14.1 Tegundir auðlinda
14.1 Tegundir auðlinda
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Þú hefur kynnst mörgum tækifærum sem frumkvöðlar geta nýtt sér og ferlum sem stuðla að árangri þeirra. Hér er sjónum beint að þeim margvíslegu auðlindum sem frumkvöðlar þurfa til að stofna, reka og efla fyrirtæki og almennt að því hvernig afla megi þessara eigna. Margir frumkvöðlar gera þau mistök að halda áfram með fyrirtækjarekstur sinn án þess að verja nægum tíma í að rannsaka atvinnugreinina og ákvarða hvaða auðlindir þurfi svo fyrirtækið fari vel af stað og geti haldið starfseminni áfram. Í kaflanum Frumkvöðlamarkaðssetning og sala var fjallað um frum- og síðheimildir og hvernig nýta megi upplýsingar úr þeim við markaðssetningu. Mikið af þeirri rannsóknarvinnu nýtist einnig þegar fjallað er um ráðstöfun auðlinda. Áður en við skoðum ráðstöfun þeirra nánar skulum við þó líta á þá almennu flokka auðlinda sem nær hvert nýtt frumkvöðlaverkefni þarf á að halda: áþreifanlegar, óáþreifanlegar og fjárhagslegar auðlindir.
Áþreifanlegar auðlindir
Eins og ætla má eru auðlindir sem fyrirtæki þarfnast fjölbreyttar og hafa ólíka eiginleika. Þessar eignir eru nauðsynlegar í rekstri fyrirtækisins. Eignir (sjá Frumkvöðlafjármál og reikningshald) eru verðmæti eða auðlindir sem veita eiganda sínum, einstaklingi eða fyrirtæki, ávinning. Þær geta verið áþreifanlegar eða óáþreifanlegar. Áþreifanlegar auðlindir eru eignir sem hafa efnislegt form; hægt er að sjá þær og snerta. Áþreifanlegar auðlindir eru ólíkar eftir því hvort reksturinn byggist á vörum eða þjónustu. Vörumiðað fyrirtæki notar áþreifanlegar auðlindir við framleiðslu vara sem seldar eru viðskiptavinum, til dæmis hráefni, land, aðstöðu, byggingar, vélar, tölvur, rekstrarvörur og ökutæki. Vöruhúsið á mynd 14.2 telst áþreifanleg auðlind hjá hjólbarðafyrirtæki, sem er vörumiðað fyrirtæki.
Áþreifanlegar auðlindir þjónustumiðaðs fyrirtækis eru meðal annars byggingar á borð við læknastofu, banka, kvikmyndahús, skemmtigarð, verslun eða veitingastað. Slík fyrirtæki bjóða bæði vörur og þjónustu (mynd 14.3). Aðstaða og auðlindir sem fyrirtækið þarf til að veita þjónustu sína og sinna rekstri geta meðal annars verið tölvur, skrifstofubúnaður, húsgögn og tæknibúnaður. Eins og mynd 14.3 sýnir þarf að taka búnað og innréttingar með í reikninginn, því þau verða hluti af framboði fyrirtækisins þótt kjarninn í því sé þjónusta.
Starfsstöð
Þörf fyrir aðstöðu ræðst af þeirri vöru eða þjónustu sem boðin er og getur verið allt frá skrifstofurými eða matarvagni til framleiðsluhúsnæðis eða verslunar. Þegar mörk fjárhagsáætlunarinnar, sem rætt er um í næsta kafla, liggja fyrir er auðveldara að einbeita sér að húsnæði sem fyrirtækið hefur efni á. Sérfræðingar mæla með að aðeins tilteknu hlutfalli sölutekna sé varið í leigu eða kaup og sum fyrirtæki styðjast við meðaltöl atvinnugreinarinnar. Meta þarf staðsetningu, sýnileika, umferð gangandi fólks, það er fjölda mögulegra viðskiptavina sem ganga fram hjá, hversu vel byggingunni hefur verið við haldið, væntanlega viðhaldsþörf, hve lengi ætlunin er að vera á staðnum og kostnað vegna trygginga, fasteignagjalda og endurbóta eða nýbyggingar. Ein leið er að meta sölu á fermetra og bera hana saman við sölu sambærilegra fyrirtækja í sömu atvinnugrein eða á sama markaði. Slík gögn má fá hjá fasteignasölum sem sérhæfa sig í atvinnuhúsnæði, sveitar- eða sýsluyfirvöldum og samtökum á svæðinu.
Machinery/Equipment
Vélar og búnaður eru mikilvægar eignir við stofnun fyrirtækis. Hjá þjónustufyrirtækjum, svo sem veitingastöðum, fatahreinsunum og prentsmiðjum, getur búnaðurinn verið dýr. Á undanförnum árum hefur þó myndast stærri endursölumarkaður fyrir margar gerðir nothæfs búnaðar. Vegna skatta er mikilvægt að skrá núverandi eignavirði notaðs búnaðar og láta fagaðila í reikningshaldi staðfesta nýtingartíma hans vegna rekstrarreiknings og skattframtala. (Nánar er fjallað um þetta í Rekstrarform: lög, skattar og áhætta.)
Fyrirtæki sem framleiða vörur kunna að þurfa sérsmíðuð verkfæri og samsetningarbúnað. Ef kaupa þarf nýjan búnað verður að þekkja nýtingartíma hans og ákveða hvort kaupa skuli búnaðinn sjálfan eða fá hann frá birgi sem leggur „stykkjagjald“ ofan á hverja einingu eða fullunna vöru sem hann afhendir. Sé síðari leiðin valin kann birgirinn að krefjast langtímasamnings um framleiðslu til að stýra áhættu sinni.
Ökutæki
Sum fyrirtæki þurfa ökutæki til daglegs rekstrar. Hægt er að nota eigið ökutæki, sem getur verið hagkvæmt, eða kaupa eða leigja eitt. Við kaup á notuðu ökutæki í Bandaríkjunum er ráðlegt að kanna Kelley Blue Book (www.kbb.com), viðmiðunarrit um markaðsverð, áður en keypt er af bílasölu, ganga úr skugga um að engir gallar séu fyrir hendi eða semja um lægra verð ef þeir finnast og afla gagna um ábyrgðir. Aðrar áreiðanlegar verðmatsheimildir eru carfax.com, nada.com og edumunds.com.
