5.3 Áhrif landafræði og trúarbragða
5.3 Áhrif landafræði og trúarbragða
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Viðskiptasiðfræði leiðbeinir fólki um að stunda viðskipti af fagmennsku og heiðarleika og þannig að sem flestir geti dafnað. Eins og fram hefur komið geta siðferðileg viðmið í viðskiptum þó verið breytileg eftir menningu og tíma. Landfræði og svæðisbundnar menningarvenjur gegna einnig mikilvægu hlutverki. Eftir því sem heimsmarkaðir verða samtengdari og háðari hver öðrum færast fleiri verðmæt tengsl okkar yfir landamæri.
Viðskipti sem hnattræn tengsl
Hnattræn tengsl kenna okkur að sýna ekki aðeins öðrum tungumálum og siðum næmni heldur einnig heimsmynd annarra. Fyrirtæki sem hyggst flytja framleiðslu til annars lands kann að vilja koma á aðfanga-, dreifingar- og virðiskeðjum sem styðja mannréttindi, öryggi starfsfólks og jafna stöðu kvenna. Fólk í samfélaginu á staðnum kann um leið að fagna þeim efnahagslega ávinningi sem fjárfesting fyrirtækisins færir í formi starfa, aukins skattstofns og betri innviða. Þessi markmið þurfa ekki að stangast á, en samþætta verður þau svo fyrirtækið geti gert siðferðilega ábyrgt samkomulag við móttökuríkið. Samræða og hreinskilni skipta þar sköpum, rétt eins og í öllum öðrum tengslum.
Landfræði hefur áhrif á samband fyrirtækis við nær allar gerðir hagsmunaaðila, allt frá hluthöfum og starfsfólki til viðskiptavina, stjórnvalda og umhverfisins. Því fer mikilvægi staðfærslu vaxandi, en hún felst í að laga vöru að framandi umhverfi og tungumálum, einkum öðrum ríkjum og menningarheimum. Slík aðlögun hefst oft á þýðingu en getur einnig falið í sér að sníða efni eða vörur að smekk og neysluvenjum staðbundins markaðar, breyta gjaldmiðlum, dagsetningum og öðrum mælieiningum í samræmi við svæðisbundin viðmið og taka tillit til staðbundinna reglna og lagakrafna.
Rannsóknir hafa sýnt að árangursríkir leiðtogar og skipulagsheildir með hnattræna ábyrgð „þurfa að skilja væntingar til leiðtoga í þeim menningarheimum sem starf þeirra tengist og ganga lengra en þær krefjast.“21 Í rannsókn sinni á árangri leiðtoga og hegðun skipulagsheilda þvert á menningarheima komst GLOBE-leiðtogaverkefni Beedie School of Business við Simon Fraser University í Vancouver í Kanada að því að árangur leiðtoga væri aðstæðubundinn og nátengdur menningarlegum gildum og gildum skipulagsheilda. Rannsóknin leiddi einnig í ljós að þótt leiðtogar lærðu að laga sig að menningarlegum væntingum þyrftu þeir oft að ganga lengra en þær krefjast til að ná raunverulegum árangri.22 Atvinnulíf gegnir með öðrum orðum víðara hlutverki en að endurspegla menninguna sem það starfar í.
Einn þáttur fyrirtækjamenningar sem þú áttar þig ef til vill ekki á að byggist á staðbundnum siðum og menningu er hugmyndin um tíma. Hér er ekki átt við sögulegan tíma, sem ræddur var í fyrri kaflahluta. Tímaskyn í viðskiptum—til dæmis afstaða fólks til stundvísi—er mjög ólíkt eftir menningarheimum. Frá hagfræðilegu sjónarhorni eiga allir menningarheimar tímann sem sameiginlega auðlind en mæla og nýta hann með mjög ólíkum hætti. Sá munur kann að hafa veruleg áhrif á grundvöll viðskiptatengsla sem stofnað er til víða um heim. Af þessari ástæðu og mörgum öðrum verður grundvallarmenningarlæsi að vera í forgrunni hvers siðferðiskerfis sem stýrir viðskiptahegðun.
Í Bandaríkjunum er til dæmis talað um „New York-mínútu“, „á síðustu stundu“, „á elleftu stundu“ og fleiri slík orðasambönd. Þau eru skiljanleg í menningu þar sem menningarmótun leggur áherslu á samkeppni og hraða. Hugmyndir um tíma geta þó verið ólíkar jafnvel milli vestrænna viðskiptamenningarheima. Ítalska orðið subito og þýska orðið sofort vísa bæði til þess að eitthvað gerist „samstundis“ eða „tafarlaust“, en væntingar um hvenær aðgerðin fer í raun fram eru ólíkar. Sumir menningarheimar mæla alls ekki framrás tímans.
