1212 Félagssálfræði

Inngangur

Tvær ljósmyndir sýna fólk með skilti á opinberum samkomum eftir dauða Trayvon Martin. Á skiltunum standa meðal annars skilaboð á borð við „Réttlæti“, „Það er ekki glæpur að klæðast hettupeysu“, „Hettupeysur drepa ekki fólk; byssur drepa fólk“ og „Lít ég út fyrir að vera grunsamlegur?“ — **Mynd 12.1.** Trayvon Martin, 17 ára, var skotinn til bana af George Zimmerman, sjálfboðaliða í nágrannavörslu, árið 2012. Var dauði hans afleiðing sjálfsvarnar eða kynþáttabundinnar hlutdrægni? Sú spurning kallaði hundruð manna á samkomur beggja vegna í þessari heitu umræðu. (mynd „skilti“: byggt á verki eftir David Shankbone; mynd „ganga“: byggt á verki eftir „Fibonacci Blue“/Flickr)

Efnisyfirlit kafla

Hvað er félagssálfræði?

Sjálfskynning

Viðhorf og fortölur

Fylgispekt, undanlátssemi og hlýðni

Fordómar og mismunun

Árásargirni

Félagsvæn hegðun

Inngangur

Að kvöldi 26. febrúar 2012 var Trayvon Martin, 17 ára afró-amerískur framhaldsskólanemi, skotinn til bana af George Zimmerman, sjálfboðaliða í nágrannavörslu, í hverfi þar sem íbúar voru að mestu hvítir. Zimmerman tók eftir drengnum, sem var í hettupeysu, og elti Martin. Zimmerman hringdi í lögregluna til að tilkynna um manneskju sem hagaði sér grunsamlega, eins og hann hafði gert við önnur tækifæri. Samkvæmt afriti af 911-símtalinu sagði Zimmerman í símtalinu: „[blótsyrði] pönkarar. Þessir [blótsyrði], þeir komast alltaf undan.“ Starfsmaður neyðarlínunnar sagði Zimmerman að fylgja unglingnum ekki eftir, en það kom einnig fram í leiðbeiningum lögreglunnar um nágrannavörslu sem Zimmerman hafði fengið afhentar. Líkamleg átök enduðu með því að Zimmerman skaut Martin til bana. Zimmerman hélt því fram að hann hefði beitt sjálfsvörn. Martin var óvopnaður og eftir dauða hans reis mikil reiðialda um öll Bandaríkin. Kviðdómur í Flórída taldi Zimmerman hvorki sekan um morð af annarri gráðu né manndráp.

Einnig hafa komið upp harmrænar aðstæður með banvænum afleiðingum þar sem lögreglumenn hafa skotið saklausa borgara. Árið 2019 hringdi nágranni Atatianu Jefferson í lögregluna í gegnum almennt símanúmer, ekki neyðarnúmerið, vegna þess að útidyr Jefferson stóðu opnar seint um nótt. Lögreglan kom á vettvang og lögreglumaður fór að bakhlið hússins. Jefferson vissi ekki að hringt hafði verið á lögregluna; hún teygði sig í veskið sitt og tók upp byssu sem hún átti með lögmætum hætti. Lögreglumaðurinn skynjaði ógn og skaut Jefferson til bana. Átta ára gamall frændi hennar varð vitni að atvikinu, en hann var að spila tölvuleiki með frænku sinni. Hvers vegna lauk hvoru kvöldi svo harmrænt fyrir fólkið sem átti í hlut? Hvaða félagslegu öfl mótuðu niðurstöðurnar? Hvernig er hægt að koma í veg fyrir slík dauðsföll?

Félagssálfræðingar rannsaka hvernig nærvera annarra hefur áhrif á hegðun og viðbrögð fólks, hvort sem um er að ræða íþróttamann í keppni, lögreglumann við störf eða trúariðkanda við guðsþjónustu. Félagssálfræðingar telja að hegðun einstaklings mótist af því hverjir aðrir eru til staðar í tilteknum aðstæðum og af samsetningu félagslegra hópa.