2323 Alþjóðaviðskipti og fjármagnsflæði

23.4 Þjóðhagslegt jafngildi sparnaðar og fjárfestingar

Námsmarkmið

Í lok þessa kafla áttu að geta:

Útskýrt bókhaldsþætti viðskiptajafnaðar
Reiknað tengsl sparnaðar, fjárfestingar og erlendrar fjármögnunar
Greint milli bókhaldsjafngildis og orsakasambands
Beitt jafngildinu með skýrum ceteris-paribus forsendum

Tengsl viðskiptajafnaðar og alþjóðlegs fjármagnsflæðis má setja fram með þjóðhagslegri bókhaldsjöfnu. Hún tengir einkasparnað, sparnað hins opinbera, innlenda fjárfestingu og viðskipti við útlönd. Jafnan verður að standast eftir á, en hún segir ekki ein og sér hvaða liður olli breytingu í öðrum.

Ákvörðunarþættir viðskiptajafnaðar

Þjóðhagslegt jafngildi sparnaðar og fjárfestingar er gagnlegt til að halda utan um þessa liði. Í einfaldaðri framsetningu er sparnaður og hrein erlend fjármögnun framboð fjár sem getur staðið undir innlendri fjárfestingu og fjárlagahalla. Á fjármagnsmarkaði tengjast sparendur og fjármögnunarþegar, en jafngildið sjálft er bókhaldsrammi, ekki venjuleg framboðs- og eftirspurnarkúrfa með óbreyttu verði.

Skýrum málið

Hvað felst í framboði og eftirspurn eftir fjármagni?

Þjóðhagslegur sparnaður er einkasparnaður að viðbættum sparnaði hins opinbera. Einkasparnaður nær til sparnaðar heimila og fyrirtækja, þar á meðal óráðstafaðs hagnaðar. Sparnaður hins opinbera er T − G og verður neikvæður þegar útgjöld eru meiri en tekjur. Í einfaldaða líkaninu jafngildir viðskiptahalli hreinni erlendri fjármögnun; í fullum þjóðhagsreikningum þarf einnig að taka tillit til tekjuflæðis, fjármagnsreiknings og mæliskekkju.

Eftirspurnarhlið einfaldaða rammans er innlend fjárfesting og fjárþörf hins opinbera. Fjárfesting er myndun fastafjármuna, íbúðarhúsnæði og birgðabreytingar, ekki öll kaup á aðföngum eða laun starfsfólks. Hún getur verið fjármögnuð með eigin fé, óráðstöfuðum hagnaði eða lánum. Fjárlagahalli krefst jafnframt fjármögnunar, meðal annars með útgáfu skuldabréfa.

Látum S tákna einkasparnað, I innlenda fjárfestingu, T opinberar tekjur, G opinber útgjöld, X útflutning og M innflutning. Sé frumtekjum, rekstrarframlögum, fjármagnsreikningi og tölfræðilegu fráviki sleppt má skrifa framboð fjármögnunar sem S + (M − X) og notkun hennar sem I + (G − T). Frumtextinn prentar ranglega X − M á framboðshliðinni; rétt formerki er M − X:

\begin{array}{rcl} Framboð fjármagns & = & Eftirspurn eftir fjármagni \\ S + (M – X) & = & I + (G – T) \end{array}

Rétta jafnan er S + (M − X) = I + (G − T). Hún er jafngild S + (T − G) = I + (X − M). Fyrri framsetningin sýnir viðskiptahalla sem erlenda fjármögnun, en sú síðari þjóðhagslegan sparnað sem fjármögnun innlendrar fjárfestingar og hreinnar lánveitingar til útlanda. Jafnan er skilgreiningarsamband; vextir, gengi, tekjur og eignaverð geta öll tekið þátt í aðlöguninni.

Hægt er að færa liði milli hliða án þess að efnahagsleg merking breytist. Þegar G − T > 0 er fjárlagahalli og hið opinbera þarf fjármögnun. Þegar T − G > 0 er opinber sparnaður jákvæður. Bandaríska alríkisstjórnin var til dæmis rekin með heildarafgangi fjárhagsárin 1998–2001, en það er sögulegt dæmi og segir ekkert um núverandi stöðu.

Þegar X − M > 0 er afgangur af vöru- og þjónustuviðskiptum. Að öðrum liðum einföldunarinnar gefnum samsvarar hann hreinni lánveitingu til útlanda, ekki óskilgreindu „umframfjármagni“. Hverjir eignast erlendu kröfurnar og í hvaða eignum þær felast er sérstök spurning.

