8.4 Hagkvæmni á mörkuðum með fullkominni samkeppni

8.4 Hagkvæmni á mörkuðum með fullkominni samkeppni

Framleiðsluhagkvæmni felst í því að nýta tiltæk aðföng án sóunar. Framleiðslan liggur þá á framleiðslujaðrinum: ekki er unnt að auka framleiðslu einnar vöru án þess að draga úr framleiðslu annarrar. Á markaði með fullkominni samkeppni leiða innkoma og útganga fyrirtækja til þess að markaðsverðið verður til langs tíma jafnt lágmarki langtímameðalkostnaðar. Varan er því framleidd og seld við lægsta mögulega meðalkostnað.

Hagkvæm úthlutun merkir að af þeim framleiðslusamsetningum sem liggja á framleiðslujaðrinum sé valin sú sem samræmist best óskum samfélagsins, í þeim afmarkaða skilningi sem líkanið leggur í hugtakið. Á markaði með fullkominni samkeppni er verð jafnt jaðarkostnaði. Verðið endurspeglar greiðsluvilja kaupanda og þar með ávinninginn af síðustu einingunni. Að því gefnu að enginn kostnaður falli á aðra endurspeglar jaðarkostnaður fyrirtækisins jafnframt kostnað samfélagsins af framleiðslu hennar. Þegar fyrirtæki hámarka hagnað þar sem verð er jafnt jaðarkostnaði verður ávinningurinn af síðustu einingunni því jafn kostnaðinum við að framleiða hana.

Skoðum heildsölumarkað með blóm sem dæmi. Gerum ráð fyrir fullkominni samkeppni, þannig að verð (P) sé jafnt jaðarkostnaði (MC). Framleiði fyrirtækin minna en þetta jafnvægismagn er jaðarkostnaður lægri en verðið, eða P > MC. Greiðsluvilji neytenda fyrir eina blómaeiningu til viðbótar, og þar með ávinningur samfélagsins af henni, er þá meiri en kostnaður vinnuafls og raunfjármagns sem þarf til að framleiða hana. Aukin framleiðsla skapar því meiri ávinning en kostnað.

Framleiði fyrirtækin hins vegar meira en jafnvægismagnið þar sem P = MC verður jaðarkostnaðurinn hærri en verðið, eða P < MC. Kostnaður samfélagsins af einni blómaeiningu til viðbótar er þá meiri en ávinningurinn sem greiðsluvilji neytenda endurspeglar. Heildarávinningur eykst því ef framleiðslan er minnkuð.

Þegar fyrirtæki í fullkominni samkeppni hámarka hagnað með því að framleiða þar sem P = MC jafnast greiðsluvilji neytenda fyrir síðustu eininguna á við jaðarkostnaðinn við að framleiða hana. Að forsendum líkansins uppfylltum verður jaðarávinningur samfélagsins þá jafn jaðarkostnaði þess og hagkvæm úthlutun næst.

Fullyrðinguna um að fullkomin samkeppni leiði til framleiðsluhagkvæmni og hagkvæmrar úthlutunar til langs tíma þarf að túlka með fyrirvara. „Hagkvæmni“ hefur hér þrönga fræðilega merkingu og er ekki samheiti við það að niðurstaðan sé æskileg að öllu leyti. Greiðsluvilji ræðst til dæmis af greiðslugetu og endurspeglar því tekjuskiptingu samfélagsins. Tekjulágur einstaklingur kann að hafa mikla þörf fyrir bíl en ekki nægar tekjur til að kaupa hann. Markaðsverðið mælir þá ekki þörfina sjálfa.

Fullkomin samkeppni til langs tíma er fræðilegt viðmið en ekki lýsing á flestum raunverulegum mörkuðum. Einokun, einokunarsamkeppni og fákeppni eru algengari markaðsform. Við slíkar aðstæður framleiða fyrirtæki ekki endilega við lágmark meðalkostnaðar og verð er ekki endilega jafnt jaðarkostnaði. Framleiðsluhagkvæmni og hagkvæm úthlutun fylgja því ekki sjálfkrafa.

Líkanið um fullkomna samkeppni horfir auk þess fram hjá mörgu sem skiptir máli á raunverulegum mörkuðum. Þar má nefna mengun og annan kostnað sem fellur á þriðja aðila, tækninýjungar, fátækt sem takmarkar aðgang að nauðsynjum, opinber verkefni á borð við landvarnir og menntun, mismunun á vinnumarkaði og ófullkomnar upplýsingar kaupenda og seljenda. Fjallað er um þessi atriði í öðrum köflum. Fræðileg hagkvæmni fullkominnar samkeppni er engu að síður gagnlegt viðmið þegar áhrif þeirra eru metin.