Margir eigendur smáfyrirtækja eru óvissir um hvort kaup eða leiga atvinnuökutækis skili meiri ávinningi. Hér er gert ráð fyrir að ökutækið sé fyrst og fremst notað í rekstrinum en ekki að mestu í eigin þágu. Bæði skattaleg og kostnaðarleg atriði skipta máli.
Einn munur á kaupum og leigu ökutækis varðar skattfrádrátt vegna afskrifta. Eigandi atvinnuökutækis getur fært afskriftir þess til frádráttar á nýtingartíma ökutækisins. Almennt er ekki heimilt að færa afskriftir leigðs ökutækis til frádráttar. Á móti kemur munur á frádráttarbærni mánaðarlegra greiðslna. Mánaðarlegar leigugreiðslur vegna ökutækis eru skattfrádráttarbærar en sé ökutækið keypt með bílaláni eru aðeins vextirnir af láninu frádráttarbærir sem rekstrarkostnaður. Frumkvöðull ætti að lokum að taka ákvörðun um leigu eða kaup í samráði við skattaráðgjafa.
Tækni
Óháð því í hvaða atvinnugrein fyrirtæki starfar þarf að fjárfesta í tækni sem styður daglegan rekstur. Yfirleitt felur það í sér tölvur og hugbúnað, nettengingu og virkni innra nets eða tölvunets. Eftirfarandi listi tekur til flestra grunnfjárfestinga sem fyrirtæki þarf að ráðast í:
Rekstrarvörur
Margar aðrar rekstrarvörur þarf til að halda fyrirtæki gangandi. Þetta eru að mestu grunnvörur sem auðvelt er að líta fram hjá en þarf að gjaldfæra, svo sem pappír, prentduft, möppur, heftara, skriffæri og hreinsiefni. Líklega þarf einnig einföld skrifstofuhúsgögn. Einnig kann að vera skynsamlegt að fjárfesta í þægindum sem móta starfsumhverfið og styðja fyrirhugaða fyrirtækjamenningu, hvort sem það er kaffivél, píluspjald á kaffistofu eða tússtöflur fyrir fundi og hugmyndavinnu.
Leyfi
Hvaða leyfi kunna að vera nauðsynleg til að reka fyrirtækið? Í Bandaríkjunum kann að þurfa almennt rekstrarleyfi frá stjórnvöldum eða skráningu svo reksturinn sé lögmætur, til dæmis sem LLC-félag, sameignarfélag eða hlutafélag. Nánar er fjallað um þessi rekstrarform í Rekstrarform: lög, skattar og áhætta. Með leyfunum fá stjórnvöld upplýsingar um starfsemi fyrirtækisins og geta tryggt rétta skattheimtu. Þau gera fyrirtækið einnig að lögaðila og sanna tilvist þess þegar sótt er um fjármögnun eða önnur leyfi. Sum fyrirtæki þurfa söluskattsleyfi vegna vara og þjónustu, hvort sem um er að ræða áþreifanlegt eða stafrænt framboð.
Einnig þarf að huga að starfsréttindum og vottunum í viðkomandi atvinnugrein, til dæmis starfsréttindum bandarísks löggilts endurskoðanda (CPA), fjármálaráðgjafa, snyrtifræðings eða heilbrigðisstarfsmanns. Margar atvinnugreinar í Bandaríkjunum krefjast starfsleyfis áður en rekstur hefst, meðal annars heilbrigðisþjónusta, fjármálaþjónusta, mannvirkjagerð, fasteignastarfsemi, vátryggingar, flutningar og verkfræði. Ef tekið er á móti viðskiptavinum á heimaskrifstofu eða í verslun kann að þurfa húsnæðisskoðun, einkum frá heilbrigðisyfirvöldum ef um matvælaþjónustu er að ræða. Skilti utan starfsstöðvar kunna einnig að vera leyfisskyld eða þurfa að uppfylla reglur sveitarfélagsins.
Önnur leyfi vegna byggingar kunna að varða notkun húsnæðis, brunavarnir, rafmagn, hita-, loftræsti- og loftkælikerfi, lagnir og hættuleg efni á borð við bensín, dísilolíu, olíu eða þrýstigasflöskur. Kanna þarf lög og reglur sveitar- og fylkisyfirvalda svo reksturinn uppfylli skilyrði um leyfi. Í Bandaríkjunum má gera það með því að hafa samband við skrifstofu fylkisritara og viðskiptaráð á staðnum. Mikilvægt er að hafa í huga að leyfin kosta oft fé; kostnaðurinn þarf að teljast til stofnkostnaðar og endurnýjun þeirra að rúmast innan rekstraráætlunar.
Óáþreifanlegar auðlindir
Óáþreifanlegar auðlindir eru eignir sem hvorki er hægt að sjá né snerta. Hugverk, þar á meðal skapandi afurðir á borð við formúlur, hönnun, vörumerki og uppfinningar, eru óáþreifanlegar auðlindir. Sama gildir um einkaleyfi, vörumerkjaréttindi og höfundarrétt sem vernda hugverkin. Eigandi smáfyrirtækis gæti til dæmis viljað vernda merki fyrirtækisins, heiti þess, vefsvæði, slagorð, frumgerð nýrrar vöru eða nýtt framleiðsluferli sem styttir framleiðslutíma.
