1.1 Að vera fagmaður með heilindi
1.1 Fagmaður af heilindum
Námsmarkmið
Að þessum kaflahluta loknum átt þú að geta:
Þegar þú veltir fyrir þér hvernig þú viljir haga þér í einkalífi og starfi ertu í raun að ígrunda hvaða hegðunarviðmið þú kýst að fylgja — með öðrum orðum siðferði þitt. Þú gætir ákveðið að segja fjölskyldu, vinum, viðskiptavinum, umbjóðendum og hluthöfum alltaf satt og að víkja aðeins frá þeirri reglu ef mjög veigamiklar ástæður liggja að baki. Þú gætir einnig ákveðið að svíkja aldrei viðskiptafélaga þína né villa um fyrir þeim. Enn fremur gætir þú ákveðið að þótt reksturinn eigi að skila hagnaði þurfi allur ágóðinn ekki að renna til þín. Þess í stað kann að vera rétt að láta hluta hans renna til fólks og aðila sem reksturinn snertir með einum eða öðrum hætti. Þetta eru hagsmunaaðilar þínir.
Að breyta af heilindum
Umbjóðendur, viðskiptavinir, birgjar, fjárfestar, smásalar, starfsfólk, fjölmiðlar, stjórnvöld, íbúar nærsamfélagsins, keppinautar og jafnvel umhverfið teljast til hagsmunaaðilar fyrirtækis. Með því er átt við einstaklinga og aðra aðila sem ákvarðanir fyrirtækisins snerta (mynd 1.2). Hagsmunaaðilar kunna yfirleitt að meta stjórnendur sem velja siðferðilega ábyrgar leiðir að lögmætum hagnaðarmarkmiðum fyrirtækisins. Patagonia sýnir til dæmis stuðning sinn við umhverfisvernd með áætluninni „1% for the Planet“, sem felur í sér að eitt prósent af söluandvirði fyrirtækisins rennur til umhverfisverndar. Áætlunin hefur átt þátt í því að Patagonia er orðið leiðandi á markaði fyrir útivistarbúnað.
Árangur í starfi getur því falist í miklu fleiru en launum og stöðuhækkunum. Hann getur einnig falist í því að koma fram við starfsfólk, viðskiptavini og umbjóðendur af heiðarleika og virðingu. Við getum verið stolt af heiðarlegum viðskiptum, ekki aðeins vegna þess að lögin krefjast þess heldur vegna þess að við gerum sjálf slíka kröfu til okkar. Árangurinn getur líka falist í þeirri vissu að hagnaðurinn sé ekki fenginn með því að hlunnfara aðra. Þannig veitir viðskiptasiðfræði fyrirtækjum og fulltrúum þeirra leiðsögn um hvernig þau geti fylgt lögum, virt réttindi hagsmunaaðila sinna og tekið sérstakt tillit til viðskiptavina, umbjóðenda, starfsfólks, nærsamfélagsins og umhverfisins. Siðferðilega ábyrgir viðskiptahættir veita okkur hugarró.
Nánast öll trúarkerfi leggja áherslu á virðingu, samkennd og heiðarleika í samskiptum við aðra. Þessi grundvallarviðhorf leggja síðan grunn að siðferðilegum viðmiðum sem eru leiðarljós í viðskiptum og starfi. Við þurfum þó ekki að aðhyllast nein trúarbrögð til að telja siðferðilega ábyrga hegðun nauðsynlega í viðskiptum. Við berum öll skyldur hvert gagnvart öðru einfaldlega vegna þess að við erum manneskjur. Ein sú mikilvægasta er að koma fram við aðra af sanngirni og virðingu, einnig í viðskiptum.
Af þessum sökum notum við orðin siðfræði og siðferði jöfnum höndum í þessari bók, þótt sumir heimspekingar geri greinarmun á þeim. Í okkar skilningi hafa orðasamböndin „siðferðileg manneskja“ og „manneskja með gott siðferði“ sömu merkingu. Við lítum heldur ekki á trúarskoðanir sem skilyrði þess að breyta siðferðilega rétt í viðskiptum eða starfi. Þar sem við erum öll manneskjur og deilum sama heimi ættum við að sýna öllum sömu sanngirni og virðingu. Slík breytni er rétt í sjálfu sér og styrkir jafnframt faglegt orðspor okkar sem stjórnenda af heilindum.
