5.4 Eru miðlæg gildi viðskiptasiðfræði algild?
5.4 Eru kjarnagildi viðskiptasiðfræði algild?
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Eitt sígilt viðfangsefni viðskiptasiðfræði—og raunar siðfræði almennt—er munurinn á afstæðum og algildum gildum. Er unnt að greina safn algildra gilda sem gilda óbreytt þvert á menningarheima og tíma? Við gætum byrjað á því að virða ávallt samningsskilmála, koma ætíð heiðarlega fram við viðskiptavini og samstarfsaðila og beita aldrei svikum. Hvaða gildi bætast þá við? Gætum við, óháð menningu okkar, landafræði og tíma, greint nokkur grundvallarviðmið um hegðun sem giltu almennt í viðskiptum?
Algild gildi og afstæð gildi
Spurninguna má einnig orða þannig: Er til safn algildra gilda sem allir geta aðhyllst? Eru til „mannleg gildi“ sem eiga við alls staðar þrátt fyrir mun á tíma, stað og menningu (mynd 5.7)? Ef ekki, og ef siðferðileg viðmið eru afstæð, hafa þau þá eitthvert gildi? Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna er enn á ný gagnlegur upphafspunktur fyrir starfshætti fyrirtækja. Skoðum hvernig unnt er að samræma starfsemi fyrirtækja mannréttindum þannig að arðsemi og ábyrgð fari saman um allan heim.
Að sögn Union Internationale des Avocats, alþjóðlegra og óháðra samtaka lögfræðinga, grefur spilling „undan lýðræðislegum meginreglum um ábyrgð, jafnræði og gagnsæi. Hún kostar almenning gríðarlegar fjárhæðir, grefur undan trúverðugleika stjórnvalda og leggur óbærilega efnahagslega byrði á fyrirtæki.“26 Í samningi Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu er spilling kölluð „lævís plága“ sem finnist alls staðar og „bitni óhóflega á fátækum með því að beina fé sem ætlað er til þróunar annað, grafa undan getu stjórnvalda til að veita grunnþjónustu, ýta undir ójöfnuð og óréttlæti og draga úr erlendri aðstoð og fjárfestingu.“27 Spilling virðist fyrirfinnast alls staðar og því þarf alls staðar að bregðast við henni af festu og samkvæmni. Getur viðskiptasiðfræði veitt slíkt svar?
Viðskiptasiðfræði birtist á þremur stigum: hjá einstaklingum, skipulagsheildum og samfélaginu. Á vettvangi skipulagsheilda og samfélags geta lög, reglur og eftirlit komið að miklu gagni við að stemma stigu við ólöglegri starfsemi. Viðskiptasiðfræði hvetur stjórnendur til að (1) uppfylla kröfur laga og atvinnugreinar um stjórnarhætti og upplýsingagjöf og (2) móta fyrirtækjamenningu þar sem spilltir starfshættir á borð við mútur, fjárdrátt og svik fá ekki þrifist. Við kjöraðstæður útilokar menning skipulagsheildarinnar slíkt, því hneykslismál skaða ekki aðeins orðspor heldur gera fyrirtæki og ríki mun síður aðlaðandi fyrir fjárfesta. Spilling er dýr: Að sögn World Economic Forum tapast árlega að minnsta kosti 2 billjónir Bandaríkjadala vegna spillingar um allan heim. Það er óhemjuleg sóun, ekki aðeins á auðlindum heldur einnig á trúverðugleika atvinnulífsins í heild.28
Þegar einstaklingur gerist sekur um spillingu reynir á samvisku hans. Aðeins er unnt að vinna bug á spillingu ef fólk fylgir samvisku sinni og nýtur stuðnings kerfa og fyrirtækjamenningar við að gera það. Gagnsæi, uppljóstrarakerfi, siðfræðifræðsla og gott fordæmi æðstu stjórnenda geta skapað starfsfólki skilyrði til að breyta á siðferðilega ábyrgan hátt, en samviskan er bundin hverjum einstaklingi. Þótt starf innlendra, svæðisbundinna og alþjóðlegra stofnana geti takmarkað spillingu með framfylgd reglna og saksókn mála—eins og þegar hin svokölluðu Panamaskjöl voru afhjúpuð—verður ekki dregið verulega úr henni nema reynt sé að þroska samvisku einstaklinga og kenna þeim raunhæfar leiðir til að fylgja henni.