Á núverandi tækniöld hafa hugverk orðið mikilvægari en nokkru sinni. Í kaflanum Siðferðileg og samfélagsleg ábyrgð frumkvöðla kynntist þú vernd hugverka sem mikilvægu úrræði til að standa vörð um sköpun. Frumkvöðlar þurfa að vernda hugmyndir sínar eins lengi og unnt er til að viðhalda samkeppnisforskoti. Samkeppnisforskot fyrirtækis gæti falist í uppskrift eða formúlu vöru, svo sem þeim uppskriftum sem Kentucky Fried Chicken og Coca-Cola nota við matvæla- og drykkjarframleiðslu. Fyrirtækin vernda formúlurnar svo önnur fyrirtæki geti ekki hermt eftir þeim og hagnast á því. Minni fyrirtæki geta einnig fundið upp nýjar vörur og aðferðir og mótað vörumerki sem þarf að vernda. Einkaleyfi, vörumerkjaréttindi og höfundarréttur eru þrjár leiðir til að vernda þessa tegund óáþreifanlegra auðlinda. 5
Einkaleyfi
Eins og rætt er í Sköpun, nýsköpun og uppfinningar veitir bandarískt einkaleyfi eigandanum rétt til að útiloka aðra frá því að framleiða, selja, nota eða flytja vöru eða ferli inn til Bandaríkjanna í tiltekinn tíma. Verndin gildir yfirleitt í tuttugu ár frá því að umsókn var fyrst lögð inn hjá Einkaleyfa- og vörumerkjastofu Bandaríkjanna (USPTO). Uppfinningamaðurinn fær þannig tækifæri til að endurheimta rannsóknar- og þróunarkostnað vegna nýjungarinnar áður en samkeppnisaðilar geta líkt eftir henni. Meðal tegunda bandarískra einkaleyfa eru einkaleyfi á hagnýtri uppfinningu, viðskiptaferli, hönnun og plöntum.
Einkaleyfi á hagnýtri uppfinningu er veitt einstaklingi sem finnur upp eða uppgötvar eitthvað nýtt og gagnlegt, svo sem vél, ferli, vöru, endurbót á einhverju þessara atriða eða jafnvel efnasamsetningu. Flest einkaleyfi sem uppfinningamenn fá í Bandaríkjunum eru á hagnýtum uppfinningum eða plöntum. USPTO fær meira en hálfa milljón umsókna á ári. 6
Umsóknar- og samþykktarferlið getur tekið nokkur ár og krafist verulegrar fjárfestingar, allt frá nokkrum þúsundum Bandaríkjadala upp í meira en 15.000 Bandaríkjadali, eftir því hve flókið einkaleyfið er og af hvaða gerð, auk þóknunar einkaleyfalögmanns. Lögmaður getur aðstoðað við einkaleyfaleit og staðfest að uppfinningin sé ekki þegar til og veitt leiðsögn um umsóknarferlið. Einkaleyfalögmenn eru oft dýrir og taka 200–800 Bandaríkjadali á klukkustund, en geta auðveldað ferlið.
Yfirleitt sækir uppfinningamaður fyrst um tólf mánaða bráðabirgðavernd. Hún verndar uppfinninguna fyrsta árið meðan beðið er eftir samþykki endanlegs einkaleyfis. Einkaleyfisskoðandi afgreiðir umsóknina og ákveður hvort vernd skuli veitt. Aðstoð einkaleyfalögmanns er ekki nauðsynleg en auðveldar ferlið yfirleitt og eykur líkur á veitingu einkaleyfis. Án lögmanns getur ferlið tafist eða einkaleyfið ekki fengist, einkum ef umsækjandi þekkir ekki ferlið eða uppfinningin er flókin. Mikilvægt er að velja lögmann af kostgæfni því reynsla og þekking á ferlinu skipta máli. Sé einkaleyfið veitt tekur endanleg vernd gildi afturvirkt frá umsóknardegi bráðabirgðaverndarinnar og uppfinningamaðurinn nýtur verndar í tuttugu ár gegn því að önnur fyrirtæki líki eftir hönnuninni. Mynd 14.4 sýnir dæmi um einkaleyfi á þekkta þrívíddarprentaranum sem uppfinningamaðurinn Chuck Hull fékk árið 1986. 7
Einkaleyfi á viðskiptaferli er tegund einkaleyfis á hagnýtri uppfinningu sem veitt er þeim sem þróar nýja viðskiptaaðferð. Líkt og áþreifanleg vara þarf aðferðin að vera ný og ekki augljós og hún þarf að styðjast við búnað eða tækni til að teljast gild. Skilyrðið um að uppfinning sé ekki augljós er lagakrafa samkvæmt bandarískum alríkislögum (35 U.S.C. § 103) og merkir almennt að lausnin liggi ekki beint við. Uppfinning telst augljós ef fagmaður með venjulega hæfni á viðkomandi sviði gæti auðveldlega gert hana á grundvelli fyrri þekkingar; þá fæst ekki einkaleyfi. Uppfinning sem ekki er augljós getur hins vegar verið einkaleyfishæf. Umsóknin þarf að lýsa því hvernig aðferðin virkar með tækninni eða búnaðinum og hún þarf að hafa hagnýtt notagildi en vera ekki aðeins hugmynd. Dæmi er 1-Click-innkaupakarfa Amazon, þar sem kreditkorta- og sendingarupplýsingar eru geymdar til að flýta kaupum.
Hönnunareinkaleyfi er veitt einstaklingi sem skapar frumlega og nýja skrautlega hönnun. Það nær til sjálfrar hönnunar uppfinningar. Apple á til dæmis hundruð hönnunareinkaleyfa vegna iPhone og Samsung hundruð einkaleyfa vegna ýmissa vara sinna. Mynd 14.5 sýnir einkaleyfi sem Apple fékk árið 2011. Lestu útdráttinn. Lýsir hann einhverju kunnuglegu? Hver hönnunarþáttur, svo sem LCD-skjárinn, breidd og lengd símans og margir aðrir eiginleikar sem bætast við með hverri kynslóð, krefst nýs einkaleyfis.
Plöntueinkaleyfi er nákvæmlega það sem heitið gefur til kynna: það er veitt þeim sem býr til eða uppgötvar nýja tegund plöntu, það er lífveru en ekki verksmiðju. Plöntan eða sá hluti hennar sem verndin nær til verður að vera nýr, ekki augljós og hafa hagnýtt notagildi.
