Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

7.1 Skipting beinagrindarkerfisins

Beinagrindarkerfið tekur til allra beina, brjóska og liðbanda líkamans. Það styður líkamann, verndar heilann og önnur innri líffæri og myndar stífa grind sem vöðvar geta togað í til að hreyfa líkamann. Það geymir einnig fitu og vefinn sem myndar blóðfrumur. Beinagrindinni er skipt í tvo hluta. Ásgrindin myndar lóðréttan ás sem tekur til höfuðs, háls, baks og brjóstkassa. Hún hefur 80 bein og samanstendur af höfuðkúpunni, hryggsúlunni og brjóstgrindinni. Hryggsúla fullorðins einstaklings hefur 24 hryggjarliði ásamt spjaldbeini og rófubeini. Brjóstgrindin er mynduð af 12 rifjapörum og bringubeininu. Útlimagrind fullorðins einstaklings hefur 126 bein og tekur til allra beina efri og neðri útlima ásamt beinunum sem festa hvern útlim við ásgrindina.

7.2 Höfuðkúpan

Höfuðkúpan samanstendur af heilakúpu og andlitsbeinum. Heilakúpan umlykur og verndar heilann sem fyllir höfuðkúpuholið innan í höfuðkúpunni. Hún samanstendur af rúnnuðu kúpuhvolfi og flóknum kúpubotni. Heilakúpan er mynduð af átta beinum: pöruðum hvirfilbeinum og gagnaugabeinum ásamt óstæðum ennisbeini, hnakkabeini, fleygbeini og sáldbeini. Mjó bil milli beinanna eru fyllt þéttum trefjabandvef sem tengir þau saman. Þykktarsaumurinn tengir hægra og vinstra hvirfilbein. Krúnusaumurinn tengir hvirfilbeinin við ennisbeinið, hnakkasaumurinn tengir þau við hnakkabeinið og skeljasaumur höfuðkúpunnar tengir þau við gagnaugabeinið.

Andlitsbeinin styðja byggingar andlitsins og mynda efri og neðri kjálka. Þau eru 14: pöruð efri kjálkabein, gómbein, kinnbein, nefbein, tárabein og neðri nefskeljar ásamt óstæðum plógbeini og neðri kjálka. Sáldbeinið tekur einnig þátt í myndun andlitsbygginga. Efri kjálkabeinin mynda efri kjálkann og neðri kjálkinn myndar neðri kjálkann. Efri kjálkabeinin mynda einnig stærri fremri hluta harða gómsins en minni gómbeinin fullgera aftari hluta hans.

Gólf höfuðkúpuholsins dýpkar frá fremri hluta til hins aftari og skiptist í þrjár kúpugrófir. Fremri kúpugrófin liggur milli ennisbeinsins og minni vængs fleygbeinsins. Lítið svæði sáldbeinsins, sem samanstendur af hanakambi og sáldplötum, liggur á miðlínu grófarinnar. Miðkúpugrófin nær frá minni væng fleygbeinsins að klettbrúninni, það er kletthluta gagnaugabeinsins. Hægri og vinstri hlið hennar eru aðskildar á miðlínu af tyrkjasöðlinum sem umlykur grunna heiladingulsgrófina. Meðal opa í gólfi miðkúpugrófarinnar eru sjóntaugargöng og efri augntóttarrifa, sem opnast inn í aftari hluta augntóttarinnar, hringgat, egglaga gat og nibbugat ásamt útgangi hálsslagæðarganganna og tætingsgatinu undir honum. Djúpa aftari kúpugrófin nær frá klettbrúninni að hnakkabeininu. Þar eru meðal annars stóra mænuopið, innri hlustir, hóstarbláæðargöt og tungutaugargöng. Önnur op á ytra yfirborði kúpubotnsins eru meðal annars stílstikilsgatið og inngangur hálsslagæðarganganna.

Framan á höfuðkúpunni eru augntóttirnar sem hýsa augnkúlurnar og tengda vöðva. Veggir augntóttarinnar eru myndaðir af hlutum sjö beina: ennisbeins, kinnbeins, efri kjálka, gómbeins, sáldbeins, tárabeins og fleygbeins. Efra augntóttargatið liggur við efri brún augntóttarinnar en neðra augntóttargatið neðan hennar. Neðri kjálkinn hefur tvö op: kjálkagatið á innra yfirborðinu og hökugatið á ytra yfirborðinu nærri hökunni. Nefskeljarnar eru beinútskot frá hliðarveggjum nefholsins. Stóra neðri nefskelin er sjálfstætt bein en miðnefskelin og efri nefskelin eru hlutar sáldbeinsins. Nefskiptið er myndað af lóðréttri plötu sáldbeinsins, plógbeininu og nefskiptisbrjóski. Afholur nefs eru loftfyllt rými í ennisbeini, efri kjálkabeinum, fleygbeini og sáldbeini.

Á hlið höfuðkúpunnar samanstendur kinnboginn af tveimur hlutum: gagnaugatindi kinnbeinsins að framan og kinntindi gagnaugabeinsins að aftan. Gagnaugagrófin er grunnt rými á hlið höfuðkúpunnar ofan við kinnbogann. Neðri gagnaugagrófin liggur neðan kinnbogans og djúpt við kjálkaálmuna.

Tungubeinið liggur ofarlega á hálsi og tengist engu öðru beini. Vöðvar halda því á sínum stað og það styður tunguna að ofan, barkakýlið að neðan og kokið að aftan.

