9.4 Theoretical Perspectives on Social Stratification

9.4Fræðileg sjónarhorn á félagslega lagskiptingu

Körfubolti er ein launahæsta atvinnuíþróttin og launamunur er mikill jafnvel milli liða í NBA-deildinni. Toronto Raptors greiðir til dæmis lægstu árlegu heildarlaunin en New York Knicks er sagt greiða þau hæstu. Stephen Curry, bakvörður Golden State Warriors, er einn launahæsti íþróttamaður NBA og fær um $43 milljónir á ári (Sports Illustrated 2020), en lægst launaði leikmaðurinn fær rétt rúmlega $200,000 (ESPN 2021). Jafnvel innan sama íþróttasviðs skiptist fólk þannig í lög, því er raðað og ójöfnuður verður til.

Í félagsfræði má skoða jafnvel viðfangsefni á borð við laun í NBA-deildinni frá ólíkum sjónarhornum. Virknihyggjufólk kannar hvaða tilgangi svo há laun þjóna, fræðafólk átakakenninga lítur á þau sem ósanngjarna dreifingu fjármuna og táknrænt samskiptahyggjufólk skoðar hvernig leikmenn sýna auð sinn. Félagsleg lagskipting birtist þannig í nýju ljósi eftir því hvort hún er skoðuð út frá virknihyggju, átakakenningum eða táknrænni samskiptahyggju.

Virknihyggja

Í félagsfræði skoðar virknihyggjan hvernig ólíkir hlutar samfélagsins starfa saman. Samkvæmt henni eru ýmsir þættir samfélagsins til vegna þess að þeir gegna mikilvægu hlutverki. Hvaða hlutverki gegnir félagsleg lagskipting?

Árið 1945 birtu félagsfræðingarnir Kingsley Davis og Wilbert Moore Davis–Moore-tilgátuna. Samkvæmt henni þurfa laun og umbun að vera þeim mun meiri sem félagslegt hlutverk er mikilvægara fyrir starfsemi samfélagsins. Tilgátan gengur út frá því að félagsleg lagskipting endurspegli mismikið samfélagslegt gildi ólíkra starfa. Sum verkefni eru talin verðmætari en önnur, til dæmis störf lækna og lögfræðinga, og hæft fólk sem gegnir slíkum stöðum fær meiri umbun en aðrir.

Samkvæmt Davis og Moore er starf slökkviliðsmanns mikilvægara en til dæmis starf afgreiðslufólks í matvöruverslun. Afgreiðslustarfið krefst ekki jafnmikillar færni eða þjálfunar og slökkvistarf. Hvers vegna ætti nokkur að hlaupa inn í brennandi byggingu ef starfinu fylgdu ekki hærri laun, betri hlunnindi og meiri virðing? Ef launin væru þau sömu gæti slökkviliðsmaður allt eins unnið í matvöruverslun og forðast áhættuna sem fylgir slökkvistarfi. Davis og Moore töldu að hærri tekjur, meiri virðing og aukin völd í mikilvægari störfum hvettu fólk til að leggja meira á sig og vinna lengur.

Davis og Moore héldu því fram að mikilvægi starfs réðist í flestum tilvikum af þeirri færni sem það krefðist. Því meiri færni sem þyrfti, þeim mun færra fólk væri hæft til starfsins. Verkefni á borð við að þrífa ganga eða svara í síma krefjast ekki mikillar sérþjálfunar og flestir gætu því sinnt þeim. Að hanna þjóðvegakerfi eða taka á móti barni í fæðingu krefst hins vegar mikillar færni, sem takmarkar fjölda þeirra sem eru hæfir til verksins.

Margir fræðimenn hafa gagnrýnt Davis–Moore-tilgátuna. Árið 1953 hélt Melvin Tumin því fram að hún skýrði hvorki ójöfnuð í menntakerfinu né ójöfnuð sem rekja mætti til kynþáttar eða kyns. Tumin taldi að félagsleg lagskipting kæmi í veg fyrir að hæft fólk reyndi að gegna tilteknum hlutverkum (Tumin 1953).