Vörumerki
Vörumerkjaréttur veitir eiganda heimild til að nota heiti, tákn, hljóðmerki eða persónu í tengslum við tiltekna vöru. Samkvæmt USPTO er þjónustumerki orð, orðasamband, tákn eða mynd sem auðkennir uppruna þjónustu. 8 Bæði merkin hindra aðra í að nota sömu verðmæti til að selja vörur sínar. Vörumerki getur verið verðmætasta eign fyrirtækis. Viðskiptavinir greiða oft meira fyrir vöru eða þjónustu frá tilteknu vörumerki sem nýtur góðs orðspors. Þeir líta á vörumerki sem loforð um væntanlega upplifun; vörumerkið eykur traust á vörunni og þeim ávinningi sem neytandinn kann að njóta. Árangursrík fyrirtæki skapa vörumerkjatryggð með þessum aðgerðum og mynda samband við viðskiptavini. Þegar notendur samsama sig vörumerkinu velja þeir það til að móta eigin sjálfsmynd.
Því er nauðsynlegt að vernda heiti fyrirtækis og vara þess, hljóðmerki, myndmerki og jafnvel samfélagsmiðla til að öðlast og verja samkeppnisforskot, enda er vörumerkið oft eina leiðin til að greina á milli vara samkeppnisaðila. Dettur þér í hug vörumerki sem nýtur tryggðar þinnar, til dæmis iPhone-síminn frá Apple, Starbucks-kaffi eða afþreyingarstaður á svæðinu? Hugleiddu hvað fyrirtækið hefur gert til að ávinna sér tryggð þína.
Þegar fyrirtæki byrjar að nota heiti sitt, myndmerki, persónu og önnur vörumerkjaauðkenni njóta þau yfirleitt óformlegrar verndar samkvæmt bandarískum vörumerkjarétti og fyrirtækið getur notað táknið ™. Vilji fyrirtækið víðtækari vernd þarf það hins vegar að sækja um formlega skráningu vörumerkis.
Í Bandaríkjunum má skrá vörumerki hjá fylki eða alríkinu. Skráning hjá fylki verndar merkið innan þess fylkis en alríkisskráning verndar það um öll Bandaríkin. Þegar umsókn hefur verið lögð inn og samþykkt hjá alríkinu má fyrirtækið nota táknið ® á eftir verndaða auðkenninu. Dæmi um vörumerki eru heiti og myndmerki Apple, myndmerki McDonald’s, talandi eðlan GEICO og slagorð Nike, „Just Do It“.
Ef þú stofnar til dæmis fyrirtæki sem framleiðir kerti og sápu gæti verið skynsamlegt að skrá heiti og myndmerki fyrirtækisins strax til að hindra aðra í að nota þau og hagnast á orðspori þess. Hljóðmerki, slagorð, persónu eða önnur vörumerkjaauðkenni má skrá þegar þau verða til samhliða þróun og vexti fyrirtækisins, því það getur verið umfangsmikið og kostnaðarsamt að gera allt í einu. Ekki er jafn erfitt að fá vörumerki skráð og að fá einkaleyfi, en aðstoð lögmanns getur engu að síður reynst gagnleg. Vörumerkjaskráning er ekki jafn kostnaðarsöm; umsóknargjaldið kann að nema nokkrum hundruðum Bandaríkjadala en lögmannsþóknun er breytileg eftir verkefni og afgreiðslutíma og getur verið frá nokkrum hundruðum upp í þúsundir Bandaríkjadala. Þessi hugverkaréttindi geta stuðlað að því að fyrirtækið standi til framtíðar og komið í veg fyrir að önnur fyrirtæki líki eftir hugmyndum þess eða noti þær til eigin kynningar.
Höfundarréttur
Höfundarréttur verndar höfunda frumlegra verka, þar á meðal myndlistar-, leiklistar-, byggingarlistar-, tónlistar-, bókmennta- og hugbúnaðarverka. Í Bandaríkjunum annast Höfundarréttarskrifstofan, sem er hluti af Þingbókasafninu, skráningu höfundarréttar. 9 Tafla14.1 tekur saman helstu tegundir hugverkaverndar í Bandaríkjunum.
| Hugverkavernd | Vernduð verðmæti | Stofnun sem veitir vernd |
|---|---|---|
| Einkaleyfi | Vél, ferli, endurbót, planta, hönnun og efnasamsetning | Einkaleyfa- og vörumerkjastofa Bandaríkjanna |
| Vörumerki | Heiti, tákn, hljóðmerki, persóna og myndmerki | Einkaleyfa- og vörumerkjastofa Bandaríkjanna |
| Höfundarréttur | Myndlistar-, leiklistar-, byggingarlistar-, tónlistar-, bókmennta- og hugbúnaðarverk | Höfundarréttarskrifstofa Bandaríkjanna |
Á vef Höfundarréttarskrifstofu Bandaríkjanna eru ýmis rit sem skýra nánar hvaða verk njóta eða njóta ekki höfundarréttar: https://www.copyright.gov/help/faq/faq-protect.html. Þótt skráning hjá Höfundarréttarskrifstofunni sé ekki forsenda höfundarréttar, því rétturinn verður til þegar verkið er skapað, verða með henni til formlegri lagaleg gögn sem nýtast til að vernda hagsmuni fyrirtækisins. Skráning er gjaldskyld; grunngjaldið nemur minna en 100 Bandaríkjadölum og viðbótarþjónusta eða séróskir kunna að auka kostnaðinn. 10
Viðskiptaleyndarmál líkjast hefðbundnum hugverkaréttindum, það er einkaleyfum, höfundarrétti og vörumerkjum, að sumu leyti en eru um leið gjörólík þeim. Lagavernd þeirra stafar af því að upplýsingarnar eru leynilegar í eðli sínu, ekki af einkarétti sem stjórnvöld veita. Einkaleyfi og höfundarréttarskráningar þurfa raunar að vera opinber en viðskiptaleyndarmál ekki.
Dæmi um viðskiptaleyndarmál eru allt frá formúlu Coca-Cola til leitarreiknirits Google. Uppfinningamaður getur valið hvort sótt er um einkaleyfi eða uppfinningunni haldið sem viðskiptaleyndarmáli. Einn kostur viðskiptaleyndarmála er að vernd þeirra er ekki tímabundin; einkaleyfi gilda yfirleitt aðeins í tuttugu ár. Viðskiptaleyndarmál getur því haldist ótímabundið svo lengi sem það er ekki opinberað. Erfiðara er þó að framfylgja vernd viðskiptaleyndarmáls en einkaleyfis og almennt er hún talin veikari. Þar að auki kann annar aðili, sem þróar viðkomandi upplýsingar með lögmætum hætti, að fá einkaleyfi á þeim.
