5.2 Viðskiptasiðfræði í tímans rás
5.2 Viðskiptasiðfræði í tímans rás
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Auk menningar er tíminn einn helsti áhrifavaldurinn í þróun viðskiptasiðfræði. Siðferðileg viðmið standa ekki í stað heldur breytast með aðstæðum. Fólk breytist, tækninni fleygir fram og menningarlegar siðvenjur, það er áunnin menning og háttsemi, þróast. Viðskiptahættir sem þóttu viðeigandi eða viðurkenndir fyrir hundrað eða jafnvel fimmtíu árum kunna nú að hafa allt annað siðferðilegt vægi. Það merkir þó ekki að siðfræði og siðferðileg hegðun séu afstæð. Það felur aðeins í sér viðurkenningu á því að viðhorf breytast í kjölfar sögulegra atburða og að hvorki menningarlegt sjónarhorn né menningaraðlögun standi í stað.
Breytingar á menningarlegum og siðferðilegum viðmiðum
Tískuiðnaðurinn sýnir vel hvernig menningarlegar siðvenjur breytast, enda geta þar orðið róttækar breytingar á aðeins einum áratug, hvað þá heilli öld. Breytingarnar ná lengra en til stílsins eins. Fatnaður endurspeglar sýn fólks á sjálft sig, heiminn og eigin gildi. Kona á fyrri hluta tuttugustu aldar hefði ef til vill verið afar stolt af því að bera refaskinn um herðarnar með höfði og fótum dýrsins áföstum (mynd 5.4). Í dag teldu margir það siðferðilegt glappaskot, þótt loðfeldir séu enn algengir í greininni og samtök á borð við People for the Ethical Treatment of Animals berjist ötullega gegn notkun þeirra. Á sama tíma lofa sífellt fleiri snyrtivöruframleiðendur að prófa ekki vörur sínar á dýrum, sem endurspeglar aukna vitund um réttindi dýra.
Hlutdrægni er hluti af sálarlífi mannsins og birtist í samfélagsgerðinni. Þess vegna ættum við að forðast skyndidóma um fyrri tíma út frá viðmiðum samtímans. Vandinn er að greina hvaða gildi ráðast af aðstæðum. Mörg gildi og siðferðileg viðmið eru afstæð og huglæg, en önnur telja flestir hlutlægt sönn. Varla er til dæmis hægt að verja þrælahald, óháð menningarheimi eða söguskeiði. Sum gildi virðast því algild, en túlkun þeirra og beiting breytist með tímanum. Það sem áður var viðurkennt kann síðar að verða óviðunandi, eða öfugt.
Við viðurkennum því að siðferðileg viðmið hafa verið ólík eftir tímabilum og að þau hafa öll mótað skilning okkar á siðfræði nútímans. Sú niðurstaða vekur nokkrar grundvallarspurningar. Hverju úr fortíðinni eigum við að hafna og hverju að halda? Á hvaða grunni eigum við að taka þá ákvörðun? Safnast sagan saman í stöðuga framþróun eða þróast hún með flóknari hætti og hverfur stundum aftur til fyrra horfs?
Helstu söguskeiðin sem hafa mótað viðskiptasiðfræði eru kaupauðgisstefnan, iðnbyltingin, eftiriðnaðarskeiðið, upplýsingaöldin og tímabil efnahagslegrar hnattvæðingar. Uppgangur internetsins átti stóran þátt í þeirri síðastnefndu. Hvert skeið hefur haft ólík áhrif á siðfræði og á það hvað telst viðurkenndur viðskiptaháttur. Sumir hagfræðingar telja jafnvel að eftirhnattvæðingarskeið kunni að verða til vegna lýðhyggjuhreyfinga víða um heim. Þær draga ávinning fríverslunar í efa og krefjast verndaraðgerða, svo sem innflutningshindrana og útflutningsstyrkja, til að endurheimta fullveldi ríkja.13 Að sumu leyti fela þessi viðbrögð verndarstefnu í sér afturhvarf til kenninga og stefnu sem nutu vinsælda á tímum kaupauðgisstefnunnar.
