17.4 Fræðileg sjónarhorn á stjórnkerfi og vald

17.4Fræðileg sjónarhorn á stjórnkerfi og vald

Félagsfræðingar styðjast við kenningarlega ramma, eða fræðileg sjónarhorn, til að skipuleggja og túlka rannsóknir sínar. Til eru mörg viðurkennd líkön til að meta félagsfræðileg gögn og athuganir og hvert þeirra varpar sérstöku ljósi á viðfangsefni félagsfræðinnar. Með því að beita ólíkum sjónarhornum á stjórnkerfi og vald fæst víðtækari skilningur á þessum fyrirbærum. Virknihyggja, átakakenning og táknræn samskiptahyggja eru meðal þeirra fræðilegu sjónarhorna sem mest er stuðst við nú á dögum.

Virknihyggja

Samkvæmt virknihyggju gegna stjórnvöld fjórum meginhlutverkum: þau skipuleggja og stýra samfélaginu, mæta félagslegum þörfum, tryggja lög og reglu og annast samskipti við önnur ríki. Virknihyggjan gengur út frá því að allir þættir samfélagsins gegni ákveðnu hlutverki.

Virknihyggjusinnar líta á stjórnkerfi og stjórnmál sem leið til að framfylgja viðmiðum og takmarka átök. Þeir telja aðgerðir sem knýja fram samfélagsbreytingar, svo sem setumótmælin á Wall Street, óæskilegar vegna þess að þær geta skapað ný vandamál sem bregðast þarf við. Virknihyggjusinnar leggja áherslu á samstöðu og stöðuga samfélagsskipan. Skaðvirkni veldur félagslegum vandamálum sem geta leitt til samfélagsbreytinga. Virknihyggjusinnar gætu til dæmis litið á fjárframlög til stjórnmálastarfsemi sem leið til að tengja fólk við lýðræðisferlið. Átakakenningarsinni myndi hins vegar líta á slík framlög sem leið auðugra hópa til að viðhalda eigin auði.

Átakakenning

Átakakenning beinir sjónum að félagslegu ójafnrétti og valdamun innan hópa og greinir samfélagið með hliðsjón af þessum þáttum. Heimspekingurinn og félagsvísindamaðurinn Karl Marx var brautryðjandi í mótun þessa fræðilega sjónarhorns. Hann taldi félagsgerðina, fremur en persónueinkenni einstaklinga, valda mörgum félagslegum vandamálum, svo sem fátækt og afbrotum. Marx taldi að átök væru óhjákvæmileg í kapítalísku samfélagi. Sumir hópar kepptust við að afla sér auðs og valda en aðrir reyndu að halda þeim auði og völdum sem þeir höfðu þegar öðlast. Að hans mati voru átök eina leið þeirra sem stóðu höllum fæti til að öðlast að lokum nokkurn jöfnuð.

C. Wright Mills (1956) útfærði sumar hugmyndir Marx og mótaði hugtakið valdakjarni um fámennan hóp valdamikils fólks sem hann taldi hafa yfirráð yfir stórum hluta samfélagsins. Mills taldi valdakjarnann nýta stjórnkerfið til að móta félagsmálastefnu sem gerði meðlimum hans kleift að halda auði sínum. Kenningasmiðurinn G. William Domhoff (2011) hefur síðar útfært hvernig líta megi á valdakjarnann sem jaðarmenningu. Meðlimir hans tileinka sér svipaðar venjur í félagslífi, svo sem að ganga í klúbba yfirstéttarinnar, sækja úrvalsskóla og verja frítíma sínum á fáeinum stöðum sem aðeins fámennur hópur hefur aðgang að.

Átakakenning í verki

Pólitísk átök brutust út milli samfélaga og fylkinga löngu áður en nútímaþjóðríki urðu til. Víkingar réðust á samfélög á meginlandi Evrópu í leit að herfangi og síðar gengu evrópskir landkönnuðir á land á fjarlægum ströndum til að leggja undir sig auðlindir frumbyggja. Átök urðu einnig milli hópa innan einstakra ríkja, eins og blóðug franska byltingin sýnir. Nær öll átök fyrr og nú spretta þó af sömu grunnhvötum: löngun til að verja eða eignast landsvæði og auð og þörf fyrir að varðveita frelsi og sjálfræði.