Ákvörðun auðlindaþarfar og leiða til að afla auðlinda
Þegar þú tekur að móta frumkvöðlaáætlunina skaltu fyrst gera lista yfir þær helstu áþreifanlegu og óáþreifanlegu auðlindir sem þarf og kanna hvort þær séu tiltækar. Segjum til dæmis að stofna eigi fyrirtæki í sólarplötuframleiðslu sem nefnist Helios Panels. Nýja verksmiðjan þarf 10.000 ferfeta húsnæði og tvær eða þrjár sérhæfðar vélar til að framleiða sólarplöturnar. Því miður er ekkert laust húsnæði í þeim bæjarhluta sem helst kemur til greina. Líklega þarf því að leita annars staðar að húsnæði sem uppfyllir þarfirnar og er aðgengilegt flutningabílum. Ef listinn er ekki gerður fyrst er hætta á að fyrirtækið endi í óhentugu húsnæði. Töflur 14.2 og 14.3 eru upphafspunktur fyrir mat á þörf frumkvöðlaverkefnis fyrir áþreifanlegar og óáþreifanlegar auðlindir.
| Auðlind | Atriði til skoðunar | Mínar þarfir |
|---|---|---|
| Location/facility | Verða bein samskipti við viðskiptavini og ef svo er, uppfyllir staðsetningin þarfir markhópsins? Hve mikið rými þarf? Hve vel mætir staðsetningin þörfum starfsfólks? Þarf að geyma birgðir? | |
| Machinery/equipment | Hvaða búnað þarf til að framleiða vöruna eða veita þjónustuna? Hversu mikinn búnað þarf til að mæta eftirspurn viðskiptavina? Gilda sérstakar kröfur um vélar, svo sem slétt undirlag, varnir gegn titringi eða hávaða eða aðgangur að vatni og rafmagni? | |
| Tækni | Hvaða vélbúnað þarf, svo sem tölvur, spjaldtölvur, prentara eða beina? Hvaða hugbúnað þarf? Hvers konar nettengingu þarf? Hvaða aðrir tæknilegir innviðir kunna að vera nauðsynlegir, svo sem netþjónn, tölvunet eða skýjavinnsla? | |
| Ökutæki | Er þörf á ökutæki og ef svo er, til hvaða nota, svo sem vöruflutninga eða funda með viðskiptavinum? | |
| Ýmsar rekstrarvörur | Hvaða grunnbúnaður kann að vera nauðsynlegur, svo sem skrifborð, stólar, ruslafötur eða tússtöflur? Hvaða skrifstofuvörur þarf til rekstrarins? | |
| Licenses/permits | Er fyrirtækið skráð sem lögmæt rekstrareining ef þess er þörf? Krefst staðsetningin eða aðstaðan einhverra leyfa til rekstrar? Hafa allir sem taka þátt í að veita vörur eða þjónustu nauðsynleg leyfi eða vottanir til að uppfylla staðla atvinnugreinar og stjórnvalda? |
| Auðlind | Atriði til skoðunar | Mínar þarfir |
|---|---|---|
| Einkaleyfi | Gefur frumkvöðlaverkefnið tilefni til að sækja um einkaleyfi á hagnýtri uppfinningu, hönnun eða plöntu? | |
| Vörumerki | Fela áætlanir til skamms tíma eða framtíðarsýn í sér auðkenni sem ætti að skrá sem vörumerki, svo sem heiti, tákn, myndmerki, hljóðmerki eða persónu? | |
| Höfundarréttur | Felur framboð fyrirtækisins í sér hugverk, svo sem myndlistar-, bókmennta-, byggingarlistar- eða hugbúnaðarverk, sem þarf að vernda? |
Eigendur fyrirtækja standa sífellt frammi fyrir erfiðum ákvörðunum um auðlindir. Ákvörðunartré er gagnlegt verkfæri sem Business News Daily lýsir sem „flæðiriti eða skýringarmynd sem hjálpar til við að kanna alla ákvörðunarkosti og mögulegar niðurstöður þeirra“. 11 Með öðrum orðum styðst tréð við röklega umgjörð til að auðvelda ákvarðanatöku. Fyrst eru mögulegir kostir við nýtingu auðlinda skilgreindir og síðan má reikna ávöxtun hvers kosts með stærðfræðilíkönum sem hjálpa til við að áætla líkur á hagstæðri niðurstöðu.
Segjum til dæmis að ákveða þurfi hvaða dýru vél skuli nota við framleiðslu sólarplatna. Þá má gera ákvörðunartré til að finna bestu leiðina (mynd 14.6).
Með því að vinna kerfisbundið úr þessum spurningum má undirbúa reksturinn áður en fyrirtækið er opnað og greina viðbótarauðlindir sem síðar verður þörf fyrir. Það tekur tíma og fyrirhöfn en ávinningurinn felst í skýrum skilningi á því hvað þarf til að greiða leiðina að árangri. Enn fremur má draga úr hættu á dýrum og óafturkræfum mistökum með stjórnunartækjum á borð við ákvörðunartré. Gátlisti með svörum og nánari upplýsingum (mynd 14.7) hjálpar til við að flokka og skipuleggja hugsanir og aðgerðir.
Fjármögnunarleiðir
Fjármögnun er það fé sem þarf til að stofna og reka fyrirtæki og er yfirleitt stærsta áskorun frumkvöðla. Án fjármögnunar er ekki hægt að tryggja helstu auðlindir, það er að kaupa hráefni til framleiðslu, ráða starfsfólk, kaupa birgðir eða útvega húsnæði, húsgögn eða búnað. Í Frumkvöðlafjármálum og reikningshaldi er fjallað ítarlega um þessar fjármögnunarleiðir. Hér skoðum við hvernig nýta megi þær sem best til að afla annarra auðlinda sem reksturinn þarfnast.
