1.2 Örhagfræði og þjóðhagfræði

1.2 Örhagfræði og þjóðhagfræði

Hagfræði spannar vítt svið sem gjarnan er skipt í tvennt. Örhagfræði fjallar um ákvarðanir og athafnir einstakra aðila í hagkerfinu, svo sem heimila, launafólks og fyrirtækja. Þjóðhagfræði skoðar hagkerfið sem heild og fjallar um víðtæk viðfangsefni á borð við vöxt framleiðslu, atvinnuleysi, verðbólgu, halla hins opinbera og umfang út- og innflutnings. Örhagfræði og þjóðhagfræði eru því ekki tvær aðskildar fræðigreinar heldur sjónarhorn sem bæta hvort annað upp við rannsóknir á hagkerfinu.

Til að sjá hvers vegna bæði örhagfræðilegt og þjóðhagfræðilegt sjónarhorn eru gagnleg skulum við hugsa okkur rannsókn á vistkerfi stöðuvatns. Einn rannsakandi gæti beint sjónum að afmörkuðum þáttum, svo sem tilteknum þörungum og plöntum, eiginleikum ákveðinna fiska eða snigla eða trjánum umhverfis vatnið. Annar gæti litið á vistkerfið í heild: hvað étur hvað, hvernig kerfið helst í grófu jafnvægi og hvaða umhverfisálag raskar því. Báðar nálganir fjalla um sama vatnið og báðar eru gagnlegar, en sjónarhorn þeirra eru ólík. Á sama hátt beina örhagfræði og þjóðhagfræði sjónum að sama hagkerfinu frá ólíkum sjónarhornum.

Hvort sem við rannsökum stöðuvatn eða hagkerfi þarf að flétta saman nákvæma sýn á einstaka þætti og heildarsýn. Við rannsókn á vatni hjálpar þekking á einstökum plöntum og dýrum okkur að skilja fæðukeðjuna í heild. Heildarsýn á fæðukeðjuna skýrir á hinn bóginn umhverfið sem hver planta og hvert dýr lifir í.

Örhagfræðilegar ákvarðanir einstakra fyrirtækja mótast að hluta af stöðu þjóðarbúsins. Fyrirtæki eru til dæmis líklegri til að ráða starfsfólk þegar umsvif í hagkerfinu aukast. Á hinn bóginn mótast afkoma þjóðarbúsins þegar allt kemur til alls af örhagfræðilegum ákvörðunum heimila og fyrirtækja.

Örhagfræði

Hvað ræður því hvernig heimili og einstaklingar ráðstafa fjármunum sínum? Hvaða samsetning vara og þjónustu hentar best þörfum þeirra og óskum innan þess fjárhagsramma sem þau búa við? Hvernig ákveður fólk hvort það vinni og þá hvort það vinni fullt starf eða hlutastarf? Hvernig ákveður það hve mikið skuli leggja fyrir til framtíðar eða hvort taka skuli lán til að eyða meiru en núverandi fjárráð leyfa?

Hvað ræður því hvaða vörur fyrirtæki framleiðir og selur og í hvaða magni? Hvaða verð tekur það? Hvaða framleiðsluaðferðir velur það og hve margt starfsfólk ræður það? Hvernig fjármagnar fyrirtækið reksturinn? Hvenær ákveður það að stækka, draga saman seglin eða jafnvel hætta starfsemi? Í örhagfræðihluta bókarinnar kynnumst við kenningum um hegðun neytenda og fyrirtækja, virkni vinnumarkaða og markaða fyrir aðrar auðlindir og því hvers vegna markaðsbrestir verða.

Þjóðhagfræði

Hvað ræður heildarumsvifum í hagkerfi? Með öðrum orðum, hvað ræður því hve mikið land framleiðir af vörum og þjónustu? Hvað ræður framboði starfa og lífskjörum þjóðarinnar? Hvað veldur uppsveiflu eða niðursveiflu? Hvers vegna fjölga fyrirtæki starfsfólki eða segja upp? Og hvað veldur hagvexti til langs tíma?

Staða þjóðarbúsins er gjarnan metin út frá nokkrum meginmarkmiðum, einkum hækkandi lífskjörum, litlu atvinnuleysi og lítilli verðbólgu. Hvernig geta stjórnvöld beitt hagstjórn til að vinna að þessum markmiðum? Seðlabanki landsins annast peningastefnu. Með henni er haft áhrif á útlán banka, vexti og fjármagnsmarkaði. Í Bandaríkjunum gegnir Seðlabanki Bandaríkjanna (Federal Reserve) þessu hlutverki. Löggjafinn mótar ríkisfjármálastefnu, það er ákvarðanir um útgjöld hins opinbera og skatta. Í Bandaríkjunum koma þingið og framkvæmdarvaldið að þeirri stefnu, en framkvæmdarvaldið leggur fram fjárlagafrumvarp alríkisins. Peningastefna og ríkisfjármálastefna eru helstu hagstjórnartæki ríkisins. Bandaríkjamenn vænta þess gjarnan að stjórnvöld geti leyst hvers kyns efnahagsvanda, en hversu raunhæf er sú vænting? Þetta eru aðeins nokkur þeirra viðfangsefna sem fjallað verður um í þjóðhagfræðiköflum bókarinnar.