1.3 Margvíslegir eða einhlítir siðferðisstaðlar
1.3 Eitt siðferðilegt viðmið eða mörg
Námsmarkmið
Að þessum kaflahluta loknum átt þú að geta:
Viðskiptafólk beitir stundum ólíkum siðferðilegum viðmiðum eftir aðstæðum, einkum þegar það starfar í annarri menningu en þeirri sem það ólst upp við eða vinnur með fólki sem fylgir öðrum hefðum. Ef við leitum ávallt út fyrir okkur sjálf eftir siðferðilegri leiðsögn og látum aðstæður hverju sinni ráða henni getum við orðið óviss um hvað teljist siðferðilega rétt í viðskiptum. Hagsmunaaðilar skynja þá að breytni okkar ber ekki vott um samræmdan siðferðilegan kjarna. Það getur skaðað bæði orðspor okkar og fyrirtækisins. Til að forðast að falla í siðferðilega afstæðishyggju— þá heimspekilegu afstöðu að ekkert sé rétt eða rangt í sjálfu sér og að siðferði ráðist eingöngu af aðstæðum — þurfum við að velja samræmt viðmið sem gildir í öllum samskiptum okkar við annað fólk.
Sumt fólk sem tileinkar sér mörg siðferðileg viðmið leggur ef til vill mest upp úr siðferðilegri breytni í samskiptum við fjölskyldu sína, enda ber það mesta virðingu fyrir henni. Í viðskiptum kann sami einstaklingur hins vegar að breyta siðlaust og stefna að því einu að safna auði án miskunnar og með hvaða ráðum sem er. Líf okkar fer þó ekki aðeins fram í vinnu og innan fjölskyldunnar. Viðkomandi kann því að fylgja enn öðru viðmiði í samskiptum við mótherja í íþróttum, ókunnugt fólk á götu eða fólk í trúfélagi sínu.
Þótt við veljum sjálf hvaða siðferðilegu viðmið við tileinkum okkur getur sum lífsreynsla haft meiri áhrif á valið en önnur. Uppeldi og menningarhefðir eru meðal þess sem mótar okkur mest. Með menningu er hér átt við vítt hugtak sem nær meðal annars yfir trúarleg og þjóðernisleg viðmið og viðtekin hegðunarmynstur í samfélaginu sem við búum í. Menning og fjölskylda hafa einnig gagnkvæm áhrif hvor á aðra. Fjölskyldan er hluti af menningarlegu samhengi sínu og bregst við því en leggur jafnframt grunninn að dýpstu gildum okkar. Þrátt fyrir mótun uppvaxtaráranna getum við þó sjálf valið hvaða siðferðilegu viðmið við notum í viðskiptum.
Hvers vegna ættum við að fylgja einu siðferðilegu viðmiðakerfi við allar aðstæður? Grísku heimspekingarnir og síðari talsmenn þeirra kenninga í boðandi siðfræði sem áður var fjallað um myndu segja að ef við beitum skynseminni til að ákveða hvernig við eigum að breyta sé rökrétt að fylgja sama siðferðilega viðmiðakerfinu í öllum samskiptum, við allt fólk og við allar aðstæður. Þannig breytum við eins siðferðilega rétt og kostur er, óháð því hver á í hlut. Breytni okkar verður jafnframt samræmd í samskiptum við fjölskyldu, vini, viðskiptavini og alla aðra. Við þurfum þá ekki að velja ólík gildi eftir aðstæðum. Þegar fólk sér okkur í mismunandi aðstæðum er líklegra að það treysti okkur, því það sér að við höldum sömu gildum á lofti hverjar sem aðstæðurnar eru.
Talsmenn allra kenninga í boðandi siðfræði myndu raunar halda því fram að eina skynsamlega leiðin væri að fylgja einu siðferðilegu viðmiði. Talsmaður skyldusiðfræði myndi segja að okkur bæri að rækja tilteknar skyldur óháð því við hverja við ættum samskipti. Nytjastefnumaður myndi segja að hver athöfn okkar ætti að leiða til mestrar hamingju fyrir sem flesta. Dygðasiðfræðingur myndi segja að manneskja gæti ekki talist dygðug ef hana skorti heilindi í framkomu við annað fólk.
Það er bæði óeigingjarnt og í eigin þágu stjórnanda að fylgja samræmdu siðferðilegu viðmiði. Væntanlegir viðskiptavinir eru líklegri til að leita til fyrirtækis sem kemur fram við alla af heiðarleika og sanngirni, því þeir gera ráð fyrir að sama muni gilda um þá. Stjórnendur sem koma ávallt fram við fólk af heiðarleika og reynast traustsins verðir þurfa sömuleiðis ekki að óttast að þeim takist ekki að vekja traust væntanlegs viðskiptavinar; starfshættir þeirra eru enda ávallt heiðvirðir. Eitt viðmið um breytni í viðskiptum, þar sem áhersla er lögð á virðingu og góða þjónustu, höfðar til allra.
Boðandi siðfræði felst í því að komast að því hvað sé rétt og greina það frá röngu. Með henni mótum við reglur og viðmið sem leiðbeina okkur við mikilvægar ákvarðanir. Siðferðilegu viðmiðin í slíku heildstæðu kerfi eru ekki háð tíma, manneskju eða stað. Í daglegu lífi gegnum við ólíkum hlutverkum, til dæmis sem starfsfólk, foreldrar, leiðtogar og nemendur. Til að vera í raun siðferðilega ábyrg þurfum við að fylgja einu og sama siðferðilega viðmiðakerfinu, hvaða hlutverki sem við gegnum. Kerfið þarf meðal annars að byggjast á almennum grundvallarviðmiðum á borð við heiðarleika, heilindi, hollustu, sanngirni, virðingu fyrir lögum og virðingu fyrir öðru fólki.
Önnur ástæða til að tileinka sér algilt siðferðilegt viðmið er að það gerir breytni okkar gagnsæja og heiðarlega. Ef stjórnendur fyrirtækis fullyrða að heiðarleg viðskipti séu ávallt leiðarljós þess geta þeir ekki lögsótt þá sem svíkja fyrirtækið en litið undan þegar æðstu stjórnendur þess gera hið sama. Hagsmunaaðilar koma auga á slíka hræsni og láta stjórnendur fyrirtækisins réttilega gjalda hennar.
Stjórnendur fyrirtækja þurfa þó ekki að velja aðeins eina þeirra kenninga í boðandi siðfræði sem hér hefur verið lýst. Dygðakenning, nytjastefna og skyldusiðfræði hafa allar margt til síns ágætis. Fyrirtækið má hins vegar aldrei hvika frá þeirri skuldbindingu að gera ekki undantekningar frá starfsháttum sínum í eigin þágu á kostnað viðskiptavina eða annarra hagsmunaaðila.
Þegar horfið er frá kenningum að daglegu lífi má einnig skoða hvernig beinn og óbeinn boðskapur okkar mótar orðspor okkar. Ef við tileinkum okkur siðferðilega afstæðishyggju taka vinir, fjölskylda og samstarfsfólk eftir því að við fylgjum ólíkum viðmiðum eftir aðstæðum. Slíkur skortur á samkvæmni og heilindum getur breytt viðhorfi þeirra til okkar og er líklegur til að skaða orðspor okkar.