Eigin sparnaður
Flestir frumkvöðlar hefja rekstur með eigin sparnaði. Margir vinna annað starf og leggja jafnframt fé til hliðar fyrir frumkvöðlaverkefnið. Eigin sparnaður getur hentað ef stofnkostnaður, svo sem markaðsefni, hugbúnaður, búnaður, vörur og aðföng, er lágur og rekstrarkostnaður fyrsta árið lítill. Þetta getur átt við fyrirtæki sem þurfa ekki mikið fjármagn, til dæmis sérfræðiþjónustu verkfræðinga, fagaðila í reikningshaldi eða viðskiptaráðgjafa. Sparnaður fyrir stórum útgjöldum á borð við búnað getur einnig komið í veg fyrir lánskostnað og lántöku, en féð binst þá í eignum og nýtist ekki til launagreiðslna eða annars rekstrarkostnaðar. Handbært varafé tryggir að helstu rekstrarþörfum sé mætt. Kosturinn við eigin sparnað er að ráðstafa má fénu að vild. Gallinn við þetta frelsi er að ef reksturinn bregst tapast fjárfestingin einnig.
Sjálfsfjármögnun
Sjálfsfjármögnun merkir bókstaflega að koma sér áfram af eigin rammleik með þrautseigju og eigin vinnuframlagi og nota lágmarksauðlindir. 12 Þetta felur í sér að halda kostnaði eins lágum og unnt er þar til tekjur fara að berast og hægt er að endurfjárfesta þær í fyrirtækinu. Frumkvöðlar í upphafi gætu til dæmis unnið heima til að spara húsaleigu og veitur, útbúið vefsvæði og markaðsefni sjálfir og nýtt samfélagsmiðla til kynningar. Þegar viðskiptavinahópur hefur myndast má kanna skrifstofuhúsnæði utan heimilis og kaupa sérfræðiþjónustu vefhönnuðar og prentsmiðju.
Kreditkort geta hjálpað frumkvöðli að fjármagna reksturinn sjálfur án lántöku. Því fylgir áhætta, en agi og notkun aðeins fyrir nauðsynleg rekstrarútgjöld, svo sem framleiðslu eða markaðssetningu, getur hjálpað fyrirtækinu af stað. Með því að greiða stöðuna að fullu mánaðarlega og nota kreditkort sem veita umbun eða endurgreiðslu má móta heilbrigðar venjur og nýta ávinninginn í brýn innkaup.
Skynsamleg notkun kreditkorts birtist í sögu Johnny Cupcakes, „bolabakarís“ í Boston sem Johnny Earle stofnaði. Hann byrjaði að selja fyndna boli með bollakökum úr skottinu á Toyota Camry-bifreið sinni af árgerð ’89, eins og mynd 14.8 sýnir. Hann notaði kreditkort foreldra sinna til að kaupa efni í bolina og fjármagnaði reksturinn sjálfur heima með aðstoð fjölskyldunnar þar til salan jókst svo mikið að hann þurfti að opna fyrstu verslunina. Earle sýndi fyrirhyggju með því að nota kortið aðeins til að framleiða bolina og greiða skuldina að fullu af sölutekjunum, svo hvorki söfnuðust viðbótarskuldir né vextir. Reksturinn dafnaði smám saman og kreditkortið varð óþarft. Johnny Cupcakes veltir nú milljónum Bandaríkjadala. Fyrirtækið hefur opnað starfsstöðvar í Los Angeles og London og Earle flytur erindi fyrir frumkvöðla um allan heim. 13
Bankalán
Bankalán eru önnur fjármögnunarleið. Bankar leggja áherslu á ólíkar atvinnugreinar og bjóða mismunandi vexti. Yfirleitt eru lánin tryggð með einhvers konar eign. Tryggingin getur verið persónuleg eign, svo sem heimili eigandans, reiðufé, ökutæki eða önnur fasteign, eða rekstrareign á borð við búnað, birgðir eða handbært fé. Vextir geta verið háir, einkum hjá sprotafyrirtækjum án lánasögu. Pappírsvinnan getur einnig verið umfangsmikil og greiða verður á réttum tíma óháð tekjum fyrirtækisins. Bandarísk samtök á borð við Small Business Administration (SBA) og staðbundin viðskiptaráð geta veitt leiðsögn og lán (sjá Frumkvöðlafjármál og reikningshald).
Bankalán nýtast best þegar fyrirtæki skortir fé til að fjármagna tiltekinn þátt rekstrarins, svo sem að auka framleiðslu með nýjum búnaði. Þótt erfitt geti verið að fá lán bjóða bæði staðbundnir og stórir bankar smáfyrirtækjum og sprotum aðstoð. Vextir geta verið á bilinu 5 til 8 prósent og lánin má nota til að kaupa fjárfestingarvörur eða eignir sem þarf til að hefja rekstur, svo sem land eða húsnæði, til veltufjármögnunar eða markaðssetningar. Þegar fyrirtæki greiðir reglulega af láni byggir það jafnframt upp góða lánasögu. Þá kann það að eiga rétt á stærra láni eða lánalínu, það er fjárhæð sem banki heimilar fyrirtækinu að taka að láni eftir þörfum til að stækka eða tryggja sjóðstreymi fyrir nauðsynlegum útgjöldum. Lánalínan ber yfirleitt vexti sem greiða þarf samkvæmt umsömdum skilmálum og oft árgjald meðan hún er opin. Frumkvöðlar með gott lánshæfismat geta fengið aðgang að um 25.000–50.000 Bandaríkjadölum án þess að taka bundið lán.
Vinir og fjölskylda
Vinir og fjölskylda geta veitt skjótan aðgang að fjármagni því þau treysta yfirleitt hæfni þinni og hugmyndum og vilja sjá þig ná árangri. Frumkvöðull þarf skýra áætlun um hvernig biðja skuli vini og fjölskyldu um það fé sem þarf til að opna fyrirtækið. Upphæðin getur verið allt frá nokkrum hundruðum upp í þúsundir Bandaríkjadala. Ákveða þarf hvort biðja eigi marga um litlar fjárfestingar eða einn eða fáa um stærri fjárhæðir. Það fer eftir styrk tengslanna og því álagi sem viðkomandi er tilbúinn að leggja á þau. Margir frumkvöðlar hafa fengið litlar fjárhæðir frá vinum og fjölskyldu og sumir stórar fjárhæðir frá fáum aðilum. Í öllum tilvikum er mikilvægt að hafa skýra beiðni og áætlun um endurgreiðslu. Einnig þarf að ræða væntingar þeirra um notkun fjárins. Ætla þau að eignast hlut í fyrirtækinu? Er þetta lán sem þarf að greiða til baka? Er þetta gjöf? Best er að halda samskiptum um fjármögnun fyrirtækisins faglegum. Ef þau eru fjárfestar vænta þau þess að hafa áhrif á reksturinn.
