9.3 Tryggingaiðnaðurinn
9.3 Tryggingageirinn
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Þótt vátryggingar eigi sér fornar rætur varð tryggingastarfsemi fyrst fullmótuð atvinnugrein á sautjándu öld. Þá höfðu sjóviðskipti með verðmætar vörur á borð við kaffi, te, kakó, sykur og silki orðið umfangsmikil, en mikil óvissa fylgdi þeim. Kaupmenn leituðu því leiða til að takmarka fjárhagslegt tjón sitt ef farmur glataðist á hafi úti.
Á Englandi komu kaupmenn og útgerðarmenn saman í félögum, eða samlögum, til að dreifa tjónsáhættu eins jafnt og unnt var. Gegn gjaldi gátu einstakir kaupmenn og skipaeigendur í þessum samlögum keypt vátryggingu, í reynd rétt til fjárbóta úr sameiginlegum sjóði ef farmur þeirra tapaðist eða skip fórst. Fyrsta slíka félagið varð til árið 1688 á kaffihúsi Samuels Lloyd við Tower Street, nærri ánni Thames. Þar á hinn stóri vátryggingamarkaður sem nú nefnist Lloyd’s of London uppruna sinn. 20 Af þessum fyrstu gerðum hóptrygginga spratt starfsgreinin eins og hún þekkist í dag.
Frá sautjándu öld hefur atvinnugreinin glímt við grundvallarsiðferðilegt álitaefni: Vátryggingafélag hagnast þegar vátryggingartakar greiða mörg iðgjöld en leggja fram fáar bótakröfur, það er kröfur um bætur vegna vátryggðs tjóns. Tjónsatburðir verða þó óhjákvæmilega, hvort sem farmur glatast, ökutæki rekast á eða eldur kviknar á heimili eða í fyrirtæki. Vátryggingafélög ákveða því iðgjöldin nógu há til að skila lágmarkshagnaði þótt bótakröfur komi fram. Siðferðilega spurningin er hvað teljist eðlilegur hagnaður. Mat geirans á því endurspeglast beint í iðgjöldunum, sem taka einnig mið af tryggingafræðilegum og tölfræðilegum útreikningum á tíðni ólíkra bótakrafna í fortíðinni.
Hvernig vátryggingar virka
Sú þversögn fylgir hvers kyns tryggingavernd að við kaupum hana í von um að þurfa aldrei að nýta hana. Fyrirtæki og neytendur gera sér þó grein fyrir að stórtjón getur haft eyðileggjandi fjárhagslegar afleiðingar og leitast því við að verjast því. Tryggingavernd kemur ekki í veg fyrir veikindi, slys eða aðra ófyrirséða atburði, en hún getur bætt að minnsta kosti hluta af því fjárhagslega tjóni sem þeim fylgir.
Vátrygging er samningssamband milli vátryggjanda og vátryggingartaka. Vátryggjendur leitast við að takmarka hugsanlegt tjón sitt með því að verðleggja tryggingaverndina hátt og skilgreina undantekningar og takmarkanir. Þeir óttast að þurfa að greiða vegna tilefnislausra eða ýktra bótakrafna. Vátryggingartakar óttast hins vegar að þegar loks kemur að því að þeir þurfi að leggja fram kröfu verði bæturnar litlar eða iðgjöld þeirra hækki síðar. Frá sjónarhóli neytandans réttlætir væntingin um sanngjarna greiðslu vátryggingarbóta iðgjöldin.
Tryggingavernd er í reynd takmörkuð. Í ágúst 2017 féllu 52 tommur af regni í Houston í Texas þegar fellibylurinn Harvey gekk yfir og honum fylgdu ofsafengnir vindar. Tugir þúsunda heimila, verslana, verksmiðja og annarra iðnaðarmannvirkja skemmdust alvarlega eða fóru undir vatn. Þótt hefðbundnar húseigenda- og fyrirtækjatryggingar bæti tjón af völdum fellibylsvinda ná þær ekki til flóðatjóns. The Economist benti á þetta strax eftir fellibylinn: „Vindskemmdir falla undir flestar hefðbundnar vátryggingar í Bandaríkjunum, en flóðatrygging er viðbótartrygging á vegum hins opinbera sem alls ekki allir húseigendur kaupa. Af meira en 30 milljörðum bandaríkjadala í eignatjóni í Texas kunna því aðeins 40 prósent að vera vátryggð.“ 21
Fáir húseigendur kaupa flóðatryggingu og fá einkarekin vátryggingafélög bjóða hana. Flest vátryggingafélög eru rekin í hagnaðarskyni og lítil hagnaðarvon felst í því að tryggja alla gegn flóðatjóni á flóðahættusvæðum. Slík starfsemi væri taprekstur fyrir hvert það félag sem tæki hana að sér, því arðsemi vátryggingafélaga er mest þegar bótakröfur eru fáar og greiðslur vátryggingarbóta litlar. Markmið alríkisstjórnarinnar er hins vegar ekki að hagnast á tryggingavernd. Með lögunum um alríkisflóðatryggingar frá 1968 var því komið á kerfi sem veitir flóðatryggingar á vegum alríkisstofnunar. Alríkisstofnun Bandaríkjanna um neyðarstjórnun (Federal Emergency Management Agency, FEMA) hefur nú umsjón með kerfinu í samstarfi við heimavarnarráðuneytið (Mynd 9.4). Í ágúst 2017, rétt áður en Harvey skall á, höfðu um fimm milljónir heimila keypt flóðatryggingu með stuðningi FEMA. 22
Jarðskjálftatryggingastofnun Kaliforníu gegnir svipuðu hlutverki á fylkisstigi og hefur umsjón með einkafjármögnuðum jarðskjálftatryggingum. Einkareknu vátryggjendurnir sem taka þátt í kerfinu hagnast ekki á þessari vernd, en fá í staðinn að selja aðrar og arðbærari tryggingar í Kaliforníu.
