir
hijra arabískt hugtak sem merkir „brottflutningur“ og lýsir tímamótaatburði meðal fyrstu múslima þegar þeir flúðu frá Mecca til Medina árið 622 CE
söguleg loftslagsfræði rannsóknir á breytingum á hitastigi og loftslagi í sögunni og áhrifum þeirra á samfélag manna
söguleg innlifun hæfnin til að skilja fortíðina á hennar eigin forsendum án þess að fella dóma eða þröngva upp á hana viðhorfum samtímans
sagnaritun rannsókn á því hvernig sagnfræðingar hafa túlkað fortíðina
Homo erectus einstaklingur af ættkvíslinni Homo sem kom fram í Austur-Afríku fyrir um tveimur milljónum ára, lifði alfarið á jörðu niðri og gekk eingöngu uppréttur
Homo habilis elsti meðlimur ættkvíslarinnar Homo sem birtist í fornleifagögnum fyrir um tveimur til þremur milljónum ára
Homo sapiens nútímamenn, meðlimir ættkvíslarinnar Homo sem komu fyrst fram í Afríku og fluttust síðar til annarra svæða
Hopewell-hefðin víðdreifð hefð haugagerðar sem kom fram í Austurskóglendunum um 200 BCE og þar sem samfélög tengdust með neti verslunarleiða
húmanismi hreyfing sem varð til á Ítalíu á fjórtándu öld og beindist að manninum, manneðlinu og afrekum manna fremur en Guði
veiðimenn og safnarar fólk sem framfleytir sér með því að veiða dýr og safna villtum plöntum í stað þess að rækta nytjaplöntur og ala búfé

I

myndtáknfræði notkun mynda og tákna í list
imam trúarleiðtogi sjía-múslima
keisaradýrkun trúardýrkun þar sem rómversku keisararnir voru dýrkaðir sem guðir
Innri-Asíusteppan austurhluti Evrasíusteppunnar sem nær inn í Mongólíu og liggur meðfram norðurlandamærum Kína
rannsóknarrétturinn aldalangt átak kirkjunnar til að knýja fram trúarlega einsleitni í Vestur-Evrópu með pyntingum og aftökum ef nauðsyn krafði
hugmyndasaga saga hugmynda, þar sem kannaðar eru hugmyndirnar og heimspekin að baki ákvörðunum fólks
járnöld tímabilið sem hófst um 1200 BCE þegar járn varð helsta efnið til framleiðslu verkfæra og vopna
íslamsvæðing trúarleg og menningarleg umbreyting fólks sem býr undir íslamskri stjórn

J

janissarar úrvalsdeild fótgönguliða í þrældómi í her Osmanska ríkisins
dreifing Gyðinga dreifing Gyðinga út fyrir ættland sitt í Ísrael/Palestínu eftir að Rómverjar lögðu annað musterið í rúst
jihad trúarlega mótuð átök sem háð eru í þágu íslams, eða hvers kyns barátta sem múslimi tekst á hendur í nafni Allah

K

karma hindúískt hugtak sem leggur áherslu á áhrif góðra verka og siðferðilegrar breytni á stöðu einstaklings í lífinu og endurfæðingu hans eftir dauðann
kentake kúsískur titill sem merkir í grófum dráttum „drottningarmóðir“ og táknaði valdamikla stöðu í hinu meróíska Kúsríki
khan titill sem herkonungar tóku sér til að sameina ýmsa ættbálka í öflug ættbálkasambönd og heimsveldi
kurultai frumlýðræðisleg samkoma fylgismanna mongólsks leiðtoga sem kölluð var saman til að ná samkomulagi um mikilvægar pólitískar ákvarðanir

L

lanista þjálfari og stjórnandi hóps skylmingaþræla
síðfornöld umbreytingarskeið milli fornaldar og miðalda sem stóð frá því um 150 til 750 CE
latifundia stórar landeignir til sveita sem fólk í þrældómi vann á til að afla eigandanum hagnaðar
löghyggja heimspekistefna sem auðveldaði ættarveldum á borð við Qin-ættina að beita samræmdum lögum og lagabálkum til umbóta og til að styrkja vald valdhafans
herdeild grunneining rómverska hersins, skipuð um fimm þúsund hermönnum
Levant-svæðið sögulegt landfræðilegt heiti á svæði við austanvert Miðjarðarhaf sem samsvarar nokkurn veginn nútímaríkjunum Ísrael, Jórdaníu, Líbanon, Palestínu og Sýrlandi
línuletur A letur sem Mínóar þróuðu en fræðimönnum nútímans hefur enn ekki tekist að ráða
línuletur B mýkenskt letur sem þróað var út frá línuletri A og notað til að rita fornt form grísku
litla ísöldin tímabil snemma á fjórtándu öld þegar meðalhiti á heimsvísu lækkaði að meðaltali um 0,6 °C og olli þurrkum og minni framleiðni í landbúnaði
lugal heiti Súmera yfir valdhafa þeirra