Kapítalismi lítur á verðmætasköpun sem lykil að hagvexti og hagsæld. Kaupauðgisstefna byggist hins vegar á þeirri kenningu að heildarauður heimsins sé fastur og að hagsæld velti því á að ná auði frá öðrum og safna honum. Á tímum kaupauðgisstefnunnar, frá sextándu til átjándu aldar, fylgdi ásókn í nýlendur könnun nýrra markaða og verslunarleiða. Þá mótaðist siðferðilegt viðmiðakerfi sem lagði mikið upp úr menningaraðlögun með viðskiptum og oft grófu valdi. Evrópuveldi sóttu hrávörur á borð við bómull, silki, demanta, te og tóbak til nýlendna sinna í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku og fluttu þær heim til vinnslu. Fáir drógu háttsemina í efa og viðskiptasiðfræði snerist aðallega um að vernda hagsmuni eigenda.
Á tímum iðnbyltingarinnar og eftiriðnaðarskeiðsins, á nítjándu öld og í upphafi þeirrar tuttugustu, snerist atvinnulífið einkum um auðsöfnun, útþenslu á erlenda markaði og uppsöfnun fjármagns. Markmiðið var að afla hluthöfum sem mests hagnaðar og lítið var hugað að ytri hagsmunaaðilum. Charles Dickens (1812–1870) lýsti með eftirminnilegum hætti vinnuaðstæðum í verksmiðjum og fátækt verkalýðsins í mörgum skáldsögum sínum. Bandaríski rithöfundurinn Upton Sinclair (1878–1968) gerði slíkt hið sama. Þótt stórstígar framfarir yrðu í vísindum, læknisfræði, verkfræði og tækni á þessum skeiðum var staða viðskiptasiðfræðinnar önnur. Gagnrýnandinn Ida Tarbell (1857–1944) lýsti henni ef til vill best þegar hún sagði um iðnjöfurinn John D. Rockefeller (1839–1937) (mynd 5.5): „Myndirðu ætlast til samvisku af rafala?“14
Með tilkomu upplýsingaaldar og internetaldar seint á tuttugustu öld og snemma á þeirri tuttugustu og fyrstu urðu til siðareglur fagstétta sem áttu að styðja við markvissa áætlanagerð og markmið.15 Áður fyrr voru siðferðileg fyrirmæli eða viðmið sett ofan frá og áttu að beina fólki að þeirri hegðun sem fyrirtækið taldi rétta. Nú er meiri áhersla lögð á að hver einstaklingur innan fyrirtækis tileinki sér siðferðileg viðmið og fylgi þeim, bæði í starfi og utan vinnutíma.16 Tilkoma starfsmannadeilda, sem nú eru oftar nefndar mannauðs- eða mannverðmætadeildir, sprettur af þessari hugmyndafræði. Hún endurspeglar þá sýn að fólk búi yfir sérstöku gildi og megi ekki smætta niður í verkfæri sem skipulagsheildin hagræðir í eigin þágu. Árþúsundum fyrr talaði Aristóteles með svipuðum en gagnrýnum hætti um „lifandi verkfæri“.17 Aðgangur að upplýsingum í fordæmalausum mæli er eitt helsta einkenni upplýsingaaldarinnar. Hann hefur gerbreytt atvinnulífi og samfélagi og að mati sumra aukið jöfnuð. Við verðum þó að spyrja hvort hann stuðli einnig að mannlegri farsæld og að hve miklu leyti atvinnulífið eigi að láta sig það markmið varða.
Tímaspursmál
Hvaða áhrif hefur tíminn á viðskiptasiðfræði og hvernig verða þau til? Ef við göngum út frá því að atvinnulíf nútímans hafi tvíþættan tilgang, arðsemi og ábyrgð, mætti ætla að viðskiptasiðfræði geti nú haft mun meiri áhrif á háttsemi í öllum atvinnugreinum en áður. Stór hluti breytinga á atvinnulífi hefur þó orðið vegna beinna afskipta stjórnvalda. Nýlegt dæmi eru Dodd–Frank-lögin um umbætur á Wall Street og neytendavernd, sem voru sett í kjölfar fjármálakreppunnar 2008. Þrátt fyrir slíka reglusetningu og aukna árvekni stjórnenda, meðal annars siðfræðifræðslu, skýrslugjöf um reglufylgni, uppljóstrunarkerfi og úttektir, er freistandi að álykta að staða viðskiptasiðfræðinnar sé verri en nokkru sinni. Upplýsingaöldin og internetið kunna jafnvel að hafa auðveldað siðferðilega óábyrga hegðun. Nú er auðveldara að flytja háar fjárhæðir án þess að upp komist, dreifa rangupplýsingum um allan heim og stela eða misnota gríðarlegt magn persónuupplýsinga sem jafn ólík fyrirtæki og Equifax og Facebook hafa safnað.