Almennt verður tíminn tengslabundnari fremur en klukkubundinn eftir því sem lengra er haldið austur og suður frá Bandaríkjunum. Í Kenía merkir tutaonana baadaye „sjáumst síðar“, en „síðar“ getur verið hvenær sem er og ræðst af samhengi og túlkun. Túaregar, hirðingjar í Norður-Afríku, setjast niður yfir tei áður en viðskipti eru rædd og að jafnaði þykir því betra sem upphafssamtalið stendur lengur. Túaregískt máltæki segir fyrsta tebollann beiskan eins og lífið, þann annan sætan eins og ástina og þann þriðja mildan eins og dauðann.23 Berðu þetta saman við vestrænu viðhorfin að „tíminn fljúgi“ og „tími sé peningar“. Að lokum hafa Vesturlandabúar sem stunda viðskipti í sumum enskumælandi ríkjum Afríku komist að því að ef þeir vilja eitthvað samstundis þurfa þeir að segja „núna núna“, því „núna“ eitt og sér felur ekki í sér næga áríðni.
Annar þáttur alþjóðlegra viðskiptatengsla er persónurými. Í Nígeríu gæti til dæmis talist ókurteisi að standa annaðhvort of nærri eða of langt frá viðmælanda. Í sumum menningarheimum er snerting mikilvæg til að mynda tengsl en í öðrum er hún illa séð. Almennt er snertimenningu—þar sem fólk stendur nær hvert öðru í samskiptum, snertist oftar og hefur tíðara beint augnsamband—að finna í Suður-Ameríku, Mið-Austurlöndum og Suður-Evrópu. Snertilítil menning—þar sem augnsamband og snerting eru sjaldgæfari og líkamleg fjarlægð meiri—er algeng í Norður-Evrópu, Austur-Asíu og Bandaríkjunum. Jafn sakleysislegt látbragð og handaband til að staðfesta ný viðskiptatengsl kann því að vera túlkað mjög ólíkt eftir stað og eftir því hverjir takast í hendur.
Allt þetta sýnir þá vitund og menningarlegu næmni sem siðferðilega ábyrgur stjórnandi þarf að sýna þegar hann stundar viðskipti á öðru svæði en sínu eigin. Líklegt er að tiltekin mistök verði fyrirgefin, einkum þau sem verða óvart og eiga ekki rætur í illum ásetningi. Siðferðilega ábyrg framkoma í hnattrænu samhengi krefst þó þess að við gerum okkur eins skýra grein og kostur er fyrir því hvað telst kurteisi hvar sem við stundum viðskipti.
Trúarbrögð og siðferði
Áhrif trúariðkunar eru einn meginþáttur þess hvernig landafræði og menning móta siðferðileg viðmið okkar. Rétt eins og umræða samtímans um endurdreifingu vöru og þjónustu á sér kristnar rætur byggði iðnbyltingin í Englandi og Norður-Evrópu einkum á gildum mótmælendakristni, svo sem hagsýni, vinnusemi, iðjusemi og einfaldleika. Fram á sautjándu öld voru trú og siðferði nánast óaðskiljanleg. Margir töldu að ekki væri hægt að fá fólk til að gera rétt án hótunar um eilífa fordæmingu. Tilraun upplýsingarinnar til að skilja trú frá siðferði varð skammvinn og jafnvel Kant viðurkenndi nauðsyn þess að grundvalla siðferði á einhverju handan skynsemisstefnu síns tíma.
Trúarbrögð eru vitaskuld hvorki einsleit né ein órofa heild og þau eru heldur ekki óbreytanleg í tímans rás. Kjarni kristninnar breytist til dæmis ekki, en áherslur hennar á hverju tímabili gera það. Auk þess starfaði ríki eða konungsvald áður oft náið með kirkjunni og valdi tilteknar kenningar fram yfir aðrar til að efla eigin hagsmuni. Þetta samstarf var augljóst á tímum kaupauðgisstefnunnar þegar hart var deilt um persónuverund—réttinn til frelsis og hæfnina til að taka ákvarðanir og breyta á siðferðilega ábyrgan hátt—í samhengi við þrælahald, en sú iðja hafði viðgengist um aldir á hinu kristna Vesturlandi og hinu íslamska Austurlandi. Þótt kirkjan væri opinberlega andvíg þrælahaldi voru landvinningar réttlættir á guðfræðilegum forsendum með því að þeir færðu þjóðum, sem taldar voru villtar og ósiðmenntaðar, hjálpræði og siðmenningu. Talið var að kristnin frelsaði þær frá heiðnum siðum, rétt eins og íslam og boðskapur spámannsins frelsuðu vantrúaða í Austurlöndum. Hegðunarviðmið klerkastéttarinnar studdust við guðlegt stjórnarumboð konunga og vald trúarhefðarinnar (mynd 5.6). Verslun og viðskipti fylgdu þessum viðmiðum.