M

Maghreb vestari helmingur Norður-Afríku, þar á meðal stærstur hluti Marokkó, Alsírs, Túnis og Líbíu nútímans
Magna Carta enskt skjal sem ítrekaði fyrirliggjandi réttindi lénsmanna, staðfesti þá afstöðu páfa að kirkjan stæði ofar ríkinu og tilgreindi nokkur grundvallarréttindi almennings
soldánsdæmi mamlúka ríki í Egyptalandi og á Levant-svæðinu sem menntaðir menn, nefndir mamlúkar, stjórnuðu og vörðu eftir að hafa verið leystir úr þrældómi
mamlúkar menntaðir menn sem áður höfðu verið hnepptir í þrældóm og gegndu hernaðar- og embættisstörfum í íslömskum samfélögum frá níundu öld
mandarínar æðstu embættismenn í embættismannakerfi kínverska keisaradæmisins, valdir að lokinni röð prófa í konfúsískum ritum
„umboð himinsins“ velþóknun guðanna sem veitti rétt til að ríkja en óverðugri valdhafar gátu glatað henni
herragarðsskipulag efnahagskerfi landbúnaðarframleiðslu á miðöldum þar sem lénsherra fór með stjórn en ánauðugir leiguliðar eða aðrir ófrjálsir verkamenn unnu verkin
frelsun það ferli að leysa mann úr þrældómi, yfirleitt frammi fyrir embættismanni, samkvæmt erfðaskrá þrælahaldara eða með því að viðkomandi keypti sjálfur frelsi sitt
mawali fólk af öðrum uppruna en arabískum sem tók íslamstrú á upphafsskeiði íslams og þurfti við trúskiptin að ganga inn í arabískan ættbálk
hlýskeið miðalda tímabil tempraðara loftslags um allan heim frá tíundu öld til loka þrettándu aldar
Mississippi-hefðin víðdreifð hefð haugbygginga sem kom fram um 700; innan hennar risu fjölmargar þéttbýlisbyggðir í suðausturhluta Bandaríkjanna sem tengdust með verslunarnetum
moksha lausn undan samsara og hringrás karma ásamt fullkomnum skilningi á heiminum
monsún árstíðabundið mynstur vinda og úrkomu í Suður-Asíu
Mousterian-verkfæri steinverkfæri og handaxir sem fyrst voru gerð fyrir um 250.000 árum og voru úr flögum fremur en steinkjörnum
launhelgatrú trúarhópar sem iðkuðu leynilega helgisiði (svonefndar launhelgar) og urðu vinsælir í hellenískum borgum

N

Nazca-línurnar safn jarðmynda sem gerðar voru á yfirborði eyðimerkurinnar í sunnanverðu Perú og sýna bæði rúmfræðileg mynstur og dýramyndir
Neanderdalsmenn einstaklingar af ættkvíslinni Homo sem þróuðust af Homo erectus og lifðu í Evrópu og Vestur-Asíu fyrir 30.000 til 200.000 árum
nýsteinöld lokaskeið fornsteinaldar sem hófst fyrir um tólf þúsund árum þegar fólk tók að rækta nytjaplöntur og temja dýr
nýsteinaldarbyltingin umskiptin frá veiðum og söfnun til lífshátta sem byggðust aðallega á landbúnaði
nomarkar héraðsstjórar í Egyptalandi til forna
Norte Chico menning hálfbúfastra landbúnaðarsamfélaga á Andes-svæðinu, einnig nefnd Caral-menningin
Núbía heiti Egypta á víðáttumiklu svæði sunnan við fyrstu flúðir Nílar sem náði inn í Afríku sunnan Sahara og innihélt meðal annars konungsríkið Kús

O

Oldowan-verkfæri yddir steinar sem voru notaðir þar til fyrir um 1,7 milljónum ára til margvíslegra verka, meðal annars til að skera, skafa og höggva
optimates stjórnmálamenn sem studdu gamla skipulagið og hefðbundna forystu yfirstéttarinnar
Outremer franska heitið á krossfararíkjunum fjórum sem stofnuð voru eftir fyrstu krossferðina: greifadæmið Edessa, furstadæmið Antíokkía, greifadæmið Trípólí og konungsríkið Jerúsalem