Bókhaldsjafnan verður alltaf að standast, en einstakir liðir geta aðlagast samtímis. Einkasparnaður, opinber sparnaður, fjárfesting og staða gagnvart útlöndum tengjast því gagnkvæmt. Ekki má lesa eina umritun jöfnunnar sem sönnun þess að einn liður ákvarði hina án milligöngu vaxta, gengis, tekna, stefnu eða væntinga.

Innlendur sparnaður, fjárfesting og viðskiptajöfnuður

Með umritun jöfnunnar má sýna bilið milli þjóðhagslegs sparnaðar og innlendrar fjárfestingar. Sé Sₙ = S + (T − G) þjóðhagslegur sparnaður fæst X − $M = S$ ₙ − I í einfaldaða líkaninu. Halli kemur fram þegar fjárfesting er meiri en þjóðhagslegur sparnaður, en jafnan ein og sér ákveður ekki orsakaröðina.

Fyrir viðskiptahalla má skrifa jafngildið þannig:

\begin{array}{rcl} Halli í utanríkisviðskiptum & = & Innlend fjárfesting – Einkasparnaður innanlands – Sparnaður hins opinbera \\ (M – X) & = & I – S – (T – G) \end{array}

Þegar M − X > 0 er I meiri en S + (T − G). Mismunurinn er hreinn fjármögnunarþörf gagnvart útlöndum samkvæmt einföldu forsendunum. Það útilokar ekki að landið eigi jafnframt miklar erlendar eignir og skuldir; jafnan fjallar um hreint flæði á tímabili.

Fyrirviðskiptaafgangmá skrifa sama jafngildi þannig:

\begin{array}{rcl} Afgangur í utanríkisviðskiptum & = & Einkasparnaður innanlands + Opinber sparnaður – Innlend fjárfesting \\ (X – M) & = & S + (T – G) – I \end{array}

Þegar X − M > 0 er þjóðhagslegur sparnaður meiri en innlend fjárfesting. Mismunurinn birtist sem hrein lánveiting til útlanda samkvæmt einföldu forsendunum, þótt brúttófjármagn geti streymt í báðar áttir.

Jafnan sýnir hvers vegna viðskiptajöfnuður er þjóðhagslegt fyrirbæri. Hún sannar þó ekki að atvinnugreinar eða viðskiptastefna skipti engu máli. Tollar, kvótar, framleiðni eða eftirspurn í tiltekinni grein geta haft áhrif á gengi, tekjur, sparnað og fjárfestingu. Aðlögun annarra liða getur síðan dregið úr eða breytt áhrifunum á heildarjöfnuðinn.

Breyting eins þáttar í senn

Jafngildið má nota til skilyrtrar samanburðargreiningar. Skrifum viðskiptahallann hægra megin:

\begin{array}{r} \begin{array}{rcl} Innlend fjárfesting – Einkasparnaður innanlands – Opinber sparnaður innanlands & = & Halli í utanríkisviðskiptum \\ I – S – (T – G) & = & (M – X) \end{array} \end{array}

Skoðum einn lið í senn og gerum beinlínis ráð fyrir að hinir liðirnir haldist óbreyttir. Þetta er ceteris-paribus reikniæfing, ekki spá um að raunhagkerfið haldi þeim föstum.

Ef innlend fjárfesting eykst en einka- og opinber sparnaður haldast óbreyttir verður M − X að aukast. Tafla 23.6 sýnir þessa reikniniðurstöðu. Í Bandaríkjunum jókst fjárfesting í upplýsinga- og fjarskiptatækni seint á tíunda áratugnum og viðskiptahallinn jókst einnig. Það er samrýmanlegt jöfnunni, en sannar ekki eina orsök; einkasparnaður, opinber sparnaður, gengi, eftirspurn og eignaverð breyttust líka.

Innlend fjárfesting	–	Einkasparnaður innanlands	–	Opinber sparnaður innanlands	$=$	Halli í utanríkisviðskiptum
$I$	–	S	–	$(T - G)$	$=$	$(M - X)$
Eykst		Óbreytt		Óbreytt		Þá verður M – X að aukast
Óbreytt		Eykst		Óbreytt		Þá verður M – X að minnka
Óbreytt		Óbreytt		Minnkar		Þá verður M – X að aukast

Ef einkasparnaður eykst en fjárfesting og opinber sparnaður haldast óbreytt verður viðskiptahallinn minni. Í framkvæmd geta vextir, fjárfesting, eignaverð og opinber fjármál brugðist við, svo stefna sem eykur mældan einkasparnað minnkar ekki endilega hallann um sömu fjárhæð.