Frá tímum kaupauðgisstefnunnar hefur vitund um siðferðilega vídd atvinnulífs þó aukist smám saman. Eins og fram kom í fyrri kafla deildu fyrirtæki og stjórnvöld í Bandaríkjunum um samfélagsábyrgð fyrirtækja og létu reyna á hlutverk hennar fyrir dómstólum alla tuttugustu öldina. Fyrst var reglan um forgang hluthafa staðfest í Dodge v. Ford Motor Company (1919), en síðar var horfið frá ströngustu túlkun hennar í Shlensky v. Wrigley (1968). Í Dodge v. Ford Motor Company (1919) komst Hæstiréttur Michigan að þeirri vel þekktu niðurstöðu að Ford yrði að starfa í þágu hluthafa sinna fremur en að láta hagsmuni starfsfólks og stjórnenda ráða. Með því fengu hagnaður og arðsemi fjárfestingar forgang. Dómurinn féll þótt Henry Ford hefði sagt: „Metnaður minn er að ráða enn fleiri menn, dreifa ávinningi þessa iðnaðarkerfis til sem allra flestra og hjálpa þeim að byggja upp líf sitt og heimili. Til þess leggjum við stærstan hluta hagnaðar okkar aftur í reksturinn.“18 Um miðja öldina höfðu dómstólar, meðal annars í Shlensky v. Wrigley (1968), veitt stjórnum og stjórnendum meira svigrúm til að ákveða hvernig vega skyldi saman hagsmuni ólíkra hagsmunaaðila.19 Sú afstaða var staðfest í nýrra málinu Burwell v. Hobby Lobby (2014), þar sem niðurstaðan var að félagaréttur krefðist þess ekki að hlutafélög rekin í hagnaðarskyni stefndu að hagnaði á kostnað alls annars.
Reglusetning stjórnvalda og lagatúlkun hafa ekki verið einu farvegir breytinga á síðustu öld. Vaxandi áhrif neytenda hafa einnig orðið til þess að fyrirtæki setja sér sjálf reglur og fylgja af fúsum og frjálsum vilja hnattrænum siðferðilegum viðmiðum sem eiga að tryggja grundvallarmannréttindi og viðunandi vinnuaðstæður. UN Global Compact, hnattrænt samkomulag Sameinuðu þjóðanna, er eitt slíkt framtak. Hlutverk þess er að virkja fyrirtæki og hagsmunaaðila til að skapa heim þar sem fyrirtæki samræma stefnu sína og starfsemi grunnreglum um mannréttindi, vinnumál, umhverfi og aðgerðir gegn spillingu. Samkomulagið er „frjálst framtak byggt á skuldbindingum forstjóra um að innleiða algildar meginreglur sjálfbærni og stofna til samstarfs í þágu markmiða Sameinuðu þjóðanna.“20 Þar sem framtakið er valfrjálst bindur það hvorki hlutafélög né ríki við meginreglurnar sem þar eru settar fram.
Þegar við skoðum hvernig skilningur okkar á siðferðilega ábyrgum viðskiptaháttum breytist með tímanum ber að hafa í huga að breytingar eru ekki sjálfkrafa góðar eða slæmar. Þær ráðast fremur af mannlegu eðli og því hvernig umhverfi, menning og tíminn móta viðhorf okkar. Mörg dæmanna hér að framan sýna vaxandi samfélagsvitund sem má rekja til aðgerða einstakra leiðtoga og söguskeiðsins sem þeir lifðu á. Það merkir ekki að menning skipti engu máli heldur að siðferðileg tilhneiging sé hluti af mannlegu eðli. Sögulegar aðstæður geta gert henni kleift að birtast í mismiklum mæli. Meta mætti siðferðileg viðmið eftir því hversu vel þau gera mannlegri samkennd kleift að móta viðskiptahætti eða að minnsta kosti greiða henni leið. Þá væri siðfræði ekki aðeins æskileg viðbót við atvinnulífið heldur einn af grundvallarþáttum þess, enda áskapaður mannlegur eiginleiki. Kant og Rawls hefðu ef til vill tekið undir það sjónarhorn. Siðferðileg hugsun hvers tíma ætti að vera hófstillt, yfirveguð og opin fyrir gagnrýnni skoðun.