Þótt trúarbrögð hafi haft bein áhrif á siðferðilega breytni, eins og fram hefur komið, er siðfræði ekki trúarbrögð og trúarskoðanir eru ekki forsenda þess að skuldbinda sig til viðskiptasiðfræði. Þótt það sem telst siðferðileg hegðun í íslömsku samfélagi sé til dæmis nátengt trúarlegum gildum geta veraldlegir heimspekingar einnig verið eindregið fylgjandi siðferði í viðskiptum. Flest trúarbrögð gera auk þess strangar siðferðilegar kröfur en fjalla ekki um mörg vandamál sem koma upp í viðskiptum. Þótt gott réttarkerfi feli í sér siðferðileg viðmið geta lögin engu að síður vikið frá því sem er siðferðilega rétt og gera það stundum. Að lokum er siðfræði ekki heldur vísindi. Félags- og náttúruvísindi leggja til gögn sem gera okkur kleift að taka betri siðferðilegar ákvarðanir, en vísindin geta ekki sagt fólki hvað því ber að gera (og ættu ekki að gera það).
Algild gildi eru til. Að svíkja ekki viðskiptavini, hafa ekki fé af umbjóðendum, ljúga ekki og fremja ekki morð eru nokkuð hlutlæg siðferðileg gildi; rökstyðja þarf vandlega hverja undantekningu. Siðfræðikerfi, hvort sem þau byggjast á nytjastefnu, réttindum, náttúrurétti eða dygðasiðfræði, eru tilraunir til að færa slík algild gildi í hagnýtt form fyrir fólk. Úr þessum kerfum hefur sprottið safn grundvallarreglna um siðferði í atvinnulífinu.
Viðskiptasiðfræði og reglufylgni
Eitt megineinkenni sérhverrar fagstéttar er að hún hefur siðareglur sem byggjast oft á gildum á borð við heiðarleika, heilindi og hlutlægni. Ábyrgð skipulagsheilda er nokkuð skýr: Þær eiga að fylgja gildandi reglum sveitarfélaga, fylkja, ríkis og alþjóðasamfélags. Reglufylgni getur verið gríðarlegt verkefni í atvinnugreinum á borð við flug- og geimferðir, lyfjaframleiðslu, bankastarfsemi og matvælaframleiðslu vegna fjölda starfsfólks, þeirrar vottunar sem stundum er krafist fyrir það og nauðsynlegrar skráningar. Lagakröfur eru þó yfirleitt skýrar, sem og þær leiðir sem skipulagsheild getur farið til að ganga lengra en lögin krefjast, eins og fyrirtækin Whole Foods, Zappos og Starbucks gera. Persónuleg ábyrgð er annars eðlis. Annaðhvort er óljósara hvað beri að gera eða erfiðara að gera það vegna stöðugs þrýstings á að auka arðsemi skipulagsheildarinnar og þeirrar hugmyndar að „allir hinir geri þetta“.29
Í Bandaríkjunum verja fyrirtæki meira en 70 milljörðum Bandaríkjadala á ári í siðfræðifræðslu; á heimsvísu er fjárhæðin meira en tvöfalt hærri.30 Því miður fer stór hluti þessa fjár í Bandaríkjunum í það eitt að uppfylla lágmarkskröfur um reglufylgni. Ef vandamál koma upp í samskiptum við Department of Justice eða Securities and Exchange Commission er skipulagsheildin þannig varin gegn gagnrýni eða ábyrgð vegna þess að starfsfólkið hefur lokið þeirri fræðslu sem mælt er með. Federal Sentencing Guidelines kveða nú á um skyldubundna fangelsisrefsingu fyrir einstaka stjórnendur sem eru sakfelldir fyrir alríkisglæpi eða alvarleg lögbrot. Leiðbeiningunum er jafnframt ætlað að styðja skipulagsheildir við reglufylgni og skýrslugjöf og þær tilgreina sjö skref í þeim tilgangi: (1) setja siðareglur, (2) koma á eftirliti æðstu stjórnenda, (3) fela siðferðilega ábyrgum einstaklingum valdastöður, (4) miðla siðferðilegum viðmiðum, (5) auðvelda starfsfólki að tilkynna misferli, (6) bregðast við misferli þegar það kemur upp og (7) grípa til fyrirbyggjandi aðgerða.
