7.1 Einföldun og sannprófun hornafallasamsemda – Undirbúningur fyrir stærðfræðigreiningu, 2. útgáfa (IS) | Námsgögn
77 Hornafallasamsemdir og -jöfnur
7.1 Einföldun og sannprófun hornafallasamsemda
7.1 Einföldun og sannprófun hornafallasamsemda
Námsmarkmið
Eftir þennan hluta áttu að geta:
sannprófað grundvallarsamsemdir hornafallanna.
einfaldað hornafallastæður með algebru og samsemdum.
Mynd 1. Vegabréf og ferðaskilríki
Í njósnamyndum sjáum við alþjóðlega njósnara með mörg vegabréf sem hvert um sig gefur upp önnur persónueinkenni. Við vitum þó að öll vegabréfin tilheyra sömu manneskjunni. Hornafallasamsemdir virka svipað og mörg vegabréf: sömu hornafallastæðuna má rita á marga vegu. Rétt eins og njósnari velur ítalskt vegabréf þegar hann ferðast til Ítalíu veljum við þá samsemd sem á við þegar við leysum tiltekna hornafallajöfnu.
Í þessum hluta skoðum við grundvallarsamsemdir hornafallanna, hvernig má sannprófa þær og nota til að einfalda hornafallastæður.
Sannprófun grundvallarsamsemda hornafallanna
Samsemdir gera okkur kleift að einfalda flóknar stæður. Þær eru grunnverkfæri hornafræðinnar við lausn hornafallajafna, rétt eins og þáttun, samnefnari og sérformúlur eru grunnverkfæri við lausn algebrujafna. Við notum raunar stöðugt algebruaðferðir til að einfalda hornafallastæður. Grundvallareiginleikar og formúlur algebrunnar, svo sem reglan um mismun ferninga og reglan um ferning tvíliðu, einfalda vinnu með hornafallastæður og -jöfnur. Við vitum nú þegar að öll hornaföllin tengjast, enda eru þau öll skilgreind út frá einingarhringnum. Því má rita sérhverja hornafallasamsemd á marga vegu.
Við sannprófun hornafallasamsemda byrjum við yfirleitt á flóknari hlið jöfnunnar og umritum stæðuna þar til hún hefur tekið sömu mynd og stæðan hinum megin við jafnaðarmerkið. Stundum þarf að þátta stæður, margfalda upp úr svigum, finna samnefnara eða nota aðrar algebruaðferðir til að fá æskilega niðurstöðu. Í þessum fyrsta hluta vinnum við með grundvallarsamsemdirnar: Pýþagórasarsamsemdir, samsemdir jafnstæðra og oddstæðra falla, samsemdir um margföldunarandhverfur og kvótasamsemdir. Samsemd gildir fyrir öll gildi þar sem báðar hliðar hennar eru skilgreindar. Við deilingu, styttingu og einföldun þarf því að halda öllum skilyrðum um að nefnarar séu ekki núll; einfaldari stæða getur verið skilgreind víðar en upprunalega stæðan.
Við byrjum á Pýþagórasarsamsemdunum (sjá töflu 1), sem eru jöfnur með hornaföllum og byggjast á eiginleikum rétthyrnds þríhyrnings. Við höfum þegar séð og notað þá fyrstu en nú notum við einnig fleiri samsemdir.
Pýþagórasarsamsemdir
Fá má aðra og þriðju samsemdina með því að umrita þá fyrstu. Samsemdin fæst með því að umrita vinstri hliðina með sínus og kósínus.
Sannið:
Á sama hátt má fá með því að umrita vinstri hliðina með sínus og kósínus. Þá fæst
Næsti flokkur grundvallarsamsemda er samsemdir jafnstæðra og oddstæðra falla. Þær tengja gildi hornafalls við horn og gagnstætt horn og sýna hvort fallið er jafnstætt eða oddstætt. Sjá töflu 2.
Samsemdir jafnstæðra og oddstæðra falla
Munið að oddstætt fall uppfyllir fyrir öll í skilgreiningarmengi . Skilgreiningarmengið þarf jafnframt að vera samhverft um núll. Sínusfallið er oddstætt því að . Graf oddstæðs falls er samhverft um upphafspunktinn. Skoðum til dæmis inntökin og . Fallgildið er gagnstæð tala við fallgildið . Því er
Munið að jafnstætt fall hefur skilgreiningarmengi sem er samhverft um núll og uppfyllir eftirfarandi:
Graf jafnstæðs falls er samhverft um y-ásinn. Samsemdin sýnir að kósínusfallið sé jafnstætt. Skoðum til dæmis inntökin og og berum saman fallgildin. Fallgildin og eru jöfn. Því er
Fyrir öll horn getum við sett fram eftirfarandi um sínus og kósínus:
Samsemdin sýnir að sínus sé oddstætt fall.
