10.5 Keilusnið í pólhnitum – Undirbúningur fyrir stærðfræðigreiningu, 2. útgáfa (IS) | Námsgögn
1010 Rúmfræði með hnitum
10.5 Keilusnið í pólhnitum
10.5 Keilusnið í pólhnitum
Námsmarkmið
Í þessum hluta lærir þú að:
þekkja keilusnið á pólformi.
teikna gröf póljafna keilusniða.
skilgreina keilusnið með brennipunkti og stýrilínu.
Mynd 1. Reikistjörnur á braut um sólina fylgja sporöskjulaga ferlum. (mynd: NASA Blueshift, Flickr)
Flest þekkjum við brautarhreyfingu, til dæmis hreyfingu reikistjörnu um sólina eða rafeindar um atómkjarna. Í reikistjörnukerfi eru brautir reikistjarna, smástirna og halastjarna um stærri himinhnött oft sporöskjulaga. Braut halastjörnu getur þó verið fleygboga- eða breiðbogalaga. Eiginleikar brauta reikistjarnanna geta auk þess breyst með tímanum. Sérhver braut tengist staðsetningu himinhnattarins sem farið er um og fjarlægð og stefnu reikistjörnunnar eða annars hlutar frá honum. Því eru pólhnit gjarnan notuð til að setja þessar brautir fram.
Á sporbaugsbraut er nándarpunktur sá punktur þar sem hlutirnir tveir eru næst hvor öðrum og firrðarpunktur sá þar sem þeir eru fjærst hvor öðrum. Hraði hlutar á braut eykst almennt þegar hann nálgast nándarpunktinn en minnkar þegar hann nálgast firrðarpunktinn. Sumir hlutir ná lausnarhraða og braut þeirra verður þá óendanleg. Slíkir hlutir fylgja fleygboga- eða breiðbogalaga braut um himinhnött; hluturinn losnar undan þyngdartogi hans og þýtur út í geiminn. Lýsa má hverri þessara brauta með keilusniði í pólhnitakerfinu.
Keilusnið þekkt á pólformi
Sérhvert keilusnið ræðst af þremur atriðum: einum brennipunkti, fastri línu sem nefnist stýrilína og hlutfalli fjarlægðanna frá hvoru þeirra að punkti á grafinu. Lítum á fleygbogann á mynd 2.
Í hlutanum Fleygboginn lærðum við að fleygbogi er skilgreindur með brennipunkti (föstum punkti) og stýrilínu (fastri línu). Hér lærum við að skilgreina hvaða keilusnið sem er í pólhnitakerfinu með föstum punkti, brennipunktinum í skautinu, og línu, stýrilínunni, sem er hornrétt á pólhnitaásinn.
Látum vera fastan punkt, brennipunktinn, og fasta línu, stýrilínuna. Þá má láta vera fasta jákvæða tölu sem nefnist miðskekkja og er skilgreind sem hlutfall fjarlægðar punkts á grafinu frá brennipunktinum og fjarlægðar hans frá stýrilínunni. Mengi allra punkta sem uppfylla er þá keilusnið. Með öðrum orðum má skilgreina keilusnið sem mengi allra punkta þar sem hlutfall fjarlægðarinnar frá til og fjarlægðarinnar frá til er jafnt fastanum
Fyrir keilusnið með miðskekkjuna
ef er keilusniðið sporbaugur
ef er keilusniðið fleygbogi
ef er keilusniðið breiðbogi
Með þessari skilgreiningu getum við nú skilgreint keilusnið með stýrilínunni miðskekkjunni 𝑒 og horninu Því má rita sérhvert keilusnið sem póljöfnu, það er jöfnu með og
Dæmi 1
Keilusnið þekkt út frá pólformi
Fyrir hverja eftirfarandi jöfnu skal þekkja keilusniðið með brennipunkt í upphafspunktinum, stýrilínuna og miðskekkjuna.
𝑟=63+2sin𝜃
𝑟=124+5cos𝜃
𝑟=72−2sin𝜃
Lausn
Fyrir keilusniðin þrjú ritum við jöfnuna á staðalformi. Á staðalformi er fastinn í nefnaranum 1. Fyrsta skrefið í öllum þremur liðunum er því að margfalda teljara og nefnara með margföldunarandhverfu fastans í upphaflegu jöfnunni, þar sem er sá fasti.