Átakakenningar

Fræðafólk átakakenninga gagnrýnir félagslega lagskiptingu harðlega og telur hana aðeins gagnast sumum en ekki samfélaginu í heild. Frá þessu sjónarhorni virðist til dæmis rangt að körfuboltamaður fái milljónir fyrir árssamning á meðan kennari í opinberum skóla fær ef til vill $35,000 á ári. Lagskipting viðheldur ójöfnuði að mati fræðafólksins, sem reynir að vekja athygli á mótsögnum á borð við þá staðreynd að auðugt samfélag geti haft svo marga fátæka íbúa.

Margt fræðafólk átakakenninga byggir á verkum Karls Marx. Á iðnvæðingarskeiði nítjándu aldar taldi Marx félagslega lagskiptingu ráðast af tengslum fólks við framleiðsluna. Fólk skiptist í tvo meginhópa: það átti annaðhvort verksmiðjur eða vann í þeim. Á tímum Marx áttu kapítalistar borgarastéttarinnar afkastamikil fyrirtæki, verksmiðjur og land, líkt og þeir gera enn í dag. Öreigar voru verkafólkið sem sinnti líkamlegri vinnu við vöruframleiðslu. Kapítalistar yfirstéttarinnar söfnuðu gróða og auðguðust en öreigar verkalýðsstéttarinnar fengu lág laun og börðust fyrir afkomu sinni. Andstæðir hagsmunir og ójöfn skipting auðs og valda skildu hópana að. Marx taldi að valdlaus staða verkafólks leiddi til djúprar firringar, einangrunar og eymdar (Marx 1848) og að borgarastéttin kúgaði öreigana.

Þótt vinnuskilyrði hafi batnað telur fræðafólk átakakenninga að spennuþrungið samband atvinnurekenda og launafólks sé enn til staðar. Kapítalistar eiga framleiðslutækin og kerfið er þannig uppbyggt að eigendur fyrirtækja auðgast en verkafólk helst fátækt. Samkvæmt átakakenningum leiðir þessi lagskipting til stéttaátaka.

Táknræn samskiptahyggja

Táknræn samskiptahyggja skýrir samfélagið í heild út frá hversdagslegum samskiptum einstaklinga. Hún skoðar lagskiptingu frá míkrósjónarhorni og leitast við að skýra hvernig félagsleg staða fólks hefur áhrif á dagleg samskipti þess.

Í flestum samfélögum á fólk fyrst og fremst samskipti við aðra í svipaðri félagslegri stöðu. Vegna félagslegrar lagskiptingar hefur það tilhneigingu til að búa, vinna og umgangast fólk með sambærilegar tekjur og menntun, sömu stéttareinkenni og jafnvel svipaðan smekk á mat, tónlist og fatnaði. Lagskiptingarkerfið sjálft leiðir fólk þannig í hópa. Þetta er ein ástæða þess að áður var sjaldgæft að konungborinn prins, á borð við Vilhjálm Bretaprins, giftist manneskju af alþýðuættum.

Táknrænt samskiptahyggjufólk bendir einnig á að útlit fólks endurspegli þá félagslegu stöðu sem það er talið hafa. Stéttareinkenni sem birtast í húsnæði, fatnaði og farartækjum gefa stöðu til kynna, rétt eins og hárgreiðsla, smekkur á fylgihlutum og persónulegur stíll. Fræðafólkið greinir jafnframt hvernig fólk skilur eigin sjálfsmynd og túlkun annarra á sér út frá þessum stéttareinkennum.

Fólk stundar oft sýnineyslu til að miðla félagslegri stöðu sinni með táknrænum hætti. Sýnineysla felst í kaupum og notkun tiltekinna vara til að senda skilaboð um stöðu. Dýr en umhverfisvæn vatnsflaska gæti gefið til kynna félagslega stöðu eigandans eða þá stöðu sem hann vill að aðrir telji hann hafa. Sumir kaupa dýra og nýtískulega íþróttaskó þótt þeir noti þá aldrei til hlaupa eða íþróttaiðkunar. Bíll sem kostar $17,000 flytur fólk jafnt og bíll sem kostar $100,000, en lúxusbíllinn sendir félagsleg skilaboð sem ódýrari bíllinn getur ekki jafnast á við. Öll þessi tákn lagskiptingar verðskulda athugun frá sjónarhorni samskiptahyggju.