Margar skipulagsheildir einblína á bókstaf laganna svo þær geti sagst hafa verið „í góðri trú“ í viðleitni sinni til að skapa siðferðilegt umhverfi. Millistjórnendur og starfsfólk kvarta þó oft undan því að siðfræðifræðslan felist í að standast rafrænt námskeið um kynferðislega áreitni eða svik einu sinni á ári, en ekkert sé gert til að taka efnislega á vandamálum eða breyta menningu skipulagsheildarinnar, jafnvel þótt vandamál hafi komið upp þar.31 Áherslan virðist enn vera á ábyrgð skipulagsheildarinnar og reglufylgni fremur en persónulega ábyrgð og þroska siðferðilegrar samvisku. Færa mætti rök fyrir því að það sé ekki hlutverk fyrirtækja að móta samvisku fólks, en það hefur reynst öllum hlutaðeigandi dýrt að gera það ekki.32
Sá skaði sem hneykslismál valda orðspori skipulagsheildar eða stjórnvalda getur verið gríðarlegur og langvinnur. Árið 2017 var Lee Jae-yong, erfingi Samsung-rafeindaveldisins, sakfelldur fyrir mútur og fjárdrátt. Málið var hluti af umfangsmiklu spillingarmáli sem varð forseta Suður-Kóreu að falli. Mútur voru einnig kjarninn í spillingarmáli FIFA (Fédération Internationale de Football Association), þar sem Department of Justice í Bandaríkjunum sakaði forsvarsmenn knattspyrnuhreyfingarinnar, markaðsstjóra og fjölmiðlafólk árið 2015 um skipulagða glæpastarfsemi, fjarskiptasvik og peningaþvætti. Losunarhneyksli Volkswagen hófst einnig árið 2015 þegar Environmental Protection Agency tilkynnti að þýski bílaframleiðandinn hefði brotið gegn Clean Air Act með svikum í losunarprófunum. Hingað til hefur eftirmáli málsins kostað fyrirtækið nær 30 milljarða Bandaríkjadala í sektir.
Hneykslið vegna LIBOR-vaxta (London Interbank Offered Rate, LIBOR), þar sem bankar hagræddu viðmiðunarvöxtum til að hagnast á viðskiptum, sýndi að siðferðisbrestir verða oft vegna þess að kerfi bregðast eða fólk tekur slæmar ákvarðanir og stundum vegna hvors tveggja. Í LIBOR-málinu komst Serious Fraud Office í Bretlandi að þeirri niðurstöðu að eftirlitskerfi með ákvörðun vaxta væru ófullnægjandi og að tilteknir stjórnendur hefðu hvatt til hagræðingar viðmiðunarvaxta. Það leiddi til sakfellingar nokkurra verðbréfamiðlara og að minnsta kosti einn þeirra heldur enn fram sakleysi sínu.33 Bankarnir sem áttu hlut að máli, það er Barclays, J.P. Morgan Chase, Citicorp, Royal Bank of Scotland og Deutsche Bank, þurftu samtals að greiða 6 milljarða Bandaríkjadala í sektir.34
Ef draga má einhvern lærdóm af þessum hneykslismálum er hann sá að skipulagsheildir verða siðferðiskreppum að bráð ef þær huga ekki að skipulagsmenningu sinni og efla siðferðilegan þroska starfsfólks. Þetta skiptir enn meira máli í atvinnugreinum á borð við bankastarfsemi þar sem miklar fjárhæðir skipta um hendur og hættan á siðlausri hegðun er því meiri. Reglufylgni er mikilvæg, en stjórnendur fyrirtækja verða að ganga lengra en lágmarkskröfur segja til um, vera skýr fyrirmynd um ströngustu viðmið siðferðilegrar hegðunar og framfylgja þeim.
