14.1 Kenningar um vinnumarkað
14.1 Kenningar um vinnumarkað
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta átt þú að geta:
- lýst eftirspurn eftir vinnuafli þegar fullkomin samkeppni ríkir á afurðamarkaði
- lýst eftirspurn eftir vinnuafli þegar ófullkomin samkeppni ríkir á afurðamarkaði
- greint hvernig markaðslaun og atvinnustig ákvarðast
Eftirspurn fyrirtækja eftir vinnuafli er afleidd af þeirri framleiðslu og þeim tekjum sem vinnuaflið skapar. Vinnuveitandi ræður því ekki starfsfólk vegna vinnunnar sjálfrar heldur vegna framlags hennar til starfseminnar. Hversu mikið fyrirtæki er reiðubúið að greiða ræðst meðal annars af hæfni og reynslu starfsmannsins, þeim búnaði og þeirri tækni sem hann vinnur með og verði afurðarinnar sem vinnan skapar.
Fyrirtæki sem hámarkar hagnað greiðir ekki hærri heildarlaun og starfskjör fyrir viðbótarstarfsmann en nemur virði jaðarframleiðni hans fyrir fyrirtækið. Þetta er fyrsta regla vinnumarkaðarins.
Gerum ráð fyrir að starfsmaður framleiði tvær vörueiningar á klukkustund og fyrirtækið selji hvora einingu á 4 dollara. Vinnustund hans skapar þá 8 dollara í tekjur. Að öðru óbreyttu greiðir fyrirtæki sem hámarkar hagnað því allt að 8 dollurum fyrir vinnustundina, en ekki meira.
Jaðarframleiðni vinnuafls (MPL) er sú viðbótarframleiðsla sem fæst þegar einni einingu vinnuafls er bætt við framleiðsluna. Þar sem vinnuafl er oft mælt í vinnustundum má hér túlka MPL sem viðbótarframleiðslu af einni vinnustund til viðbótar. Líkanið gerir ráð fyrir einsleitu vinnuafli á hverjum markaði: starfsmenn hafi sambærilega hæfni, reynslu og vinnuframlag. Jaðarframleiðnin ræðst þá einkum af því fjármagni og þeirri tækni sem starfsmenn hafa til umráða.
Sami starfsmaður getur til dæmis unnið fleiri skjöl á klukkustund með ritvinnsluforriti, sniðmátum og sjálfvirkum aðgerðum en með ritvél. Á sama hátt flytur starfsmaður mun meiri jarðveg með gröfu en með skóflu. Betri tækni og búnaður auka þannig framleiðslu sem hver vinnustund getur skilað.
Virði jaðarframleiðni vinnuafls (VMPL) fæst með því að margfalda jaðarframleiðni vinnuafls með verðmæti hverrar viðbótareiningar. VMPL sýnir því hversu miklum viðbótartekjum síðasta eining vinnuafls skilar fyrirtækinu.
| Fjöldi starfsmanna (L) | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 4 | 3 | 2 | 1 |
Þegar fyrirtæki selur afurð sína á markaði með fullkominni samkeppni er verð hverrar viðbótareiningar jafnt markaðsverðinu P. Virði jaðarframleiðni vinnuafls er þá:
Eftirspurn eftir vinnuafli = MPL P = virði jaðarframleiðni vinnuafls (VMPL)
Tafla 14.2 bætir afurðaverði og virði jaðarframleiðninnar við framleiðsluupplýsingarnar í töflu 14.1.
| Fjöldi starfsmanna (L) | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 4 | 3 | 2 | 1 | |
| Verð afurðar | 4 $ | 4 $ | 4 $ | 4 $ |
| 16 $ | 12 $ | 8 $ | 4 $ |
Virði hvers viðbótarstarfsmanns lækkar eftir því sem fleiri eru ráðnir, vegna minnkandi jaðarframleiðni vinnuafls.
Eftirspurn eftir vinnuafli á afurðamörkuðum með fullkominni samkeppni
Fyrirtækið þarf því að velja þann fjölda starfsmanna sem hámarkar hagnað þess.