Þegar ákveðið hefur verið hvaða eignarhlut láta má af hendi fyrir fjárfestinguna þarf að gera ferlið faglegt með kynningu á fyrirtækinu og skriflegum samningi sem tryggir endurgreiðslu, hvort sem hún fer fram í peningum eða hlutabréfum. Þetta verndar sambandið með því að gera frumkvöðulinn ábyrgan fyrir endurgreiðslunni.
Mörg samningssniðmát eru aðgengileg á netinu, til dæmis á Loanback.com, Lendingkarma.com, Exilend.com og Zimplemoney.com. Samningarnir ættu að tilgreina umbeðna fjárhæð, vexti, endurgreiðslutíma, afborganir og önnur nauðsynleg skilyrði. Sé féð gjöf er ráðlegt að fá skriflega yfirlýsingu um það svo hægt sé að sýna fram á uppruna fjárins og hvort ætlast hafi verið til endurgreiðslu.
Viðskiptaenglar
Viðskiptaenglar eru yfirleitt fagfólk sem hefur safnað auði og er tilbúið að fjárfesta gegn einhvers konar eignarhlut. Margir eru fyrrverandi frumkvöðlar sem hafa selt fyrirtæki sitt og hafa ánægju af að leiðbeina og styðja nýja frumkvöðla. Aðrir hafa unnið í stórfyrirtækjum og búa yfir mikilli þekkingu og áhuga á nýrri tækni. Heitið á þessari tegund fjárfesta á rætur að rekja til „englanna“ sem fjármögnuðu Broadway-sýningar á síðustu öld. 14 Heitið festist í sessi og nú fjármagna viðskiptaenglar margar atvinnugreinar, ekki aðeins listir. Margir tilheyra fjárfestahópum á borð við einkafjárfestingarsjóði en aðrir leita tækifæra sjálfstætt. Fjárfestingargeta þeirra er misjöfn enda eru þeir einstaklingar með ólíkan auð.
Natalia Oberti Noguera (mynd 14.9) er dæmi um viðskiptaengil. Hún er framkvæmdastjóri og stofnandi Pipeline Angels, samtaka sem hjálpa til við að útvega konum og kynsegin frumkvöðlum fjármagn. Hún er óhefðbundinn viðskiptaengill því hún leggur áherslu á að efla minnihlutahópa með viðskiptaþjálfun og skapa konum aðgang að fjármagni. 15
Framtaksfjárfestar
Framtaksfjárfestar eru yfirleitt stór einkarekin eða opinber fyrirtæki sem safna fé í sjóð til að fjárfesta í áhættusömum sprotafyrirtækjum eða vaxtarfyrirtækjum með mikla vænta ávöxtun. Fjárfestarnir sækjast eftir miklum ávinningi á þremur til fimm árum að meðaltali og fjármagna því helst efnileg fyrirtæki í tækni, lyfjagerð, fjölmiðlun og afþreyingu eða líftækni. 16 Fyrirtækið þarf að láta af hendi eignarhlut til að fá fjármagnið. Framtaksfjárfestar veita yfirleitt ekki aðeins fé til stofnunar eða vaxtar heldur einnig ráðgjöf og sérþekkingu. Þeir sem leita slíkrar fjármögnunar eiga líklegast samskipti við rótgróið framtaksfjárfestingarfélag, þótt einstaka einstaklingur starfi sjálfstætt sem framtaksfjárfestir.
Birchbox fékk til dæmis 90 milljónir Bandaríkjadala frá framtaksfjárfestum í fyrstu fjármögnunarlotunum. Það gerði fyrirtækinu kleift að fullþróa viðskiptalíkanið og vaxa þar til það var metið á meira en 500 milljónir Bandaríkjadala. Mestu fénu var varið í tæknina að baki vefsvæðinu, ráðningu þjónustufulltrúa og uppbyggingu dreifikerfa.
Hópfjármögnun
Líkt og í tilviki New Story (Inngangur) reiða sum fyrirtæki sig á hópfjármögnun, sem er góð leið til að safna hárri heildarfjárhæð úr mörgum litlum framlögum. Það er styrkur hópfjármögnunar: hægt er að fá mismunandi fjárhæðir frá mörgu fólki í gegnum netvang og deila beiðninni ekki aðeins með fjölskyldu og vinum heldur einnig fjölda annarra sem hafa áhuga á hugmyndinni. New Story skapaði nýtt viðskiptalíkan sem gerir fyrirtækinu kleift að hópfjármagna húsbyggingar að fullu. Líkanið og samstarf fyrirtækisins hafa með framlögum fólks sem lætur málefnið sig varða gert því kleift að byggja fjölmörg samfélög í ólíkum löndum. Margir netvangar sérhæfa sig í ákveðnum atvinnugreinum. Algengir vangar eru meðal annars Kickstarter.com, Indiegogo.com, CircleUp.com og Fundable.com. Árið 2012 samþykkti Bandaríkjaþing JOBS-lögin svo sprotafyrirtæki gætu aflað fjár frá fólki sem ekki voru fagfjárfestar. Hópfjármögnun spratt af möguleikanum á að afla fjár án frumútboðs.
