9.1 Hvað er félagsleg lagskipting?

9.1 Hvað er félagsleg lagskipting?

Félagsfræðingar nota hugtakið félagsleg lagskipting um kerfi félagslegrar stöðu. Félagsleg lagskipting felst í því að samfélag raðar fólki í stigveldi eftir þáttum á borð við auð, tekjur, menntun, fjölskyldubakgrunn og völd.

Jarðfræðingar nota einnig orðið „lagskipting“ um aðgreind lóðrétt lög í bergi. Lög samfélagsins, sem eru skipuð fólki, endurspegla yfirleitt ójafna dreifingu gæða þess. Fólk sem ræður yfir meiri gæðum skipar efstu lög félagsgerðarinnar, en hópar með sífellt færri gæði mynda lögin þar fyrir neðan. Staða einstaklings í þessari lagskiptingu nefnist félags- og efnahagsleg staða (SES).

Flestir einstaklingar og stofnanir í Bandaríkjunum segjast meta jafnrétti og trúa því að allir hafi jöfn tækifæri til að ná árangri. Samkvæmt þeirri sýn ráðast félagslegur hreyfanleiki og staða af vinnusemi og hæfileikum en ekki erfðum auði, fordómafullri meðferð, stofnanabundinni kynþáttahyggju eða gildum samfélagsins. Áherslan á val, metnað og eigin framlag viðheldur þeirri bandarísku trú að fólk ráði sjálft félagslegri stöðu sinni.

Félagsfræðingar líta hins vegar á félagslega lagskiptingu sem kerfi sem nær til alls samfélagsins og gerir ójöfnuð sýnilegan. Þótt ójöfnuður sé milli einstaklinga beina þeir sjónum að stærri félagslegum mynstrum. Þeir kanna hvort fólk með svipaðan bakgrunn, hópaðild, sjálfsmynd og búsetu innan landsins skipi sambærilega stöðu í lagskiptingunni. Hvorki ríkur né fátækur einstaklingur ber einn ábyrgð á félagslegum ójöfnuði; allir taka þátt í kerfi þar sem sumir færast upp félagsstigann en aðrir niður. Flestir Bandaríkjamenn telja þessar breytingar ráðast af vali einstaklingsins. Félagsfræðingar benda aftur á móti á hvernig gerð samfélagsins mótar félagslega stöðu fólks og hvernig samfélagið skapar og viðheldur kerfinu.

Þeir þættir sem móta lagskiptingu eru ólíkir milli samfélaga. Í flestum samfélögum byggist hún einkum á efnahag: auði, það er hreinu verðmæti peninga og annarra eigna einstaklings, og tekjum, svo sem launum og arði af fjárfestingum. Fólk er oft flokkað eftir því hversu ríkt eða fátækt það er, en fleiri mikilvægir þættir hafa áhrif á félagslega stöðu. Í sumum menningarheimum er virðing til dæmis mikils metin og þeir sem njóta hennar eru hafðir í meiri hávegum en aðrir. Í sumum samfélögum nýtur eldra fólk virðingar en annars staðar er gert lítið úr því eða það hunsað. Menningarleg viðhorf samfélaga styrkja því oft lagskiptinguna.

Foreldrar ráða miklu um félagslega stöðu barna sinna og miðla gjarnan eigin stöðu til þeirra. Fólk erfir ekki aðeins félagslega stöðu heldur einnig menningarleg viðmið, gildi og viðhorf sem fylgja tilteknum lífsháttum. Þessum viðmiðum, gildum og viðhorfum deilir fólk með tengslaneti vina og ættingja, sem jafnframt veitir því úrræði og stuðning. Þetta er ein ástæða þess að nemendum sem eru fyrstir í fjölskyldu sinni til að stunda háskólanám vegnar síður en öðrum. Þeir hafa ekki sama aðgang að þeim úrræðum og stuðningi sem börn háskólamenntaðra foreldra njóta yfirleitt.

Aðra ákvörðunarþætti er að finna í atvinnuskipan samfélagsins. Kennarar eru til dæmis oft langskólagengnir en fá tiltölulega lág laun. Margir líta á kennslu sem göfugt starf og telja því að kennarar eigi að vinna af ást á starfinu og með hag nemenda að leiðarljósi, en ekki vegna launanna. Sama viðhorf er þó ekki haft til atvinnuíþróttafólks, stjórnenda eða starfsfólks stórfyrirtækja. Menningarleg viðhorf og hugmyndir af þessu tagi styðja og viðhalda félagslegum og efnahagslegum ójöfnuði.

Lagskiptingarkerfi

Félagsfræðingar greina á milli tveggja gerða lagskiptingarkerfa. Lokuð kerfi veita lítið svigrúm til breytinga á félagslegri stöðu. Fólk getur hvorki færst milli laga né myndað félagsleg tengsl þvert á þau. Til lokaðra kerfa teljast lénsstéttakerfi, þrælahald og erfðastéttakerfi. Opin kerfi byggjast á árangri og gefa fólki kost á að færast milli laga og stétta og eiga samskipti þvert á þau. Gerð og virkni hvers kerfis endurspegla, undirstrika og styrkja tiltekin menningarleg gildi og móta þannig viðhorf einstaklinga. Í þessum hluta skoðum við almenn stéttakerfi og erfðastéttakerfi og ræðum einnig hugsjónina um verðleikaræði.