Boðandi viðskiptasiðfræði
Boðandi viðskiptasiðfræði ætti bæði að fjalla um kerfislæg málefni á borð við eftirlit og gagnsæi og skapgerð einstaklinganna sem mynda skipulagsheildina. Farsæld er ef til vill ekki helsta viðfangsefni fyrirtækja, en stjórnendur og starfsfólk hafa veruleg áhrif á rekstrarárangur. Almenn skynsemisráð og þjálfun starfsfólks í hagnýtum leiðum til að vinna gegn siðlausri hegðun, ásamt góðu siðferðilegu fordæmi æðstu stjórnenda, geta skilað meiri árangri en forvarnir einar sér. Til eru verkefni af þessu tagi, svo sem „Giving Voice to Values“ við Darden School of Business hjá University of Virginia.35 Verkefnin skila árangri vegna þess að þau hjálpa einstaklingum að breyta í samræmi við meginreglur sínar. Hversu árangursrík sem þau kunna að vera varpa þau þó fram veigameiri spurningu, ekki um það hvernig fólk geti fylgt samvisku sinni heldur hvernig það geti í upphafi ákvarðað hvað samviskan segir því.
Eitt líkan siðferðilegrar hegðunar, stundum nefnt mannmiðaða viðskiptalíkanið, kann að veita þeim fyrirtækjum svar sem vilja ná hinu tvíþætta markmiði um farsæld fólks og ábyrgan hagnað. Í líkaninu líta skipulagsheildir á starfsfólk sem ómissandi þátt starfseminnar og styðja við starfsþróun þess, heilbrigðisþjónustu, menntun, fjölskylduskyldur og jafnvel andlegar þarfir. Leiðtogar mynda jákvæð tengsl við hagsmunaaðila, þar á meðal starfsfólk, til að efla velvild fjárfesta og vegna þess að þeir trúa á þau undirliggjandi gildi sem felast í trausti og ósvikni. Áhrif jákvæðrar sálfræði eru augljós og margt er lofsvert við þessa mannúðlegri nálgun á stjórnun, sem leitast við að koma á „varanlegri velferð fólks“.36 Ánægt starfsfólk er þó eitt; farsæld í skilningi Aristótelesar og Johns Stuarts Mill er allt annað. Hvað vantar þá í mannmiðuð viðskipti?
Vandinn er að ef einhver dafnar samkvæmt þessu líkani er það oft fyrirtækið fremur en starfsfólkið. Frjálst framtak hefur þegar öllu er á botninn hvolft hagsmuni fyrirtækisins að leiðarljósi. Starfsfólk er þó fyrst og fremst fólk og því verður hver tilraun til að bæta velferð þess að byrja á því að líta á það sem fólk fyrst og starfsfólk síðan. Hvernig geta fyrirtæki gert það?
Ein leið er að færa hugvísindi inn í viðskiptin. Fyrirtæki reiða sig nú mjög á gagnagreiningu, reiknirit og tölfræðigreiningar við ákvarðanatöku. Notkun þessara verkfæra byggist oft á félagsvísindarannsóknum á neytendahegðun, atferlisfjármálum og vitsmunum. Með því að leita til hugvísinda eftir skilningi á viðskiptum gefst hins vegar færi á að tengja atvinnulífið við viðfangsefni og hugmyndir sem hafa gríðarleg, en oft vanmetin, áhrif á fólk. Bókmenntir sem hafa staðist tímans tönn geta veitt djúpa innsýn í mannlega hegðun og verk Hómers eða Shakespeares kunna að eiga meira erindi við stjórnendur samtímans en viðskiptanámskeið um hvernig eigi að hvetja starfsfólk.