Þegar iðnbyltingin og eftiriðnaðarskeiðið gengu í garð hafði mótmælendatrú og áhersla hennar á hagsýni, vinnusemi og einfaldleika („vinnusiðferði mótmælenda“) stuðlað að menningu einstaklingshyggju og frumkvöðlastarfs á Vesturlöndum, einkum í Bretlandi og Bandaríkjunum. Vinnusiðferði mótmælenda, trú og áhersla á vinnusemi fléttast raunar saman í viðskiptasögu beggja landanna. John D. Rockefeller er dæmi um þessi sérstöku tengsl, en seint á nítjándu öld og snemma á þeirri tuttugustu vakti hann þá athygli sem Bill Gates og Warren Buffett njóta nú sem táknmyndir frjálsrar framtakssemi.
Enginn var sannfærðari um tengsl trúar og velgengni í viðskiptum en Rockefeller, sem hélt fast í baptistatrú sína frá unga aldri til dauðadags árið 1937. Rockefeller var auðugasti maður síns tíma og aflaði auðs síns sem stofnandi og stór hluthafi í Standard Oil, en leit ætíð á milljarðana sem fjármuni sem honum væri trúað fyrir í þágu almennings fremur en eigin verðlaun. „Þegar auður [Rockefellers] fór fram úr öllu ímyndunarafli hélt hann í þá dulrænu trú sína að Guð hefði gefið honum féð til hagsbóta fyrir mannkynið ... hvers vegna hefði Guð annars veitt honum slíka gnægð?“24 Þrátt fyrir gagnrýni, jafnvel frá fjölskyldumeðlimum, lagði Rockefeller gríðarlegar fjárhæðir til fjölmargra málefna, einkum læknisfræðilegra rannsókna, meðal annars með stofnun Rockefeller University, og æðri menntunar. Hann fjármagnaði stofnun University of Chicago sem skóla þar sem nemendur gætu stefnt að faglegum markmiðum sínum og markmiðum í viðskiptum undir leiðsögn kristinnar trúar.
Eins og Ida Tarbell benti á í verkum sínum var viðskiptasiðferði Rockefellers þó ekki hafið yfir gagnrýni. Við auðsöfnun sína beitti hann greinilega darwinískum aðferðum sem báru vitni um trú á að hinir hæfustu lifðu af. Síðar á ævinni, þegar hvöt hans til góðgerðarstarfs efldist, endurspegluðu fjárframlög hans til ýmissa góðgerðarmála betur hugmyndir hans um hvernig Guð vildi að hann ráðstafaði verulegum hluta auðs síns.
Hugmynd Rockefellers um ráðsmennsku—afstöðu til peninga og fjármagns þar sem áhersla er lögð á umhyggju og ábyrgð fremur en nytsemi eina saman—birtist að sjálfsögðu í ýmsum myndum þvert á menningarheima og trúarbrögð. Skoðanir gyðingdóms, íslamstrúar og kristni á peningum og notkun þeirra í þágu æðri markmiða eiga margt sameiginlegt. Öll trúarbrögðin þrjú kenna að ekki skuli skaða aðra né nota fólk sem tæki til að ná efnislegu markmiði á borð við auð. En hvaða hlutverki gegnir trúarleg hugmynd um ráðsmennsku í siðferði tuttugustu og fyrstu aldar? Upplýsingin reyndi að aðskilja trú og siðferði en tókst það ekki. Eru hugtökin tvö órofa tengd? Gætu viðskiptaleiðtogar nútímans náð árangri þar sem upplýsingunni mistókst?
Þótt trúariðkun og menningarlegar grundvallarhugmyndir séu enn rótgrónar segjast færri á Vesturlöndum nú aðhyllast trú en áður.25 Hefur þessi þróun áhrif á það hvernig þú nálgast viðskiptatengsl og stendur að samningaviðræðum? Gætum við séð algildar og veraldlegar siðareglur þróast í stað trúarbragða? Ef svo er, hvernig myndu þær rúma þann mun eftir tíma, landsvæðum og menningarheimum sem fjallað er um í þessum kafla? Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna, sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti í desember 1948, hefur að geyma skrá yfir grundvallarmannréttindi á borð við réttinn til lífs, frelsis, réttlátrar málsmeðferðar, trúfrelsis, menntunar, hjúskapar og eigna. Viðskiptasiðfræði verður að vega saman alla þessa þætti þegar sett eru hegðunarviðmið og staðbundnir starfshættir.