Heilindi — samræmi milli orða og verka — eru mikils metinn eiginleiki. Þau fela þó í sér meira en stöðugleika í fari. Að breyta af heilindum merkir að fylgja siðareglum af festu og felur því í sér áreiðanleika og ómútanleika. Fagmaður af heilindum leitast stöðugt við að sýna bestu hliðar sínar í samskiptum við aðra. Slíkur fagmaður lætur verk fylgja orðum og breytir í samræmi við það sem telst rétt að vel athuguðu máli. Heilindi í viðskiptum hafa marga kosti. Þau eru meðal annars ein af forsendum þess að viðskipti og samfélag geti starfað eðlilega.
Farsælir stjórnendur og fyrirtækin sem þeir stýra geta verið stolt af rekstrinum þegar viðskiptin einkennast af heiðarleika og sanngirni. Að koma fram við viðskiptavini, umbjóðendur, starfsfólk og alla sem fyrirtækið snertir af reisn og virðingu er siðferðilega rétt. Vandaðir viðskiptahættir eru fyrirtækjum einnig til hagsbóta til lengri tíma. Hvers vegna? Fólk er mun fúsara til að eiga viðskipti við fyrirtæki eða leggja sig fram í starfi fyrir það ef það telur fyrirtækinu annt um samfélagið sem það þjónar. Hvers konar fyrirtæki njóta langvarandi tryggðar viðskiptavina og starfsfólks? Þau sem hafa sýnt heiðarleika í verki.
Margir rugla saman því að fylgja lögum og því að fylgja siðferðilegum viðmiðum. Þetta er þó tvennt gerólíkt sem gerir ólíkar kröfur um hegðun. Hugtökin eru engan veginn jafngild. Lög eru nauðsynleg til þess að samfélag geti starfað. Án þeirra ríkti óreiða. Okkur er fortakslaust skylt að fylgja lagalegum viðmiðum; brot gegn þeim varða refsingu samkvæmt lögum. Í viðskiptasiðfræði vísar reglufylgni því almennt til þess hversu vel fyrirtæki hagar starfsemi sinni í samræmi við gildandi reglur og lög. Það er þó aðeins lágmarkskrafa. Siðferðileg ábyrgð tekur við þar sem þessum lágmarkskröfum sleppir og endurspeglar meginreglur einstakra stjórnenda eða tiltekinna fyrirtækja. Siðferðilegar athafnir eru almennt taldar spretta af frjálsu og persónulegu vali, sem byggist oft á skilningi okkar á réttu og röngu eða afstöðu okkar til þess.
Sumar starfsstéttir, til dæmis í læknisfræði og lögfræði, eiga sér hefðbundnar siðareglur. Hippókratesareiðurinn er til dæmis viðurkenndur af flestum heilbrigðisstarfsmönnum nú á dögum sem viðmið um þær skyldur sem læknar, hjúkrunarfræðingar og aðrir í greininni bera ávallt gagnvart sjúklingum. Þessar skyldur eiga rætur að rekja til Grikklands til forna og læknisins Hippókratesar. Viðskipti skera sig úr að því leyti að þar eru ekki til sameiginleg siðferðileg viðmið. Það er þó að breytast, eins og sjá má af þeim fjölmörgu hegðunarreglum og hlutverkayfirlýsingum sem fyrirtæki hafa tekið upp á síðustu öld. Þær eiga margt sameiginlegt og með tímanum kann þetta sameiginlega inntak að verða grunnur að siðareglum sem viðskiptafólk almennt viðurkennir. Hver gæti verið meginregla slíkra siðareglna? Hún gæti falist í skuldbindingu um að koma fram af heiðarleika og heilindum við viðskiptavini, umbjóðendur, starfsfólk og aðra sem tengjast fyrirtæki.
Lög byggja yfirleitt á hefðum og fordæmum og veigamikil rök þurfa að liggja að baki breytingum á þeim. Siðferðileg röksemdafærsla tekur oft meira mið af samtímanum og endurspeglar breytt viðhorf einstaklinga og samfélags. Siðferðileg hugsun kemur því oft á undan lagabreytingum og býr þeim jarðveg.
