15.9 Hugrofsraskanir

15.9 Hugrofsraskanir

Hugrofsraskanir (dissociative disorders) einkennast af því að einstaklingur verður aðskilinn, eða rofinn, frá sinni kjarnaupplifun af sjálfinu. Minni og sjálfsmynd verða fyrir truflunum; þessar truflanir eiga sér sálfræðilegar fremur en líkamlegar orsakir. Hugrofsraskanir sem skráðar eru í DSM-5 eru meðal annars hugrofsminnisleysi (dissociative amnesia), depersonalization/derealization röskun og hugrofs-persónuleikaröskun (dissociative identity disorder).

Hugrofsminnisleysi

Minnisleysi vísar til þess að gleyma að hluta eða öllu leyti einhverri upplifun eða atburði. Einstaklingur með hugrofsminnisleysi getur ekki munað mikilvægar persónulegar upplýsingar, venjulega í kjölfar mjög streituvaldandi eða áfallandi reynslu eins og hernaðar, náttúruhamfara eða þess að verða fyrir ofbeldi. Minnisskerðingin stafar ekki af venjulegri gleymsku. Sumir einstaklingar með hugrofsminnisleysi upplifa einnig hugrofsflótta (dissociative fugue, dregið af orðinu „að flýja“ á frönsku), þar sem þeir ráfa skyndilega í burtu frá heimili sínu, upplifa rugling varðandi sjálfsmynd sína og taka stundum jafnvel upp nýja sjálfsmynd (Cardeña & Gleaves, 2006). Flest flóttatímabil vara aðeins í nokkrar klukkustundir eða daga, en sum geta varað lengur. Ein rannsókn á íbúum í samfélögum í norðurhluta New York greindi frá því að um 1.8% experienced hefðu upplifað hugrofsminnisleysi á síðastliðnu ári (Johnson, Cohen, Kasen, & Brook, 2006).

Sumir hafa dregið í efa réttmæti hugrofsminnisleysis (Pope, Hudson, Bodkin, & Oliva, 1998); því hefur jafnvel verið lýst sem „hluta af geðrænni þjóðsögu sem skortir sannfærandi raunvísindalegan stuðning“ (McNally, 2003, bls. 275). Athyglisvert er að vísindaútgáfur um hugrofsminnisleysi jukust á níunda áratugnum og náðu hámarki um miðjan tíunda áratuginn, en síðan fylgdi jafn hröð hnignun fram til ársins 2003; í raun fundust aðeins 13 tilfelli einstaklinga með hugrofsminnisleysi á heimsvísu í fræðiritum það sama ár (Pope, Barry, Bodkin, & Hudson, 2006). Enn fremur er engin lýsing á einstaklingum sem sýna hugrofsminnisleysi í kjölfar áfalls til í neinu skáldverki eða öðrum ritverkum fyrir árið 1800 (Pope, Poliakoff, Parker, Boynes, & Hudson, 2006). Hins vegar leiddi rannsókn á 82 einstaklingum sem skráðu sig til meðferðar á geðgöngudeild í ljós að tæplega 10% uppfylltu viðmið fyrir hugrofsminnisleysi, sem bendir ef til vill til þess að ástandið sé vangreint, sérstaklega meðal geðsjúklinga (Foote, Smolin, Kaplan, Legatt, & Lipschitz, 2006).

Depersonalization/Derealization Röskun

Depersonalization/derealization röskun einkennist af endurteknum lotum af afpersónun (depersonalization), óraunveruleikaupplifun (derealization) eða hvoru tveggja. Afpersónun er skilgreind sem tilfinning um „óraunveruleika eða aðskilnað frá, eða ókunnugleika gagnvart, öllu sjálfinu eða hlutum sjálfsins“ (APA, 2013, bls. 302). Einstaklingar sem upplifa afpersónun gætu trúað því að hugsanir þeirra og tilfinningar séu ekki þeirra eigin; þeim gæti liðið eins og vélmennum, eins og þeir hafi ekki stjórn á hreyfingum sínum og tali; þeir gætu upplifað brenglað tímaskyn og í alvarlegum tilfellum gætu þeir skynjað „út-úr-líkamanum“ upplifun þar sem þeir sjá sjálfa sig frá sjónarhorni annarrar manneskju. Óraunveruleikaupplifun er hugtaksgerð sem tilfinning um „óraunveruleika eða aðskilnað frá, eða ókunnugleika gagnvart, heiminum, hvort sem um er að ræða einstaklinga, dauða hluti eða allt umhverfið“ (APA, 2013, bls. 303). Einstaklingur sem upplifir óraunveruleikaupplifun gæti fundist eins og hann sé í þoku eða draumi, eða að umheimurinn sé á einhvern hátt gervilegur og óraunverulegur. Einstaklingar með depersonalization/derealization röskun eiga oft erfitt með að lýsa einkennum sínum og gætu haldið að þeir séu að missa vitið (APA, 2013).