P

fornsteinöld tímabilið sem hófst fyrir allt að 3,3 milljónum ára, þegar fjarlægir forverar mannsins tóku að nota steinverkfæri til margvíslegra verka, og stóð þar til fyrir nær tólf þúsund árum
páfastóllinn stjórnsýslukerfi kaþólsku kirkjunnar sem tengist fyrst og fremst, en þó ekki eingöngu, borginni Róm
papýrus pappírstegund sem Egyptar unnu úr algengri reyrplöntu er óx meðfram Níl
kvikfjárhirðingjar hirðingjar sem reiða sig á hjarðir taminna dýra sér til lífsviðurværis
paterfamilias ættfaðir stórfjölskyldu í Róm til forna sem hafði vald yfir eiginkonu sinni, börnum og öðrum sem voru á framfæri hans
verndari auðugur rómverskur aðalsmaður sem skjólstæðingar leituðu til þegar þeir þurftu aðstoð
Pekingmaður undirtegund af Homo erectus sem þekkt er af steingervingum sem fundust í norðurhluta Kína
Þjóð filtveggjanna heiti Temujins á fylgjendum sínum sem voru af ólíkum þjóðernisuppruna og töluðu ólík tungumál
faraó titill egypska valdhafans, sem merkir „stóra húsið“
polis borgríki í Grikklandi til forna
fjölgyðistrúarmenn fólk sem tilbiður marga guði sem yfirleitt tengjast ólíkum þáttum náttúrunnar
populares stjórnmálamenn sem sóttust eftir pólitískum stuðningi óánægðra hópa í rómversku samfélagi
frumorsök nærtækasta ástæðan fyrir því að atburður varð
frumheimild skjal, hlutur eða annars konar heimild frá því tímabili sem verið er að rannsaka
prinsípat stjórnskipulagið sem Ágústus keisari kom á eftir 27 BCE og studdist við hefðbundnar stofnanir og starfshætti Rómar til að veita hernaðareinræði lögmæti
framfarasinnuð sagnfræði hugmyndastefna sem lítur á söguna sem beina línu sem stefnir að tilteknu og lýðræðislegra samfélagi
öreigalýður stétt landlausra verkamanna
publicani verktakar í skattlöndum sem buðu í réttinn til að innheimta skatta og högnuðust á því fé sem þeir innheimtu umfram tilskilda fjárhæð
byggingarlist Pueblo-fólksins byggingarstíll fyrri tíma á svæði í suðvesturhluta þess lands sem nú eru Bandaríkin, þar sem grindur úr steini eða timbri voru þaktar adobe-leir
búddismi Hreina landsins grein mahayana-búddisma sem kennir að allir trúaðir geti endurfæðst í Hreina landinu og hlotið þar hjálpræði

Q

Kóraninnhelgirit íslams sem múslimar trúa að Guð hafi fært mannkyninu fyrir milligöngu Muhammad

R

Ramessídakonungar konungsættin sem ríkti yfir Nýja ríkinu í Egyptalandi eftir valdatíð Ramses I
Rashidun heiti sem merkir „rétt leiddir“ og er haft um fyrstu fjóra kalífana eftir dauða Muhammad: Abu Bakr, Umar, Uthman og Ali
Rauðu túrbanarnir leynilegt félag bænda sem gerði uppreisn gegn yfirráðum Mongóla á valdatíma Yuan-konungsættarinnar
endurreisnin tímabil vitsmunalegrar og listrænnar endurfæðingar sem sótti innblástur í menningarafrek Forn-Grikklands og Rómar
endurskoðunarhyggja endurtúlkun sögulegra atburða með því að bæta nýjum þáttum og sjónarhornum við fyrri skilning
mælskufræði sá háttur sem orðum er beitt og þeim skipað saman í töluðu eða rituðu máli
eldhringurinn jaðar svæðis mikillar jarðskjálftavirkni í Kyrrahafi