Siðferðilega ábyrg hegðun krefst þess að við uppfyllum lögbundnar lágmarkskröfur, en það nægir ekki. Athöfn getur til dæmis verið lögleg þótt við teljum hana sjálf óviðunandi. Fyrirtæki nútímans þurfa ekki aðeins að fylgja bókstaf laganna heldur ganga lengra en þessi grunnskylda, taka tillit til hagsmunaaðila sinna og gera það sem er rétt.
Markmið, leiðir og skapgerð í viðskiptum
Hvernig eigum við þá að breyta? Heimspeki og vísindi hjálpa okkur að svara spurningunni. Heimspekin býður upp á þrjú ólík sjónarhorn sem gera okkur kleift að meta með rökum hvort ákvarðanir okkar séu siðferðilega réttar. Þessar nálganir byggjast á kenningar í boðandi siðfræði, sem fjalla um hvernig fólk eigi að breyta; við ræðum þær í þessum kafla og síðar í bókinni. Kenningar í lýsandi siðfræði byggjast hins vegar á vísindalegum gögnum, einkum úr sálfræði, og lýsa því hvernig fólk hefur tilhneigingu til að hegða sér við tilteknar aðstæður. Þær eru þó ekki viðfangsefni þessarar bókar.
Fyrsta boðandi nálgunin felst í að skoða markmið ákvörðunarinnar eða afleiðingar hennarog meta siðferðilegt gildi þeirra. Meðal afbrigða þessarar nálgunar eru nytjastefna, markhyggja og afleiðingahyggja. Samkvæmt nytjastefnu er athöfn til dæmis siðferðilega rétt ef afleiðingar hennar stuðla að mestri hamingju fyrir sem flesta. Þegar við viljum taka siðferðilega ábyrga ákvörðun ættum við því að spyrja hverjum hún gagnast og hverjum hún veldur skaða. Slík áhersla á afleiðingar krefst þó almennt ekki þess að við tökum mið af leiðunum að tilteknu markmiði. Það leiðir okkur að annarri boðandi kenningu um siðferðilega breytni.
Önnur nálgunin beinist hins vegar að þeim leiðum eða athöfnum sem við beitum til að hrinda viðskiptaákvörðun í framkvæmd. Dæmi um þessa nálgun er skyldusiðfræði; í henni felst í meginatriðum að leiðirnar göfgi markmiðin. Skyldusiðfræði gerir ráð fyrir að okkur beri hverju um sig tilteknar skyldur gagnvart öðrum (deon er grískt orð yfir skyldu eða skuldbindingu) og að ákveðnar algildar reglur gildi við allar aðstæður og bindi okkur til að rækja þær. Samkvæmt þessu sjónarmiði ræðst siðferðilegt gildi athafna okkar eingöngu af því hvort við fylgjum reglunum. Leiðirnar sem við beitum eru því helsti mælikvarðinn á siðferðilega breytni. Sá hugsuður frá átjándu öld sem helst er tengdur skyldusiðfræði er þýski heimspekingurinn Immanuel Kant (mynd 1.3).
Þriðja boðandi nálgunin, sem oftast nefnist dygðakenning, beinist að skapgerð þess sem tekur ákvörðunina, en skapgerðin mótast af uppeldi okkar. Samkvæmt þessu sjónarmiði er siðferðilegt mat á ákvörðun nátengt þeirri manneskju sem við kjósum að vera. Með því að temja okkur venjur — athafnir sem við veljum að endurtaka — getum við þroskað með okkur heilindi og tekið siðferðilega ábyrgar ákvarðanir. Með öðrum orðum: Ef tveggja ára barni er kennt að fara vel með leikföng að láni og skila þeim, þótt það stríði gegn öllum hvötum þess, getur það smám saman tamið sér æ siðferðilegri breytni. Þegar barnið er orðið fertugt má þannig treysta því fyrir tugum milljóna dala í eigu fjárfesta hjá verðbréfafyrirtæki.
Dygðakenning á rætur í grískri heimspekihefð. Fylgjendur hennar leituðust við að læra að lifa farsælu lífi með námi, kennslu og iðkun. Höfuðdygðirnar sem þeim bar að iðka voru hugrekki, sjálfsstjórn, réttlæti og viska. Sókrates var oft nefndur sem vitringur og fyrirmynd og breytni hans mikils metin.