Raunar mætti færa rök fyrir því að allt sem hefur áhrif á fólk eigi með réttu að falla undir viðfangsefni atvinnulífsins. Richard DeGeorge (1933–) við University of Kansas lýsir því hvað felst í að bæta hugvísindum við viðskiptamenntun:
„Nemendur þurfa ekki sálfélagslegt fagmál í samskiptum sínum í atvinnulífinu. Þeir þurfa hins vegar að skilja fólk og hvatir þess, kunna að lesa í og meta skapgerð og geta sett sig í spor annarra, hvort sem það eru keppinautar, yfirmenn eða undirmenn. Fyrir þá sem leggja áherslu á tilviksaðferðina eru skáldsögur, smásögur og leikrit óþrjótandi fjársjóður sem er ítarlegri, blæbrigðaríkari og heildstæðari en flest þau tilvik sem samin eru fyrir námskeið.“37
Í hugvísindalíkani DeGeorges myndi viðskiptasiðfræði ekki búa nemendur undir tiltekin verk sem vinnuveitendur þeirra munu líklega þjálfa þá í, heldur hjálpa þeim að verða fólk með tiltekna eiginleika. DeGeorge leggur til að „námskeið í heimspeki viðskipta myndi gera nemendum kleift að hugsa um undirstöður viðskipta—gildi þeirra, markmið, tilgang og réttlætingu ... heimspekin gæti bætt gagnrýnum þætti við viðskiptamenntun, þætti sem héldi menntuninni sífellt lifandi og kæmi í veg fyrir að hún yrði að viðtekinni og rétttrúnaðarkenndri hugmyndafræði.“38
Ef boðandi viðskiptasiðfræði á að viðurkenna einstaklinginn og að lokum byggjast á honum verður hún jafnframt að takast á við annan mannlegan eiginleika: hlutdrægni. Vitsmunaleg, tilfinningaleg og félagsleg hlutdrægni hefur áhrif á alla ákvarðanatöku, þar á meðal siðferðilegar ákvarðanir. Stundum er hlutdrægni til góðs, svo sem jákvæð afstaða til þeirra sem vinna af kappi og vitsmunalegum heiðarleika. Jákvæð hlutdrægni getur einnig umbunað þeim sem styðja og rækta bestu þætti menningar, hvort sem um er að ræða fyrirtækjamenningu, samfélagsmenningu eða stjórnmálamenningu. Hún verður hins vegar hættuleg þegar fólk notar hana til að loka augunum fyrir raunveruleikanum, herða afstöðu sína þrátt fyrir mótsagnakennd gögn og víkja sér undan ábyrgð sinni sem siðferðilegir gerendur.
Dæmi um hlutdrægni er þegar starfsfólk tekur þátt í siðlausri starfsemi vegna þess að yfirstjórn hefur samþykkt hana. Það afsalar sér persónulegri ábyrgð með því að færa sökina á aðra. Hvorki ótti við atvinnumissi, fjárhagslegur þrýstingur, löngun til að þóknast yfirmanni né aðrar slíkar ástæður geta réttlætt þessa hegðun. Hún dregur úr siðferðilegu gerendahæfi, það er sjálfsvitund, frelsi og getu til að velja á grundvelli mats okkar á réttu og röngu. Slíkt gerendahæfi þarf að vera kjarni viðskiptasiðfræði. Við getum ekki skuldbundið okkur til að þjóna viðskiptavinum, þroska leiðtoga og bæta líf allra hagsmunaaðila nema frelsi og siðferðilegt gerendahæfi séu fyrir hendi. Þetta tvennt er nauðsynlegt til að móta umhyggjusama afstöðu, það er virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum, þar á meðal öllum viðkomandi hagsmunaaðilum.