Að mati félagsfræðingsins og heimspekingsins Karls Marx eru slík átök nauðsynleg, þótt þau séu sársaukafull, skref í átt að réttlátara samfélagi. Marx taldi sig greina sögulegt mynstur þar sem byltingarfólk steypti valdakerfi yfirstéttarinnar af stóli. Í kjölfarið dreifðust auður og vald með jafnari hætti meðal almennings og samfélagið færðist fram á við. Samkvæmt þessu mynstri leiða átök til aukins persónufrelsis og meiri efnahagslegs stöðugleika (1848).

Átök samtímans spretta enn af löngun til að afla eða verja völd og auð, hvort sem tekist er á um land og auðlindir eða um frelsi og sjálfræði. Innan Bandaríkjanna takast hópar á innan stjórnmálakerfisins og reyna að ná fram þeim niðurstöðum sem þeir óska eftir. Pólitískur ágreiningur um fjárlög hefur til dæmis leitt til tímabundinnar lokunar alríkisstofnana og stjórnmálahópar utan meginstraumsins, svo sem Teboðshreyfingin (Tea Party), hafa aflað sér umtalsverðs fylgis.

Arabíska vorið er dæmi um að kúgaðir hópar taki höndum saman til að breyta stjórnkerfum sínum og krefjist bæði aukins frelsis og meiri efnahagslegs jöfnuðar. Í sumum ríkjum, svo sem Túnis, tókst að koma á breytingum á stjórnarfari. Í öðrum, til dæmis Egyptalandi, hafði enn ekki náðst samstaða um nýtt stjórnarfar þegar heimildin var skrifuð.

Í sumum ríkjum þróaðist breytingaferlið yfir í vopnuð átök milli sitjandi stjórnvalda og þjóðfélagshópa sem kröfðust breytinga og voru gjarnan nefndir byltingarfólk eða uppreisnarmenn. Líbía og Sýrland eru tvö slík ríki. Margbrotið eðli átakanna og samkeppni ólíkra hópa um mismunandi markmið gerir friðsamlega lausn erfiðari.

Á sama tíma urðu almenningsuppreisnir þar sem borgarar kröfðust breytinga á stjórnarfarinu í Bosníu, Brasilíu, Grikklandi, Íran, Jórdaníu, Portúgal, Spáni, Tyrklandi og Úkraínu og síðast í Hong Kong. Mótmæli brutust einnig út í kjölfar þess að George Floyd var drepinn sumarið 2020, þótt þau væru mun minni að umfangi. Sum þessara mótmæla og skyldra aðgerða stóðu mánuðum saman. Í fáeinum tilvikum kom til ofbeldis af hálfu mótmælenda. Margir leiðtogar mótmælahreyfinganna og fulltrúar stjórnvalda viðurkenndu að áherslan hefði færst yfir í almenna andstöðu við stjórnvöld í stað þess að beinast að kynþáttaréttlæti.

Táknræn samskiptahyggja

Aðrir félagsfræðingar rannsaka stjórnkerfi og vald með hliðsjón af táknrænni samskiptahyggju, sem á rætur að rekja til verka Max Webers og George H. Mead.

Í umfjöllun um stjórnkerfi beinir táknræn samskiptahyggja sjónum að myndum, táknum og einstaklingum sem standa fyrir vald og lögmætt vald. Margs konar fyrirbæri í samfélaginu geta haft táknræna merkingu, svo sem tré, dúfur og giftingarhringar. Meðal tákna um vald og lögmætt vald Bandaríkjanna eru Hvíta húsið, örninn og bandaríski fáninn. Innsigli forseta Bandaríkjanna og forsetaembættið sjálft vekja virðingu og lotningu meðal margra Bandaríkjamanna.

Táknrænir samskiptahyggjusinnar beina ekki athyglinni að stórum samfélagsgerðum á borð við stjórnkerfið. Sem míkrófélagsfræðingar skoða þeir frekar samskipti augliti til auglitis í stjórnmálum. Stór hluti stjórnmálastarfs fer í raun fram á lokuðum fundum og með hagsmunagæslu. Almenningur sér oft aðeins þá ásýnd stjórnmálanna sem fjölmiðlar velja og móta með hliðvörslu.

Táknrænir samskiptahyggjusinnar hafa mestan áhuga á samskiptum fámennra hópa sem taka ákvarðanir eða, eins og sumar nýlegar þingnefndir hafa sýnt, á því hvernig sumum hópum tekst alls ekki að taka ákvarðanir. Kjarni stjórnmálanna mótast með tímanum af samskiptum einstaklinga og fámennra hópa. Á slíkum fundum verða til ný merking og ný sjónarhorn sem móta áframhaldandi samskipti þátttakenda.