Siðferðileg álitaefni við tryggingar gegn náttúruhamförum
Ekki er vitað með vissu hvaða áhrif loftslagsbreytingar kunna að hafa á tíðni eða alvarleika náttúruhamfara, það er atburða sem virðast ekki eiga sér beina mannlega orsök. Ljóst er þó að þeir geta haft fjárhagslega eyðileggjandi afleiðingar, bæði fyrir vátryggjendur sem veita vernd gegn þeim og fyrir fólkið sem verður fyrir þeim og þarf að byggja líf sitt upp að nýju.
Viðskiptahöfundurinn Don Jergler sagði til dæmis að „loftslagsbreytingar hafi skapað ‚gróðureldakreppu í Kaliforníu‘ sem aftur hafi valdið ‚vanda á brunatryggingamarkaði‘.“ Tryggingamálastjóri Kaliforníu, Dave Jones, varaði við því í desember 2017, eftir sérlega hörmulegt brunatímabil í fylkinu, að „vátryggjendur kynnu að draga úr framboði trygginga á sumum svæðum [fylkisins]“. Húseigendur á þeim svæðum gætu þá misst tryggingavernd gegn tjóni af völdum gróðurelda. 23
Einnig í Kanada eru „umhverfisáhættur tengdar loftslagsbreytingum orðnar mikilvægt viðfangsefni vátryggjenda, sem þurfa að ákveða hvernig þeir bregðast við tengdri áhættu og tjóni af völdum loftslagsbreytinga, hvort sem það stafar af veðurtengdum atburðum á borð við flóð og storma eða skaðabótaáhættu vegna krafna þriðja aðila.“ 24
Þegar bótakröfum vegna náttúruhamfara fjölgar geta vátryggingafélög tapað fé svo hratt að þau verði tregari til að taka að sér sambærilegar vátryggingar síðar. Þá missir sífellt fleira fólk og fleiri fyrirtæki aðgang að tryggingavernd gegn slíkum hamförum. Miklar greiðslur vátryggingarbóta og samdráttur í framboði trygginga í kjölfarið koma fyrst niður á tryggingageiranum, en hafa fljótt alvarlegar afleiðingar fyrir vátryggingartaka.
Hér vaknar aftur siðferðileg spurning um hvers megi með sanngirni vænta af vátryggingafélögum og viðskiptavinum sem vilja verja sig fjárhagslega gegn náttúruhamförum. Er sanngjarnt að skylda félög til að veita tryggingavernd á svæðum þar sem tilteknar hamfarir eru líklegri? Ef svo er, ætti hið opinbera að styrkja þau til að verja þau fyrir mjög háum greiðslum vátryggingarbóta? Ætti að ákveða iðgjöld út frá tíðni og alvarleika tiltekinna hamfara á hverju svæði? Þessar spurningar leiða aftur að því hvað teljist eðlilegur hagnaður vátryggingafélaga og hvaða iðgjald sé sanngjarnt að vátryggingartakar greiði fyrir fullnægjandi vernd.