Styrkir
Erfiðari leið til að fjármagna frumkvöðlaverkefni er að sækja um opinbera styrki frá alríki, fylki eða sveitarfélagi í Bandaríkjunum. 17 Flestir krefjast mótframlags frá frumkvöðlinum og kunna að setja mörg önnur skilyrði, en geta verið góð leið til að hefja rekstur. Byrja má á alríkisstyrkjum og leita síðan niður á sveitarstjórnarstig. Alríkisstyrkjum er skipt eftir atvinnugreinum og þeir beinast yfirleitt að nýsköpun í tækni, vísindum eða heilbrigðismálum. Sumir þeirra, svo sem styrkir Small Business Innovation Research Program og Small Business Technology Transfer Program, beinast að þessum sviðum og geta numið frá 150.000 Bandaríkjadölum upp í eina milljón Bandaríkjadala. Aðrar opinberar stofnanir veita styrki, meðal annars National Aeronautics and Space Administration, National Science Foundation og ráðuneyti orkumála, heilbrigðismála, varnarmála og menntamála. Styrkirnir beinast að viðkomandi málaflokkum og fjárhæðir og skilyrði eru mismunandi.
Styrkir fylkja beinast hins vegar almennt að efnahags-, mennta- eða samfélagsmálum. Þeir geta verið lægri og auðveldari að fá vegna minni samkeppni. Hvert fylki birtir styrki sína á vefnum https://www.grants.gov/ ásamt skilyrðum og fjármögnunartækifærum. Þeir beinast að vaxtar- og þarfasviðum, svo sem grænni tækni, menntun, umhverfisverkefnum, skattaívilnunum, varðveislu starfa, vernd sögulegra minja og ferðaþjónustu. 18 Einnig er fjallað um styrki í kaflanum Siðferðileg og samfélagsleg ábyrgð frumkvöðla.
Atriði til skoðunar við fjármögnun auðlinda
Við mat á auðlindaþörf má hafa eftirfarandi spurningar í huga:
Á grundvelli þarfa þinna getur þú valið þá fjármögnunarleið sem hentar best. Tafla 14.4 fjallar nánar um kosti og galla þessara ólíku leiða.
| Fjármögnunarleið | Kostir | Gallar |
|---|---|---|
| Eigin sparnaður | Aðeins eigið fjármagn er í hættu. Ráðstafa má fénu að vild. Hægt er að gefa sér tíma til að safna fé. Þröngur fjárhagsrammi getur stuðlað að skynsamlegri rekstri og betri ákvörðunum. | Hætta er á að tapa öllum sparnaði eða lífeyrissparnaði. Erfitt getur verið að safna nægu fé til að fjármagna fyrirtæki og fjárhæðin því takmörkuð. Getur valdið vanda í sjóðstreymi. |
| Sjálfsfjármögnun | Krefst minnstrar fjárfestingar. Notkun kreditkorta kann að skila umbun. | Tekjur kunna ekki að fást fyrr en fyrirtækið skilar fé. Krefst eigin vinnuframlags og lágmarksauðlinda. Kann að krefjast áhættusamrar kreditkortanotkunar. |
| Bankalán | Hægt er að fá meira fjármagn en með eigin sparnaði og sjálfsfjármögnun. Fjármögnun kann að fást hraðar en með sparnaði. Byggir upp lánasögu. Greiðslur eru fyrirsjáanlegar. Ekki þarf að láta af hendi eignarhlut í frumkvöðlaverkefninu. | Fyrirtækið þarf að uppfylla kröfur um lánshæfi. Makar, félagsmenn eða hluthafar þurfa allir að uppfylla kröfur um persónulegt lánshæfi. Greiða þarf vexti. Vanskil geta orðið á láni. Vaxta- og afborgunargreiðslur valda útstreymi reiðufjár. Þær geta skert fé sem þarf til annarrar arðbærrar notkunar. Veð kunna að tapast. Lánshæfismat kann að lækka. |
| Framtaksfjárfestar | Möguleiki á miklu fjármagni. Geta til hraðs vaxtar. Ekki lán og því engin regluleg endurgreiðsluáætlun í reiðufé. Aðgangur að gagnlegum tengslum og reynslu úr atvinnugreininni. | Láta þarf af hendi eignarhlut. Taka þarf mið af fyrirmælum annarra. Gerð er krafa um ávöxtun. Fyrirtækið kann að vaxa of hratt. Stjórnunarvald eða ákvarðanataka kann að færast til óþekkts aðila. Stofnanda kann að vera ýtt út úr eigin fyrirtæki. |
| Viðskiptaenglar | Gagnleg fjárfestatengsl og reynsla úr atvinnugreininni. Leiðsögn sem stuðlar að árangri. Fjárfesting gegn eignarhlut og hlutdeild í árangri frumkvöðlaverkefnisins. Ekki lán. | Láta þarf af hendi eignarhlut. Taka þarf mið af fyrirmælum annarra. Gerð er krafa um ávöxtun. Stjórnunarvald eða ákvarðanataka kann að færast til óþekkts aðila. Stofnanda kann að vera ýtt út úr eigin fyrirtæki. |
| Vinir og fjölskylda | Fjármagnið getur verið auðveldara og fljótlegra að fá. Fólk treystir hugmynd þinni og hæfni. Hægt er að afla fjár frá mörgum eða fáum. Ekkert lánshæfismat. Sveigjanleg endurgreiðsla. | Uppfylla þarf væntingar. Hætta er á að þau tapi fé sínu. Yfirleitt fæst minna fjármagn. Getur flækt sambandið. Kann að valda vandræðalegri stöðu. Gjöf getur haft skattalegar afleiðingar. |
| Hópfjármögnun | Hægt er að afla fjár frá mörgu fólki. Hröð leið. Hærri heildarfjárhæðir. | Krefst verulegrar áætlanagerðar og vinnu. Krefst einhvers konar umbunar. Getur verið streituvaldandi aðferð. Gagnsæi er nauðsynlegt og skjalfesting kann að vera áskilin. |
| Styrkir | Fjárhæðir geta verið lágar eða háar. Samkeppni kann að vera lítil. Þjálfun kann að fylgja. Umsókn er ókeypis. | Kunna aðeins að beinast að tilteknum atvinnugreinum. Erfitt getur verið að fá þá. Ferlið er langt. Skýrslugjöf kann að vera áskilin. Endurgreiðsla kann að vera áskilin ef tiltekin skilyrði eru ekki uppfyllt. Sum skilyrði styrks eru utan valdsviðs styrkþegans. |