Margfaldið teljara og nefnara með
Þar sem er í nefnaranum er stýrilínan Samanburður við staðalform sýnir að Af teljaranum fæst því
Þar sem er keilusniðið sporbaugur. Miðskekkjan er og stýrilínan er
Margfaldið teljara og nefnara með
Þar sem er í nefnaranum er stýrilínan Samanburður við staðalform sýnir að Af teljaranum fæst því
Þar sem er keilusniðið breiðbogi. Miðskekkjan er og stýrilínan er
Margfaldið teljara og nefnara með
Þar sem sínus er í nefnaranum er stýrilínan Samanburður við staðalform sýnir að Af teljaranum fæst því
Þar sem er keilusniðið fleygbogi. Miðskekkjan er og stýrilínan er
Gröf póljafna keilusniða teiknuð
Þegar graf er teiknað í kartesískum hnitum hefur hvert keilusnið sína sérstöku jöfnu. Þetta á ekki við þegar graf er teiknað í pólhnitum. Nota þarf miðskekkju keilusniðsins til að ákvarða hvaða feril á að teikna og síðan tiltekna eiginleika hans. Fyrsta skrefið er að rita keilusniðið á staðalformi eins og í fyrra sýnidæmi. Með öðrum orðum þarf að rita jöfnuna þannig að nefnarinn byrji á 1. Þá getum við ákvarðað og þar með lögun ferilsins. Næst eru gildi sett inn fyrir og leyst fyrir til að teikna nokkra lykilpunkta. Með því að setja jafnt og fást hvirfilpunktarnir og þá má teikna grófa mynd af grafinu.
Dæmi 2
Graf fleygboga á pólformi teiknað
Teiknið graf
Lausn
Fyrst ritum við keilusniðið á staðalformi með því að margfalda teljara og nefnara með margföldunarandhverfu 3, sem er
Þar sem teiknum við fleygboga með brennipunkt í upphafspunktinum. Fallið inniheldur c o s 𝜃 og samlagningarmerki er í nefnaranum, svo stýrilínan er
Stýrilínan er
Með því að teikna nokkra lykilpunkta eins og í töflu 1 sjáum við hvirfilpunktana. Sjá mynd 3.
A
B
C
D
𝜃 θ
0 0
𝜋 2 π/2
𝜋 π
3 𝜋 2 3 π/2
𝑟 = 5 3 + 3 c o s 𝜃 r = + 3 cos θ
5 6 ≈ 0 . 8 3 ≈ 0.83
5 3 ≈ 1 . 6 7 ≈ 1.67
óskilgreint
5 3 ≈ 1 . 6 7 ≈ 1.67
Mynd 3
Greining
Við getum sannreynt niðurstöðuna með grafteikniforriti. Sjá mynd 4.
Mynd 4
Dæmi 3
Graf breiðboga á pólformi teiknað
Teiknið graf
Lausn
Fyrst ritum við keilusniðið á staðalformi með því að margfalda teljara og nefnara með margföldunarandhverfu 2, sem er
Þar sem teiknum við breiðboga með brennipunkt í upphafspunktinum. Fallið inniheldur og frádráttarmerki er í nefnaranum, svo stýrilínan er
Stýrilínan er
Með því að teikna nokkra lykilpunkta eins og í töflu 2 sjáum við hvirfilpunktana. Sjá mynd 5.
A
B
C
D
𝜃 θ
0 0
𝜋 2 π/2
𝜋 π
3 𝜋 2 3 π/2
𝑟 = 8 2 − 3 s i n 𝜃 r = − 3 sin θ
4 4
− 8
4 4
8 5 = 1 . 6 = 1.6
Mynd 5
Dæmi 4
Graf sporbaugs á pólformi teiknað
Teiknið graf
Lausn
Fyrst ritum við keilusniðið á staðalformi með því að margfalda teljara og nefnara með margföldunarandhverfu 5, sem er
Þar sem teiknum við sporbaug með brennipunkt í upphafspunktinum. Fallið inniheldur c o s 𝜃 og frádráttarmerki er í nefnaranum, svo stýrilínan er
Stýrilínan er
Með því að teikna nokkra lykilpunkta eins og í töflu 3 sjáum við hvirfilpunktana. Sjá mynd 6.
A
B
C
D
𝜃 θ
0 0
𝜋 2 π/2
𝜋 π
3 𝜋 2 3 π/2
𝑟 = 1 0 5 − 4 c o s 𝜃 r = − 4 cos θ
1 0 10
2 2
1 0 9 ≈ 1 . 1 ≈ 1.1
2 2
Mynd 6
Greining
Við getum sannreynt niðurstöðuna með grafteikniforriti. Sjá mynd 7.
Mynd 7. r = 10/5 − 4 cos θ teiknað í sýniglugganum [−3, 1 2, 1] [ –3 , 12 , 1 ] sinnum [−4, 4, 1], 𝜃 m i n = 0 [ – 4 , 4 , 1 ] , θ lágm. = 0 og θ hám. = 2 π .
Keilusnið skilgreind með brennipunkti og stýrilínu
Hingað til höfum við notað póljöfnur keilusniða til að lýsa ferlinum og teikna graf hans. Nú vinnum við í hina áttina og notum upplýsingar um upphafspunkt, miðskekkju og stýrilínu til að ákvarða póljöfnuna.