Ólíkt sumum öðrum ríkjum hafa Bandaríkin litla hefð fyrir blönduðu eignarhaldi einkaaðila og hins opinbera í atvinnugreinum á borð við olíuvinnslu og flugrekstur. 25 Í slíku fyrirkomulagi er fjármagni atvinnulífsins og hins opinbera safnað saman til að dreifa áhættu atvinnugreinarinnar og skipta jafnframt hagnaðinum. Slíkt samstarf getur gefist vel. Vegna þess hve tjón af völdum náttúruhamfara getur orðið umfangsmikið og almenningur þarf á vernd gegn því að halda gæti blandað eignarhald og áhættudreifing einkaaðila og hins opinbera átt við um sum vátryggingakerfi í Bandaríkjunum. Alríkisflóðatryggingakerfið og Jarðskjálftatryggingastofnun Kaliforníu eru sjaldgæf dæmi um opinberar stofnanir sem hafa umsjón með tryggingavernd sem einkarekin vátryggingafélög vilja ekki veita vegna lítillar hagnaðarvonar. Siðferðilegu spurningarnar eru hvort víkka megi og eigi slíkt samstarf út og hvort verja megi fé alríkis og fylkja til þess. Þær varða bæði stjórnvöld á þessum tveimur stigum og vátryggingartaka.
Kerfisbundin mismunun eftir búsetuhverfi (redlining)
Sérstök siðferðileg áskorun í tryggingageiranum er kerfisbundin mismunun eftir búsetuhverfi, svokallað redlining. Þá er tryggingavernd samkvæmt tilteknum samningum, svo sem bifreiða-, húseigenda- eða fyrirtækjatryggingum, ýmist veitt eða hafnað eftir því í hvaða hverfi umsækjandi býr, einkum í miðborgarhverfum. Annað afbrigði felst í því að krefjast mun hærra iðgjalds fyrir sömu vernd í sumum hverfum en öðrum. Framkvæmdin er réttlætt með þeirri forsendu að slys, innbrot, eldsvoðar og aðrir tjónsatburðir séu líklegri á sumum svæðum en öðrum og að bótakröfur og kostnaður vátryggingafélagsins verði því meiri.
Við fyrstu sýn kann framkvæmdin að virðast efnahagslega skynsamleg bæði fyrir vátryggjanda og vátryggðan. Þegar betur er að gáð kemur þó í ljós að fólk úr kynþátta- og þjóðernisminnihlutahópum býr oft í hverfunum sem sæta þessari mismunun. Ekkert vátryggingafélag viðurkennir að stunda hana; enska heitið redlining vísar til eldri framkvæmdar þar sem vátryggingafélög merktu tiltekin hverfi rauð á prentuðum kortum sem sýndu hvar tryggingavernd var í boði. Nær öll fylki Bandaríkjanna banna framkvæmdina. Viðamikil rannsókn Consumer Reports og ProPublica, rannsóknarstofnunar sem ekki er rekin í hagnaðarskyni, frá 2017 benti þó til þess að hún kynni enn að tíðkast. Rannsóknin beindist að iðgjöldum bifreiðatrygginga og leiddi í ljós að „áratugum saman hefur sést að bifreiðatryggjendur leggja að meðaltali hærri iðgjöld á ökumenn í borgarhverfum þar sem minnihlutahópar eru í meirihluta en á ökumenn með sambærilegan feril án slysa í hverfum þar sem hvítir íbúar eru í meirihluta. Vátryggjendur hafa lengi varið verðlagningu sína með því að halda því fram að slysahætta sé meiri í þessum hverfum, jafnvel hjá ökumönnum sem aldrei hafa lent í slysi.“ 28
Höfundar skýrslunnar báru saman iðgjöld bifreiðatrygginga og greiddar bætur í fjórum fylkjum — Kaliforníu, Illinois, Missouri og Texas — og niðurstöðurnar voru svipaðar óháð því hvort félagið var Allstate, Geico, Liberty Mutual eða annað. Þeir töldu „að verulegan hluta verðmunarins á bifreiðatryggingum milli hverfa minnihlutahópa og hverfa hvítra mætti ekki skýra með mismunandi áhættu.“ 29 Þetta skiptir máli vegna þess að lög heimila almennt að iðgjöld séu ákveðin eftir tíðni bótakrafna í tilteknum hverfum. Þau heimila þó ekki að iðgjöld byggist eingöngu eða aðallega á kynþætti eða þjóðernisuppruna íbúanna. Þar liggur kjarni bannaðrar kerfisbundinnar mismununar eftir búsetuhverfi. Meginboðskapur rannsóknarinnar er að fagfólk í geiranum eigi að forðast bæði slíka mismunun og starfshætti sem virðast fela hana í sér.
Siðferðileg áskorun sérhvers ábyrgs vátryggingafélags er að tryggja að kynþáttur, þjóðernisuppruni eða trú vátryggingartaka hafi engin áhrif á iðgjaldið sem viðkomandi greiðir. Engin verjanleg ástæða er til að láta þessa þætti ráða ákvörðun um að veita eða hafna tryggingavernd eða ákveða fjárhæð iðgjaldsins.