11 Velkomin í hagfræði!

1.3 Hvernig hagfræðingar nota kenningar og líkön til að skilja efnahagsleg viðfangsefni

Námsmarkmið

Að þessum undirkafla loknum ættir þú að geta:

túlkað hringrásarmynd efnahagslífsins
útskýrt mikilvægi hagfræðikenninga og -líkana
lýst vöru- og þjónustumörkuðum og vinnumörkuðum

Ljósmynd af John Maynard Keynes. — **Mynd 1.6.** John Maynard Keynes var einn áhrifamesti hagfræðingur nútímans. (Mynd: „John Maynard Keynes“ frá IMF/Wikimedia Commons, í almenningseigu)

John Maynard Keynes (1883–1946), einn fremsti hagfræðingur tuttugustu aldar, benti á að hagfræði væri ekki aðeins fræðigrein heldur einnig aðferð til hugsunar. Í frægum orðum í inngangi að bók annars hagfræðings skrifaði Keynes (mynd 1.6): „[Hagfræði] er aðferð fremur en kennisetning, verkfæri hugans og hugsunartækni sem hjálpar þeim sem tileinkar sér hana að draga réttar ályktanir.“ Hagfræðin þjálfar með öðrum orðum hugsunina en segir okkur ekki hvað við eigum að hugsa.

Hagfræðingar horfa á heiminn frá öðru sjónarhorni en mannfræðingar, líffræðingar, fræðimenn í klassískum fræðum og sérfræðingar í öðrum greinum. Þeir greina viðfangsefni og vandamál með hagfræðikenningum sem byggjast á tilteknum forsendum um mannlega hegðun. Forsendurnar eru yfirleitt aðrar en þær sem mannfræðingur eða sálfræðingur myndi nota. Kenning er einfölduð framsetning á samspili tveggja eða fleiri breyta. Tilgangur hennar er að draga flókið viðfangsefni úr raunveruleikanum saman í kjarna þess. Þegar vel tekst til auðveldar einföldunin greiningu á viðfangsefninu og þeim vandamálum sem því tengjast. Góð kenning er nógu einföld til að vera skiljanleg en jafnframt nógu ítarleg til að ná utan um helstu einkenni þess fyrirbæris eða þeirra aðstæðna sem rannsakaðar eru.

Stundum nota hagfræðingar orðið líkan í stað kenningar. Strangt til tekið er kenning óhlutbundnari framsetning en líkan er hagnýtara eða reynslubundnara. Líkön eru notuð til að prófa kenningar, en í þessari bók verða hugtökin notuð jöfnum höndum.

Arkitekt sem hannar stórt skrifstofuhús býr til dæmis oft til þrívítt borðlíkan sem sýnir hvernig heill götureitur mun líta út eftir að nýja byggingin rís. Fyrirtæki smíða einnig oft frumgerðir nýrra vara. Frumgerðirnar eru grófari og ófullkomnari en endanlega varan en geta engu að síður sýnt hvernig hún mun virka.

Hringrásarmynd efnahagslífsins (mynd 1.7) er hentugt fyrsta líkan í hagfræði. Þar er hagkerfinu skipt í tvo hópa — heimili og fyrirtæki — sem eiga viðskipti á tveimur mörkuðum: vöru- og þjónustumarkaði, þar sem fyrirtæki selja og heimili kaupa, og vinnumarkaði, þar sem heimili selja fyrirtækjum og öðrum atvinnurekendum vinnuafl sitt.