Á vinnumarkaði með fullkominni samkeppni getur hvert fyrirtæki ráðið allt það starfsfólk sem það vill á ríkjandi markaðslaunum. Eitt fyrirtæki er of lítið til að hafa áhrif á launin og tekur þau því sem gefin. Stórborgarmarkaður fyrir almennt skrifstofufólk getur nálgast þetta skilyrði: vinnuveitandi sem býður markaðslaun getur ráðið fleiri starfsmenn án þess að þurfa að hækka laun allra.
Framboðsferill vinnuafls sem blasir við einstöku fyrirtæki er því láréttur við markaðslaunin, eins og mynd 14.4 sýnir.
Við gefin markaðsLaun ræður fyrirtæki starfsfólk þar til markaðslaunin jafngilda virði jaðarframleiðni síðustu vinnueiningarinnar:
Eftirspurn eftir vinnuafli á afurðamörkuðum með ófullkominni samkeppni
Hafi fyrirtæki markaðsstyrk á afurðamarkaði hallar eftirspurnarferill þess niður. Til að selja eina einingu til viðbótar þarf það þá yfirleitt að lækka verð, svo jaðartekjur (MR) eru lægri en verðið. Þetta á við um einokun og getur einnig átt við um fákeppni og einokunarsamkeppni. Við þessar aðstæður ræðst eftirspurn eftir vinnuafli af jaðartekjuframleiðslu vinnuafls (MRPL), það er MPL margfaldað með jaðartekjum.
Eftirspurn eftir vinnuafli = MPL MR = jaðartekjuframleiðsla vinnuafls (MRPL)
| Fjöldi starfsmanna (L) | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 4 | 3 | 2 | 1 | |
| Jaðartekjur | 4 $ | 3 $ | 2 $ | 1 $ |
| 16 $ | 9 $ | 4 $ | 1 $ |
Ráðningarreglan er að öðru leyti sú sama. Við gefin markaðslaun ræður fyrirtæki starfsfólk þar til markaðslaunin jafngilda jaðartekjuframleiðslu síðustu vinnueiningarinnar. Mynd 14.6 sýnir að fyrirtæki með markaðsstyrk á afurðamarkaði ræður að öðru óbreyttu færra starfsfólk en fyrirtæki á markaði með fullkominni samkeppni.
Hvað ákvarðar ríkjandi markaðslaun?
Eins og fjallað var um í kaflanum um vinnu- og fjármálamarkaði hallar eftirspurnarferill vinnuafls niður: fyrirtæki vilja ráða meira vinnuafl þegar laun lækka, að öðru óbreyttu. Markaðseftirspurn fæst með láréttri samlagningu eftirspurnar allra fyrirtækja. Framboðsferill vinnuafls hallar yfirleitt upp. Hærri laun fyrir tiltekið starf geta fengið fólk með viðeigandi hæfni til að skipta um starf, auka vinnuframlag sitt eða flytja inn á landsvæðið. Markaðsframboð fæst með láréttri samlagningu framboðs allra einstaklinga.
Jafnvægislaun og jafnvægisatvinna ráðast af samspili markaðsframboðs og markaðseftirspurnar eftir vinnuafli. Mynd 14.7 sýnir skurðpunkt ferlanna á samkeppnismarkaði.
FRED-gagnagrunnur Seðlabanka Bandaríkjanna í St. Louis veitir aðgang að fjölmörgum vinnumarkaðsröðum, meðal annars um laun og atvinnu.
Bandaríska heimiliskönnunin Current Population Survey (CPS) er framkvæmd mánaðarlega af Manntalsskrifstofu Bandaríkjanna fyrir Vinnumálastofnun Bandaríkjanna. Hún mælir meðal annars stærð vinnuafls, atvinnuþátttöku, atvinnu og atvinnuleysi og gerir kleift að sundurgreina niðurstöður eftir aldri, kyni, menntun og öðrum lýðfræðilegum einkennum. Könnunin birtir einnig fjölmarga mælikvarða á tekjur.
Fyrirtækjakönnunin Current Employment Statistics (CES) er mánaðarleg könnun Vinnumálastofnunar Bandaríkjanna á launaskrám fyrirtækja og opinberra stofnana. Hún gefur annað mat á atvinnu en heimiliskönnunin og birtir jafnframt upplýsingar um vinnutíma og laun.
Í FRED er einnig gagnasafnið Productivity and Costs („Framleiðni og kostnaður“), sem inniheldur mælikvarða á framleiðni, launakostnað og hagnað í bandarísku atvinnulífi.