Dæmi 5
Pólform lóðrétts keilusniðs fundið út frá brennipunkti í upphafspunktinum, miðskekkju og stýrilínu
Finnið pólform keilusniðsins með brennipunkt í upphafspunktinum, og stýrilínuna
Lausn
Stýrilínan er svo hornafallið í nefnaranum er sínus.
Þar sem er frádráttarmerki í nefnaranum. Við notum staðalformið
og og
Því fæst
Dæmi 6
Pólform lárétts keilusniðs fundið út frá brennipunkti í upphafspunktinum, miðskekkju og stýrilínu
Finnið pólform keilusniðs með brennipunkt í upphafspunktinum, og stýrilínuna
Lausn
Þar sem stýrilínan er er hornafallið í nefnaranum kósínus. Þar sem er samlagningarmerki í nefnaranum. Við notum staðalformið
og og
Því fæst
Dæmi 7
Keilusniði á pólformi breytt yfir á rétthyrnt form
Breytið keilusniðinu yfir á rétthyrnt form.
Lausn
Við umritum formúluna til að nota samsemdirnar
10.5 Æfingar
Orðleg verkefni
1.
Útskýrið hvernig miðskekkja ákvarðar hvaða keilusnið er gefið.
2.
Hvað þarf að gilda um nefnarann ef keilusnið er ritað sem póljafna?
3.
Hvaða ályktun má draga um stýrilínuna ef keilusnið er ritað sem póljafna og nefnarinn inniheldur s i n 𝜃? sin θ ,
4.
Hvað vitum við um jöfnu grafsins ef stýrilína keilusniðs er hornrétt á pólhnitaásinn?
5.
Hvað vitum við um brennipunkt eða brennipunkta keilusniðs ef það er ritað sem póljafna?
Algebruverkefni
Í eftirfarandi æfingum skal þekkja keilusniðið með brennipunkt í upphafspunktinum og tilgreina síðan stýrilínu þess og miðskekkju.
6.
𝑟=61−2cos𝜃
7.
𝑟=34−4sin𝜃
8.
𝑟=84−3cos𝜃
9.
𝑟=51+2sin𝜃
10.
𝑟=164+3cos𝜃
11.
𝑟=310+10cos𝜃
12.
𝑟=21−cos𝜃
13.
𝑟=47+2cos𝜃
14.
𝑟(1−cos𝜃)=3
15.
𝑟(3+5sin𝜃)=11
16.
𝑟(4−5sin𝜃)=1
17.
𝑟(7+8cos𝜃)=7
Í eftirfarandi æfingum skal breyta póljöfnu keilusniðs yfir í rétthyrnda jöfnu.
18.
𝑟=41+3sin𝜃
19.
𝑟=25−3sin𝜃
20.
𝑟=83−2cos𝜃
21.
𝑟=32+5cos𝜃
22.
𝑟=42+2sin𝜃
23.
𝑟=38−8cos𝜃
24.
𝑟=26+7cos𝜃
25.
𝑟=55−11sin𝜃
26.
𝑟(5+2cos𝜃)=6
27.
𝑟(2−cos𝜃)=1
28.
𝑟(2.5−2.5sin𝜃)=5
29.
𝑟=6sec𝜃−2+3sec𝜃
30.
𝑟=6csc𝜃3+2csc𝜃
Í eftirfarandi æfingum skal teikna gefið keilusnið. Ef það er fleygbogi skal merkja hvirfilpunkt, brennipunkt og stýrilínu. Ef það er sporbaugur skal merkja hvirfilpunkta og brennipunkta. Ef það er breiðbogi skal merkja hvirfilpunkta og brennipunkta.
31.
𝑟=52+cos𝜃
32.
𝑟=23+3sin𝜃
33.
𝑟=105−4sin𝜃
34.
𝑟=31+2cos𝜃
35.
𝑟=84−5cos𝜃
36.
𝑟=34−4cos𝜃
37.
𝑟=21−sin𝜃
38.
𝑟=63+2sin𝜃
39.
𝑟(1+cos𝜃)=5
40.
𝑟(3−4sin𝜃)=9
41.
𝑟(3−2sin𝜃)=6
42.
𝑟(6−4cos𝜃)=5
Í eftirfarandi æfingum skal finna póljöfnu keilusniðsins með brennipunkt í upphafspunktinum og gefna miðskekkju og stýrilínu.
43.
Stýrilína:
44.
Stýrilína:
45.
Stýrilína:
46.
Stýrilína:
47.
Stýrilína:
48.
Stýrilína:
49.
Stýrilína:
50.
Stýrilína:
51.
Stýrilína:
52.
Stýrilína:
53.
Stýrilína:
54.
Stýrilína:
55.
Stýrilína:
Viðbótarverkefni
Rifjið upp úr hlutanum Snúningur hnitása að gröf keilusniða með -lið eru snúin. Í eftirfarandi æfingum skal setja hverja jöfnu fram á pólformi með sem fall af