Samsemdin sýnir að kósínus sé jafnstætt fall.
Hinar samsemdir jafnstæðra og oddstæðra falla leiða af jafnstæði og oddstæði sínus- og kósínusfallsins. Skoðum til dæmis tangenssamsemdina . Með því að rita tangens sem hlutfall sínuss og kósínuss fæst . Tangens er því oddstætt fall og uppfyllir fyrir öll í skilgreiningarmengi sínu.
Samsemdin leiðir einnig af sínus- og kósínussamsemdunum. Með því að rita kótangens sem hlutfall kósínuss og sínuss fæst . Kótangens er því oddstætt fall og uppfyllir fyrir öll í skilgreiningarmengi sínu.
Gildi kósekans er margföldunarandhverfa gildis sínuss þar sem sínus er ekki núll. Því fæst . Kósekansfallið er því oddstætt.
Gildi sekans er margföldunarandhverfa gildis kósínuss þar sem kósínus er ekki núll. Því fæst . Sekansfallið er því jafnstætt.
Af sex grunnhornaföllunum eru kósínus og sekans jafnstæð. Hin fjögur eru oddstæð, eins og samsemdirnar sýna.
Samsemdir um margföldunarandhverfur tengja saman hornaföll þar sem gildi annars er margföldunarandhverfa gildis hins. Þær gilda þar sem báðar hliðar eru skilgreindar. Sjá töflu 3.
Samsemdir um margföldunarandhverfur
Síðasti flokkurinn er kvótasamsemdir. Þær lýsa tengslum tiltekinna hornafalla og geta nýst vel við sannprófun annarra samsemda. Sjá töflu 4.
Kvótasamsemdir
Samsemdirnar um margföldunarandhverfur og kvótasamsemdirnar eru leiddar af skilgreiningum grunnhornafallanna.
Dæmi 1
Teikning grafa stæðna í samsemd
Teiknið graf beggja hliða samsemdarinnar . Teiknið með öðrum orðum á grafreikni gröfin og . Berið gröfin saman þar sem báðar stæðurnar eru skilgreindar.
Mynd 4. Gröfin falla saman á sameiginlegu skilgreiningarmengi. Sjá umfjöllun um punktana sem vantar í greiningunni.
Greining
Gröfin liggja hvort yfir öðru þar sem báðar stæðurnar eru skilgreindar. Skilgreiningarmengin eru þó ekki þau sömu: kótangens er skilgreindur þar sem sínus er ekki núll, en til að reikna margföldunarandhverfu tangens þarf bæði sínus og kósínus að vera frábrugðin núlli. Því vantar punkta á seinna grafið við oddatölumargfeldi af π/2, þótt það sjáist ekki á myndinni. Samsvörun grafa getur stutt niðurstöðu en er ekki sönnun á samsemd; til þess þarf gildar algebruumritanir á sameiginlegu skilgreiningarmengi.
Dæmi 2
Sannprófun hornafallasamsemdar
Sannprófið .
Lausn
Við byrjum á vinstri hliðinni þar sem hún er flóknari:
Greining
Þessa samsemd var tiltölulega einfalt að sannprófa þar sem aðeins þurfti að rita með og .
Dæmi 3
Sannprófun jafngildis með samsemdum jafnstæðra og oddstæðra falla
Sannprófið eftirfarandi jafngildi með samsemdum jafnstæðra og oddstæðra falla:
Lausn
Með því að vinna með vinstri hlið jöfnunnar fæst
Dæmi 4
Sannprófun samsemdar með sekans í öðru veldi
Sannprófið samsemdina
Lausn
Þar sem vinstri hliðin er flóknari byrjum við á henni.
Sannprófa má samsemd á fleiri en einn veg. Hér er önnur leið. Við getum aftur byrjað á vinstri hliðinni.
Greining
Í fyrri aðferðinni notuðum við samsemdina og héldum áfram að einfalda. Í seinni aðferðinni skiptum við brotinu í tvö brot með sama nefnara, eitt fyrir hvorn lið teljarans. Dæmið sýnir að sannprófa má samsemd á marga vegu. Hugkvæmni getur stundum einfaldað aðferðina. Svo lengi sem umbreytingarnar eru gildar á sameiginlega skilgreiningarmenginu verður niðurstaðan sú sama.
Dæmi 5
Myndun og sannprófun samsemdar
Myndið samsemd fyrir stæðuna með því að umrita hana eingöngu með sínus.
