9.3 Lagskipting og ójöfnuður á heimsvísu

9.3Lagskipting og ójöfnuður á heimsvísu

Lagskipting á heimsvísu felur í sér samanburð á auði, stöðu, völdum og efnahagslegum stöðugleika ríkja. Hún dregur fram hnattræn mynstur félagslegs ójöfnuðar.

Á fyrstu skeiðum siðmenningar sóttu samfélög veiðimanna og safnara og landbúnaðarsamfélög lífsviðurværi sitt til landsins og áttu sjaldan samskipti við önnur samfélög. Með ferðum landkönnuða hófust hins vegar viðskipti milli samfélaga og þau tóku að skiptast á hugmyndum og siðum jafnt sem vörum.

Á nítjándu öld skapaði iðnbyltingin meiri auð í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku en áður hafði þekkst. Vélrænar uppfinningar og nýjar framleiðsluaðferðir fluttu vinnu fólks inn í verksmiðjur, þar sem karlar, konur og börn störfuðu. Undir lok nítjándu aldar og í byrjun þeirrar tuttugustu hafði iðntækni smám saman bætt lífskjör margra í Bandaríkjunum og Evrópu.

Iðnbyltingunni fylgdi einnig mikill ójöfnuður milli iðnvæddra og óiðnvæddra ríkja. Í ríkjum sem tileinkuðu sér nýja tækni jukust auður og vöruframboð, en óiðnvædd ríki drógust aftur úr efnahagslega og bilið breikkaði.

Félagsfræðingar sem rannsaka lagskiptingu á heimsvísu bera saman efnahag ríkja. Tekjur, kaupmáttur og auður eru meðal þeirra þátta sem notaðir eru til að meta slíka lagskiptingu. Einnig er litið til þeirra lífsgæða sem íbúar hvers lands geta notið. Fátæktarstig er mjög mismunandi eftir löndum, en öll ríki glíma við að styðja fólk í lægri stéttum.

Líkön lagskiptingar á heimsvísu

Hagfræðingar hafa þróað ýmis líkön til að ákvarða stöðu ríkja í lagskiptingu á heimsvísu. Líkönin eiga það sameiginlegt að raða ríkjum eftir efnahagsstöðu, oft á grundvelli vergrar þjóðarframleiðslu (VÞF; GNP). VÞF er verðmæti vöru og þjónustu sem borgarar ríkis framleiða, bæði innan landamæra þess og erlendis.

Annað flokkunarkerfi byggist á vergri landsframleiðslu (VLF; GDP), sem mælir efnahagsumsvif lands. VLF er reiknuð árlega, annaðhvort sem samanlagðar tekjur allra íbúa eða sem verðmæti allrar vöru og þjónustu sem framleidd er í landinu á árinu. Opinber útgjöld eru einnig talin með. Þar sem VLF gefur til kynna framleiðni og efnahagslega frammistöðu má nota samanburð milli ríkja til að meta efnahagslega stöðu þeirra innbyrðis. Í kaflanum um vinnu og efnahagslíf, nánar tiltekið hlutanum um hnattvæðingu og efnahagslíf, er sýndur munur á VLF ýmissa ríkja.

Í hefðbundnum líkönum, sem nú eru talin úrelt, voru heiti á borð við „fyrsti heimurinn“, „annar heimurinn“ og „þriðji heimurinn“ notuð til að lýsa lagskiptingu heimshluta. Fyrsti og annar heimurinn vísuðu til iðnvæddra ríkja en þriðji heimurinn til „vanþróaðra“ ríkja (Henslin 2004). Hugtökin koma enn fyrir í eldri heimildum og sumum ríkjum er jafnvel enn lýst sem „þriðja heiminum“. Líkanið er þó úrelt vegna þess að það setur í sama flokk ríki sem eru mjög ólík að auði, völdum, virðingu og efnahagslegum stöðugleika.

Annað líkan skiptir ríkjum í tvo hópa: þróaðri og skemur þróuð ríki. Meðal þróaðri ríkja, sem búa yfir meiri auði, eru Kanada, Japan og Ástralía. Skemur þróuð ríki hafa minni auð til að dreifa meðal íbúa sinna. Þar á meðal eru mörg ríki í Mið-Afríku og Suður-Ameríku auk nokkurra eyríkja.

VÞF og VLF eru notaðar til að varpa ljósi á lagskiptingu á heimsvísu út frá lífskjörum í hverju landi. Samkvæmt þessari greiningu samsvarar VLF meðaltekjuríkis hnattrænu meðaltali. Í lágtekjuríkjum er stærstur hluti fólks fátækur miðað við íbúa annarra landa. Aðgangur að grunnþjónustu og innviðum á borð við rafmagn, fráveitu og hreint vatn er takmarkaður. Menntun er ekki tryggð og margir eru ólæsir. Lífslíkur eru einnig minni en í hátekjuríkjum. Lífsstíll og aðgangur að úrræðum eru því mjög mismunandi milli ríkja.