Ef fjárlagahalli eykst en einkasparnaður og fjárfesting haldast óbreytt þarf viðskiptahallinn að aukast. Bandarísk gögn 1981–1986 eru sögulegt dæmi: fjárlagahalli alríkisins jókst úr 79 í 221 milljarð dala og viðskiptajöfnuður færðist úr um 5 milljarða afgangi í um 147 milljarða halla. Munurinn á breytingunum og breytingar annarra liða sýna að þetta er ekki hrein orsakatilraun eða algilt „tvíburahalla“-lögmál.

Reiknum dæmið

Notkun sparnaðar- og fjárfestingarjafngildisins

Notaðu jafngildið í tilbúnu dæmi. Land A er með 200 milljarða peningaeininga viðskiptahalla, 500 milljarða í einkasparnað, 200 milljarða fjárlagahalla og 500 milljarða í innlenda fjárfestingu. Hve mikið þarf einkasparnaður að aukast til að hallinn minnki um 100 milljarða, ef allir aðrir liðir haldast óbreyttir?

Fyrsta skrefið. Einangraðu vöru- og þjónustujöfnuðinn vinstra megin:

\begin{array}{rcl} (X – M) & = & S + (T – G) – I \end{array}

Annað skrefið. Halli er neikvætt gildi X − M, svo upphafsstaðan er:

\begin{array}{rcl} –200 & = & S + (T – G) – I \end{array}

Þriðja skrefið. Settu S = 500 inn í jöfnuna:

\begin{array}{rcl} –200 & = & 500 + (T – G) – I \end{array}

Fjórða skrefið. Settu I = 500 inn í jöfnuna:

\begin{array}{rcl} –200 & = & 500 + (T – G) – 500 \end{array}

Fimmta skrefið. Fjárlagahalli 200 merkir T − G = −200:

\begin{array}{rcl} –200 & = & 500 + (–200) – 500 \end{array}

Sjötta skrefið. Upphafsjafnan stenst þannig:

\begin{array}{r} \begin{array}{rcl} (X – M) & = & S + (T – G) – I \\ –200 & = & 500 + (–200) – 500 \end{array} \end{array}

Til að minnka hallann úr 200 í 100 verður X − M að hækka úr −200 í −100. Höldum T − G og I óbreyttum og leysum fyrir S:

\begin{array}{rcl} (X – M) & = & S + (T – G) – I \\ –100 & = & S + (–200) – 500 \\ 600 & = & S \end{array}

Sjöunda skrefið. Einkasparnaður þarf að hækka úr 500 í 600 milljarða peningaeininga, það er um 100 milljarða. Þá verður −100 = 600 + (−200) − 500.

Hagsveiflan og viðskiptajöfnuður til skamms tíma

Hagsveiflan getur haft áhrif á viðskiptajöfnuð til skamms tíma. Samdráttur dregur oft úr innflutningi og getur minnkað halla, en uppsveifla getur aukið innflutning. Útflutningseftirspurn, gengi, hrávöruverð, birgðir og stefnuviðbrögð geta þó snúið mynstrinu við.

Mynd 23.2 sýnir að bandaríski hallinn minnkaði verulega frá 2006 til 2009 þegar innlend eftirspurn og innflutningur drógust saman. Árið 2020 versnaði viðskiptajöfnuðurinn þrátt fyrir samdrátt. Samsetning neyslu færðist þá frá þjónustu að vörum, ferða- og þjónustuviðskipti hrundu og umfangsmiklar stuðningsaðgerðir héldu vörueftirspurn uppi. Dæmin sýna hvers vegna samdráttur einn nægir ekki til að spá fyrir um jöfnuðinn.

Um miðjan fyrsta áratug 21. aldar fór mikill bandarískur hagvöxtur og innlend eftirspurn saman við vaxandi innflutning og halla. Slík fylgni er algeng en ekki lögmál: útflutningsvöxtur, gengi, framboðsáföll eða breytingar á sparnaði og fjárfestingu geta skilað annarri niðurstöðu.

Í einfaldaða líkaninu samsvarar meiri viðskiptahalli meiri hreinni erlendri fjármögnun. Mótliðurinn getur verið meiri fjárfesting, minni einkasparnaður, minni opinber sparnaður eða sambland þessara breytinga. Í fullum greiðslujöfnuði þarf jafnframt að greina viðskiptajöfnuð, fjármagnsreikning, fjármálareikning og tölfræðilegt frávik. Jafngildið takmarkar mögulegar samsetningar en velur ekki orsök eða aðlögunarleið.