S

Sahel belti hálfþurrs graslendis sem liggur frá austri til vesturs og myndar umskiptasvæði milli Sahara í norðri og hitabeltisregnskógarins við miðbaug í suðri
samsara hugtak í hindúisma sem skýrir áframhaldandi tilvist sálarinnar eftir dauðann og umbreytingu hennar
samúræi liðsmaður úr úrvalsstétt stríðsmanna í Japan sem laut ströngum siðareglum
satrapía eitt af tuttugu stjórnsýsluumdæmum Persíu sem konunglegir landstjórar, nefndir satrapar, stýrðu og báru beina ábyrgð gagnvart konungi
gresja grasslétta með strjálum trjám sem liggur norðan og sunnan við hitabeltisregnskóg Afríku
afleidd heimild skjal, hlutur eða annars konar heimildarefni sem var skrifað eða skapað eftir tímabilið sem rannsakað er
ánauðugir leiguliðar ófrjálsir bændur sem voru vinnuskyldir við lénsherra og lutu valdi hans
sjaría trúarlög íslams
sjía-íslam önnur tveggja megingreina íslams; fylgjendur hennar telja að forysta samfélags múslima eigi aðeins að vera í höndum afkomenda Muhammad í gegnum Ali, tengdason hans
sjógun japanskur æðsti herforingi
silkivegirnir net verslunarleiða sem munaðarvörur voru fluttar eftir til og frá Kína og svæðum í Mið-Asíu, Indlandi og Mið-Austurlöndum
félagslegar hugsmíðar hugmyndir á borð við stétt og kyn sem fólk í samfélagi skapar og viðurkennir og hafa áhrif á hugsun þess og hegðun
félagssaga grein sagnfræðinnar sem fjallar um allar stéttir og hópa fólks, ekki aðeins yfirstéttir
félagsleg lagskipting stigskipan samfélags þar sem fólk með sambærileg auðæfi og stöðu myndar sérstaka stétt eða þjóðfélagslag
sérhæfing einkenni samfélags þar sem fólk sinnir tilteknum verkum, svo sem að stunda landbúnað sem bændur eða framleiða verkfæri og fatnað sem handverksmenn, og stuðlar þannig að velferð samfélagsins
stéttaátökin pólitísk átök á fyrstu öldum lýðveldisins þar sem alþýða Rómar sóttist eftir sömu réttindum og yfirstéttirnar
súfismi dulræn birtingarmynd íslamskrar trúar
soldán valdhafi sem gerir tilkall til valds yfir samfélagi múslima en ekki endilega til titils kalífa
súnní-íslam stærri af tveimur megingreinum íslams; fylgjendur hennar kröfðust þess ekki að forysta samfélagsins kæmi sérstaklega frá afkomendum Muhammad í ættlegg Ali

T

terrakottaherinn safn leirstyttna í fullri líkamsstærð af hermönnum, embættismönnum, þjónum og hestum Qin-keisarans sem grafnar voru í grafhýsi hans nærri Xi’an
fjórveldi stjórn fjögurra keisara, tveggja eldri og tveggja yngri, sem Diocletianus keisari kom á til að binda enda á kreppu þriðju aldar
Theodosiusarlögbókin skjal sem Theodosius II keisari lét taka saman og hefur að geyma lög sem gefin höfðu verið út víðs vegar um heimsveldið frá upphafi fjórðu aldar
Han-hóparnir þrír hóparnir þrír Mahan, Jinhan og Byeonhan í sunnanverðri Kóreu, sem voru meðal fyrstu samfélagshópa þar sem ættbálkahöfðingjar komu fram
timar réttur sem þegnum soldáns Osmanska ríkisins var veittur til að innheimta skatta á tilteknu svæði
Þríbandalagið bandalag sem Astekar og nágrannaborgríkin tvö, Texcoco og Tlacopan, stofnuðu árið 1428
lögmálstöflurnar tólf fyrsta safn skráðra laga í Róm, frá því um 450 BCE

U

ulama stétt klerka og fræðimanna sem eru helstu túlkendur íslamskra laga
ummah samfélag múslima

V

lénsríki ríki eða konungsríki sem er að nafninu til sjálfstætt í innanlandsmálum sínum en verður að hlíta kröfum ráðandi heimsveldis og greiða því yfirleitt skatt
Vestumeyjar prestastétt sex kvenna sem sóru skírlífisheit og gættu hins helga elds í Róm

Y

yam hestaskiptistöðvar sem Chinggis Khan kom á fyrir boðskipti um langar vegalengdir í herferðum; síðar voru þær stækkaðar og urðu einnig að áningarstöðum og birgðastöðvum
yassa lagabálkur Chinggis Khan sem ætlað var að uppræta orsakir átaka í steppusamfélaginu og koma á samlyndi meðal þjóðar hans

Z

sikúrat gríðarstór þrepturn með flötu þaki, reistur úr aurmúrsteinum, sem gegndi hlutverki musteris í borgum Súmera
Zaraþústratrú trúarbrögð Forn-Persa, kennd við stofnanda þeirra, Zaraþústra, en nafn hans er Zóroaster á grísku