Ytri örvar hringrásarmyndarinnar tákna vöru- og þjónustumarkað en innri örvarnar vinnumarkað. Ytri örvarnar sýna að fyrirtæki afhenda heimilum vörur og þjónustu og heimilin greiða fyrirtækjunum í staðinn. Innri örvarnar sýna að heimilin leggja fyrirtækjunum til vinnuafl og fá í staðinn greidd laun og hlunnindi. — **Mynd 1.7.** Hringrásarmynd efnahagslífsins sýnir hvernig heimili og fyrirtæki eiga viðskipti á vöru- og þjónustumarkaði annars vegar og vinnumarkaði hins vegar. Stefna örvanna sýnir að á vöru- og þjónustumarkaði fá heimilin vörur og þjónustu og greiða fyrirtækjunum fyrir. Á vinnumarkaði leggja heimilin fyrirtækjunum til vinnuafl og fá í staðinn greidd laun og hlunnindi.

Fyrirtæki framleiða vörur og þjónustu og selja þær heimilum á vöru- og þjónustumarkaði, sem einnig nefnist vörumarkaður. Þetta sýnir ör A. Heimilin greiða fyrir vörurnar og þjónustuna og greiðslurnar mynda tekjur fyrirtækjanna, eins og ör B sýnir. Örvar A og B tákna þannig tvær hliðar vörumarkaðarins. En hvaðan fá heimilin tekjur til kaupanna? Á aðfangamarkaði, eða markaði fyrir framleiðsluþætti, leggja þau fyrirtækjum til vinnuafl og aðrar auðlindir sem þarf til framleiðslunnar, svo sem land, fjármagn og hráefni. Þetta sýnir ör C. Fyrirtækin greiða í staðinn fyrir aðföngin með launum og öðrum greiðslum fyrir framleiðsluþætti, eins og ör D sýnir. Örvar C og D tákna tvær hliðar þáttamarkaðarins.

Í raunveruleikanum eru fjölmargir markaðir fyrir ólíkar vörur, þjónustu og tegundir vinnuafls. Hringrásarmyndin sameinar þessa fjölbreyttu markaði svo auðveldara sé að sjá heildarmyndina. Fyrirtæki framleiða vörur og þjónustu sem þau selja heimilum gegn greiðslu. Ytri hringurinn sýnir þessi viðskipti og báðar hliðar vörumarkaðarins: heimilin mynda eftirspurn en fyrirtækin framboð. Heimilin selja jafnframt fyrirtækjunum vinnuafl sitt gegn launum og hlunnindum. Innri hringurinn sýnir þessi viðskipti og báðar hliðar vinnumarkaðarins: heimilin mynda framboð vinnuafls en fyrirtækin mynda eftirspurn eftir því.

Þessi útgáfa af hringrásarlíkani efnahagslífsins sýnir aðeins grundvallaratriðin en nægir til að skýra hvernig vöru- og þjónustumarkaðurinn og vinnumarkaðurinn starfa. Auðvelt væri að bæta fleiri þáttum við grunnlíkanið til að færa það nær raunveruleikanum, svo sem fjármálamörkuðum, hinu opinbera og viðskiptum við umheiminn með inn- og útflutningi.

Hagfræðingar hafa yfir að ráða safni kenninga, rétt eins og smiður hefur verkfæri í verkfærakistu. Þegar þeir standa frammi fyrir efnahagslegu viðfangsefni eða vandamáli fara þeir yfir þekktar kenningar og kanna hvort einhver þeirra eigi við. Síðan beita þeir viðeigandi kenningu til að öðlast innsýn í málið. Kenningar eru settar fram með skýringarmyndum, gröfum eða jafnvel stærðfræðijöfnum. Ekki þarf þó að óttast stærðfræðina; í þessari bók verða einkum notuð gröf. Hagfræðingar finna ekki fyrst svarið og teikna síðan graf því til skýringar. Þeir nota graf sem byggist á kenningunni til að komast að niðurstöðu. Í inngangsnámi má stundum finna rétt svar án þess að beita líkani, en í áframhaldandi hagfræðinámi koma fljótt upp viðfangsefni sem verður að leysa með grafi. Bæði örhagfræði og þjóðhagfræði eru skýrð með kenningum og líkönum. Þekktastar eru líklega kenningarnar um framboð og eftirspurn, en þú munt kynnast mörgum öðrum.