Erfðastéttakerfið

Erfðastéttakerfi eru lokuð lagskiptingarkerfi þar sem fólk getur litlu eða engu breytt um þá félagslegu stöðu sem það fæðist inn í. Kerfið ákvarðar alla þætti lífsins, þar á meðal starf, maka og húsnæði. Hæfileikar, áhugamál eða möguleikar einstaklings skapa honum ekki tækifæri til að bæta félagslega stöðu sína.

Samkvæmt erfðastéttahefð hindúisma er gert ráð fyrir að fólk sinni starfi og gangi í hjónaband í samræmi við erfðastétt sína. Það telst siðferðileg skylda að sætta sig við þessa stöðu og fólk er félagsmótað til þess. Menningarleg gildi styrkja kerfið. Erfðastéttakerfi ýta undir trú á forlög, örlög og vilja æðri máttarvalda fremur en frelsi einstaklingsins. Slíkt trúarkerfi er hugmyndafræði. Sérhver menning hefur hugmyndafræði sem styður lagskiptingarkerfi hennar.

Erfðastéttakerfið á Indlandi hefur formlega verið afnumið en er enn rótgróið í indversku samfélagi, einkum til sveita. Í stærri borgum landsins hefur fólk nú meiri möguleika á að velja sér starfsferil og maka. Með uppgangi Indlands sem alþjóðlegrar atvinnumiðstöðvar hafa fyrirtæki í auknum mæli ráðið fólk og veitt því framgang eftir verðleikum og þannig breytt menningarlegum væntingum sem tengjast erfðastéttakerfinu.

Almenna stéttakerfið

Almennt stéttakerfi byggist bæði á félagslegum þáttum og árangri einstaklingsins. Stétt er hópur fólks sem hefur svipaða stöðu út frá þáttum á borð við auð, tekjur, menntun, fjölskyldubakgrunn og starf. Ólíkt erfðastéttakerfum eru almenn stéttakerfi opin. Fólk getur öðlast annað menntunarstig eða starfsstöðu en foreldrar þess og þannig færst lóðrétt í kerfinu. Fjölskylda og aðrar félagslegar fyrirmyndir beina fólki að tilteknum störfum, en val einstaklingsins og tækifæri skipta einnig máli.

Fólk getur einnig umgengist og gifst einstaklingum úr öðrum stéttum. Það getur stofnað til hjónabands milli félagslegra hópa, þar sem makarnir tilheyra ólíkum félagslegum flokkum. Slík hjónabönd byggjast oft á ást og samlyndi. Enn eru til félagsleg viðmið sem hvetja fólk til að velja maka innan eigin stéttar, það er að stofna til hjónabands innan sama félagslega hóps, en þrýstingurinn um að velja maka eingöngu eftir félagslegri stöðu er minni en áður.

Verðleikaræði

Verðleikaræði er hugsað kerfi þar sem félagsleg lagskipting ræðst af eigin viðleitni og verðleikum. Hugtakið lýsir hugsjón, enda hefur ekkert samfélag byggt félagslega stöðu alfarið á verðleikum. Margir þættir hafa áhrif á stöðuna, meðal annars félagsmótun og sá ójöfnuður sem felst í efnahagskerfum. Þótt hreint verðleikaræði hafi aldrei verið til sjá félagsfræðingar einkenni þess í nútímasamfélögum þegar þeir rannsaka áhrif náms- og starfsárangurs og þau kerfi sem meta og umbuna árangur á þessum sviðum.

Dæmið hér á eftir skýrir nánar muninn á opnum og lokuðum kerfum.

Samræmi félagslegrar stöðu

Félagsfræðingar nota hugtakið samræmi félagslegrar stöðu til að lýsa því hversu sambærileg staða einstaklings er milli þeirra ólíku þátta sem ákvarða lagskiptingu á lífsleiðinni. Erfðastéttakerfi tengjast miklu stöðusamræmi vegna þess að fólk getur ekki yfirgefið stétt sína, en sveigjanlegri almenn stéttakerfi einkennast af minna stöðusamræmi.

Tökum Serenu sem dæmi. Hún lauk framhaldsskóla en fór ekki í háskóla, sem er algengara meðal neðri millistéttar. Að skóla loknum hóf hún störf við garðyrkju. Slík líkamleg vinna tengist gjarnan neðri millistétt eða jafnvel lægri stétt. Með tímanum stofnaði Serena þó eigið fyrirtæki, réð starfsfólk og fékk stærri verksamninga. Hún varð fyrirtækjaeigandi og aflaði meiri tekna, sem eru einkenni efri millistéttar. Ósamræmið milli menntunar hennar, starfs og tekna sýnir sveigjanleika félagslegrar stöðu hennar og lítið stöðusamræmi. Í almennu stéttakerfi geta vinnusemi og ný tækifæri gert fólki kleift að færast í miðstétt eða efri stétt þrátt fyrir litla formlega menntun. Slíkt væri ekki mögulegt í erfðastéttakerfi. Lítið stöðusamræmi í almennu stéttakerfi tengist því fleiri valkostum og tækifærum.