23.6 Umfang og jöfnuður viðskipta
23.6 Umfang og jöfnuður viðskipta
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla áttu að geta:
- Greint helstu áhrifaþætti viðskiptaumfangs
- Aðgreint brúttóviðskipti, útflutningsvægi og nettó viðskiptajöfnuð
Umfang utanríkisviðskipta og vöru- og þjónustujöfnuður eru ólíkir mælikvarðar. Viðskiptaumfang er oft mælt sem samanlagður útflutningur og innflutningur, (X + M), sem hlutfall af vergri landsframleiðslu (VLF). Hlutfall útflutnings af VLF mælir aðeins útflutningsvægi. Jöfnuðurinn er hins vegar X − M og getur verið nær núlli þótt brúttóviðskipti séu mikil. Sama land getur því verið opið fyrir viðskiptum án mikils afgangs eða halla. Sjá einnig kafla 23.1.
Til að bera saman lönd þarf fyrst að tilgreina mælikvarðann. X/VLF sýnir útflutningsvægi, M/VLF innflutningsvægi og (X + M)/VLF heildarviðskipti miðað við stærð hagkerfis. Enginn þessara mælikvarða einn lýsir allri hnattvæðingu, sem nær einnig til fjármagns, fólks, gagna og virðiskeðja. Jöfnuðurinn X − M mælir nettó vöru- og þjónustuflæði og ætti einnig að setja í hlutfall við VLF þegar hagkerfi af ólíkri stærð eru borin saman.
Þrír breiðir þættir skýra mikið af muninum á viðskiptaumfangi: stærð hagkerfis, landfræðileg lega og uppsafnaður viðskiptakostnaður eða viðskiptatengsl. Stór lönd geta keypt fjölbreyttari vöru og þjónustu innan eigin landamæra. Fjarlægð, landamæri, hafnir og flutningsleiðir hafa áhrif á kostnað. Söguleg tengsl, tungumál, samningar og stofnanir móta einnig viðskipti. Auðlindir, sérhæfing, gengissveiflur og þátttaka í alþjóðlegum virðiskeðjum skipta jafnframt máli.
Svíþjóð er lítið Evrópuhagkerfi með mörg nálæg viðskiptalönd og hátt viðskiptahlutfall. Bandaríkin og Japan eru stærri hagkerfi og hafa lægra hlutfall útflutnings af VLF. Brasilía og Indland hafa einnig stóran heimamarkað. Ekki er þó rétt að skýra muninn einfaldlega með því að þau hafi „hamlað viðskiptum“: landafræði, samsetning framleiðslu, þjónustuviðskipti, hrávörur, stefna og árgangur gagna hafa öll áhrif.
Vöru- og þjónustujöfnuður er nettóstærð óháð því hvort brúttóviðskipti eru lítil eða mikil. Sögulegur samanburður frumtextans fyrir árið 2020 sýnir að hátt eða lágt viðskiptaumfang getur farið saman við afgang eða halla. Gildin ráðast þó af ári, verðlagi, gengi, hagsveiflu og því hvort gögn ná til vöru eingöngu eða einnig þjónustu.
Ávinningur og áhætta af miklum brúttóviðskiptum eru önnur spurning en sjálfbærni langvarandi nettóstöðu. Sérhæfing og stærri markaðir geta aukið framleiðni og vöruúrval, en áföll, aðlögunarkostnaður og dreifing ávinnings skipta máli. Stór viðskiptahalli getur síðan vakið spurningar um fjármögnun og eignastöðu. Hvorugt matið má lesa beint úr hinu.
Lokamat á viðskiptajöfnuði
Halli, afgangur eða núllstaða í vöru- og þjónustuviðskiptum segir ekki eitt og sér hvort hagkerfi stendur vel. Núll í X − M merkir heldur ekki sjálfkrafa að landið sé hvorki hreinn lántaki né lánveitandi, því viðskiptajöfnuður tekur einnig til frumtekna og rekstrarframlaga og greiðslujöfnuðurinn til fjármagnsreiknings og tölfræðilegs fráviks. Meta þarf alla stöðuna og þær aðstæður sem skapa hana.
Heiti geta bjagað innsæi. Að kalla halla „að laða að erlent fjármagn“ og afgang „að senda fjármagn úr landi“ er þó einnig of einfalt: fjármálamótliðir geta verið nýjar skuldir, hlutafé, sala eigna, auknar erlendar eignir eða breyting forða. Bókhaldið lýsir samræmdum flæðum en ákveður ekki orsök, ávinning eða áhættu. Nákvæm greining þarf brúttóflæði, nettóstöður, eignartekjur og skilmála.