Hugrofs-persónuleikaröskun

Þekktasta hugrofsröskunin er hugrofs-persónuleikaröskun (áður kölluð margskiptur persónuleiki). Fólk með hugrofs-persónuleikaröskun sýnir tvö eða fleiri aðskilin persónuleikaástand, sem hvert um sig er frábrugðið öðru í geðhrifum, hegðun, meðvitund, minni, skynjun, vitsmunum, og/eða skyn- og hreyfivirkni. Það getur upplifað minnisgloppur, eða ekki, á þeim tíma sem önnur sjálfsmynd stjórnar líkamanum (t.d. gæti einhver fundið ókunnuga hluti í innkaupapokum sínum eða meðal eigur sinna). Til að uppfylla greiningarviðmið verða þau að upplifa truflanir á minni (um áfallandi atburði, daglegar athafnir, og/eða persónulegar upplýsingar) sem eru alvarlegri en venjuleg gleymska. Sumt fólk með DID getur talað innra með sér við hin persónuleikaástandin, sem getur líkst því að heyra raddir (APA, 2013). Rannsóknin á íbúum í norðurhluta New York sem nefnd var hér að ofan (Johnson o.fl., 2006) greindi frá því að 1,5% af úrtakinu hefðu upplifað einkenni sem samræmast hugrofs-persónuleikaröskun á síðastliðnu ári.

Stundum er litið á DID sem umdeilda röskun vegna þess að tíðni hennar rauk skyndilega upp á níunda áratugnum. Fleiri tilfelli af DID greindust á fimm árum fyrir 1986 en á tveimur öldum þar á undan (Putnam, Guroff, Silberman, Barban, & Post, 1986). Þótt þessi aukning kunni að stafa af þróun flóknari greiningaraðferða er einnig hugsanlegt að vinsældir DID — sem má að hluta til rekja til Sybil, vinsællar bókar frá áttunda áratugnum (og síðar kvikmyndar) um konu með 16 mismunandi persónuleika — hafi orðið til þess að klínískir sérfræðingar ofgreindu röskunina (Piper & Merskey, 2004). Til dæmis dró False Memory Foundation, sem stofnað var af fjölskyldumeðlimum sem sakaðir höfðu verið um ofbeldi gegn börnum, réttmæti röskunarinnar í efa (Pope, 1996). Enn þann dag í dag telja margir sálfræðingar að DID sé eingöngu af læknisvöldum (framkölluð af meðferðaraðilum sem leita að röskuninni). Hins vegar, hjá fólki með þessa röskun sem segir frá áföllum í æsku, hefur fjöldi tilfella verið staðfestur með læknis- eða lagagögnum (Cardeña & Gleaves, 2006).

Eftir tíunda áratuginn hafa rannsóknir með heilaskönnum leitt í ljós verulegan mun á fMRI-myndum af fólki sem greinst hefur með DID og samanburðarhópum sem var sagt að gera sér upp DID meðan á skönnun stóð, sem staðfestir enn frekar að DID er raunverulegt ástand (Reinders o.fl., 2019). Rannsóknir á DID halda áfram að kanna þætti eins og áföll í æsku, tengslamyndun, erfðir og umhverfisáhrif sem orsakavalda þessarar röskunar (Dell & O’Neil, 2009). Til dæmis eru sterkar vísbendingar um að áfallareynsla geti valdið því að fólk upplifi hugrofsástand, sem bendir til þess að hugrofsástand – þar með talið að taka upp marga persónuleika – geti þjónað sem sálfræðilega mikilvægt bjargráð gegn ógn og hættu (Dalenberg o.fl., 2012). Að auki telja ekki allir sem upplifa marga persónuleika að ástand þeirra sé röskun eða af völdum áfalla. Eigindlegar rannsóknir eru farnar að kafa ofan í upplifanir á rófi margbreytileika sem ekki er sjúklegur, auk fólks sem þjáist af DID, sem auðgar skilning sálfræðinga á þessu misskilda ástandi (Eve, Heyes, & Parry, 2023).