Lausn
Byrja má á marga vegu en hér notum við kvótasamsemdir og samsemdir um margföldunarandhverfur til að umrita stæðuna:
Því er
Dæmi 6
Sannprófun samsemdar með algebru og samsemdum jafnstæðra og oddstæðra falla
Sannprófið samsemdina:
Lausn
Byrjum á vinstri hliðinni og einföldum:
Dæmi 7
Sannprófun samsemdar með kósínus og kótangens
Sannprófið samsemdina
Lausn
Við vinnum með vinstri hlið jöfnunnar.
Notkun algebru til að einfalda hornafallastæður
Við höfum séð að algebra er mjög mikilvæg við sannprófun hornafallasamsemda en hún er ekki síður mikilvæg við einföldun hornafallastæðna áður en jöfnur eru leystar. Þekking á grundvallareiginleikum og formúlum algebrunnar, svo sem reglunni um mismun ferninga, reglunni um ferning tvíliðu og innsetningu, einfaldar vinnu með hornafallastæður og -jöfnur.
Jafnan líkist til dæmis jöfnunni sem notar þáttað form mismunar ferninga. Með algebru má leysa jöfnuna á kunnuglegan hátt: setjum hvorn þátt jafnan núlli og leysum hvora jöfnu fyrir sig. Þetta er dæmi um að bera kennsl á algebrumynstur í hornafallastæðum eða -jöfnum.
Annað dæmi er reglan um mismun ferninga, sem er mikið notuð í verkfræði, byggingarlist og eðlisfræði. Við getum einnig myndað eigin samsemdir með því að margfalda upp úr svigum og gera viðeigandi innsetningar. Algebrueiginleikar og -formúlur gera margar hornafallajöfnur auðskiljanlegri og auðveldari úrlausnar.
Dæmi 8
Hornafallastæða rituð sem algebrustæða
Ritið eftirfarandi hornafallastæðu sem algebrustæðu:
Lausn
Stæðan er af sama formi og almenn annars stigs stæða, . Setjum og umritum stæðuna á eftirfarandi hátt:
Þátta má stæðuna sem . Ef hún væri sett jöfn núlli myndum við nota núllþáttaregluna: setja hvorn þátt jafnan núlli og leysa jöfnurnar fyrir . Síðan kæmi aftur í stað breytunnar og við myndum leysa fyrir hornið .
Dæmi 9
Umritun hornafallastæðu með mismun ferninga
Umritið hornafallastæðuna:
Lausn
Fyrri liðurinn er ferningur tvöfalds kósínusgildis og síðari liðurinn er ferningur tölunnar 1. Stæðan er því mismunur ferninga. Þá fæst
Greining
Ef stæðan væri sett jöfn núlli gætum við sett hvorn þátt jafnan núlli og leyst með núllþáttareglunni. Einnig mætti setja eins og í fyrra dæminu, umrita stæðuna sem og þátta hana sem . Síðan kæmi aftur í stað breytunnar og við leystum fyrir hornið.
Dæmi 10
Einföldun með umritun og innsetningu
Einfaldið stæðuna með umritun og samsemdum:
Lausn
Við getum byrjað á Pýþagórasarsamsemdinni.
Nú getum við einfaldað með því að setja í stað . Þá fæst
7.1 Verkefni hlutans
Orðleg verkefni
1.
Við vitum að er jafnstætt fall en og eru oddstæð föll. Hvað með og ? Eru þau jafnstæð, oddstæð eða hvorugt? Hvers vegna?
2.
Skoðið graf á bilinu . Hvernig má sjá hvort fallið er jafnstætt eða oddstætt með því einu að skoða graf ?
3.
Skoðið samsemdina um margföldunarandhverfu fyrir og útskýrið hvers vegna fallið er óskilgreint í tilteknum punktum.
4.
Allar Pýþagórasarsamsemdirnar tengjast. Lýsið hvernig umrita má jöfnuna til að fá hinar myndirnar.
Algebruverkefni
Notið grundvallarsamsemdirnar til að einfalda stæðuna í hverju verkefni eins og hægt er.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
Einfaldið fyrri hornafallastæðuna í hverju verkefni og ritið niðurstöðuna með seinni stæðunni. Ef velja þarf formerki við kvaðratrót skal tilgreina á hvaða hornabili hvert formerki gildir.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
Sannprófið samsemdina í eftirfarandi verkefnum.
29.
30.
31.
32.
33.
Viðbótarverkefni
Sannið eða hrekjið samsemdina í eftirfarandi verkefnum.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
Ákvarðið hvort samsemdin sé sönn eða ósönn í eftirfarandi verkefnum. Ef hún er ósönn skuluð þið finna viðeigandi jafngilda stæðu.