7.3 Hryggsúlan

Hryggsúlan myndar hálsinn og bakið. Í upphafi þroskast hún sem 33 hryggjarliðir en fækkar að lokum í 24 hryggjarliði ásamt spjaldbeini og rófubeini. Hryggjarliðunum er skipt í hálshluta (C1–C7), brjósthluta (T1–T12) og lendahluta (L1–L5). Spjaldbeinið myndast við samruna fimm spjaldbeinsliða og rófubeinið við samruna fjögurra lítilla rófubeinsliða. Hryggsúlan hefur fjórar sveigjur: hálssveigju, brjóstsveigju, lendasveigju og spjald- og rófubeinssveigju. Brjóstsveigjan og spjald- og rófubeinssveigjan eru frumsveigjur sem haldast frá upprunalegri fóstursveigju. Hálssveigjan og lendasveigjan myndast eftir fæðingu og eru því síðsveigjur. Hálssveigjan myndast þegar ungbarnið fer að halda höfðinu uppi en lendasveigjan þegar það fer að standa og ganga.

Dæmigerður hryggjarliður hefur stækkaðan fremri hluta sem nefnist liðbolur og ber líkamsþungann. Aftan við liðbolinn tengist hryggjarliðsbogi sem umlykur og afmarkar hryggjarliðsgatið sem mænan liggur um. Hryggjarliðsboginn samanstendur af bogarótum, sem tengjast liðbolnum, og bogaþynnum, sem mætast og mynda þak bogans. Frá hryggjarliðsboganum ganga þvertindar til hliðanna og hryggtindur aftur. Efri liðtindarnir ganga upp og liðtengjast niðurvísandi neðri liðtindum næsta hryggjarliðar fyrir ofan.

Dæmigerður hálsliður hefur lítinn liðbol, klofinn, eða Y-laga, hryggtind og U-laga þvertinda með þvertindargati. Auk þessara einkenna hefur standliðurinn (C2) tönn sem gengur upp frá liðbolnum. Leikandinn (C1) er frábrugðinn öðrum hálsliðum því hann hefur engan liðbol heldur samanstendur af beinhring sem frambogi og afturbogi mynda. Leikandinn liðtengist tönn standliðarins. Dæmigerður brjóstliður einkennist af löngum niðurvísandi hryggtindi. Brjóstliðir hafa einnig liðfleti á liðbol og þvertindum fyrir rifin. Lendaliðir bera mestan líkamsþunga og hafa því stóra og þykka liðboli. Þeir hafa einnig stutta, kubbslega hryggtinda. Spjaldbeinið er þríhyrnt. Miðlægi spjaldbeinskamburinn myndast af samrunnum hryggtindum liðanna en hliðlægu spjaldbeinskambarnir af samrunnum þvertindum þeirra. Fremri og aftari spjaldbeinsgöt hleypa greinum spjaldmænutauga út úr spjaldbeininu. Eyrnalaga fletirnir eru liðfletir á hliðum spjaldbeinsins sem festa það við mjaðmarbeinin og mynda þannig mjaðmagrindina. Rófubeinið er lítið og myndast við samruna fjögurra smárra hryggjarliða.

Hryggþófar fylla bilin milli liðbola aðliggjandi hryggjarliða. Þeir tengja liðina fast saman og draga úr höggum milli þeirra. Ytra trefjaríka lag hryggþófans nefnist trefjahringur en hlauplíkur innri hlutinn mjúkkjarni. Hryggþófinn getur breytt um lögun og þannig gert hreyfingu milli hryggjarliða mögulega. Ef trefjahringurinn veikist eða skemmist getur mjúkkjarninn bungað út og valdið brjósklosi.

Fremra langbandið liggur eftir endilangri framhlið hryggsúlunnar og tengir liðbolina saman. Tindbandið liggur aftan við hryggsúluna og tengir hryggtinda brjóst- og lendaliða. Á hálsi breikkar þetta band og verður að hnakkabandinu. Hnakkabandið festist við hryggtinda hálsliða og efst við kúpubotninn, allt að ytri hnakkabungunni. Aftara langbandið liggur innan mænuganga og tengir afturhliðar liðbolanna. Gulbandið tengir bogaþynnur aðliggjandi hryggjarliða.

7.4 Brjóstgrindin

Brjóstgrindin verndar hjarta og lungu. Hún samanstendur af 12 rifjapörum með geislungum sínum og bringubeininu. Rifin festast aftan við brjóstliðina 12. Bringubeinið samanstendur af bringubeinshjalti, bringubeinsbol og flagbrjóski. Bringubeinshjaltið og bolurinn mætast við bringubeinshornið þar sem annað rifjaparið tengist einnig bringubeininu.

Rifin eru flöt, sveigð bein og númeruð 1–12. Aftan til liðtengist rifbeinshöfuðið rifjaliðflötum á liðbolum brjóstliða en rifbeinshnjóturinn liðfletinum á þvertindi hryggjarliðarins. Rifbeinshornin mynda aftasta hluta brjóstgrindarinnar. Rifbeinsskorið við neðri brún hvers rifs hýsir æðar og taug. Að framan endar hvert rif í geislungi. Heilrif (1–7) tengjast bringubeininu beint með geislungum sínum. Skammrif (8–12) tengjast bringubeininu annaðhvort óbeint eða alls ekki. Geislungar rifja 8–10 tengjast geislungi næsta rifs fyrir ofan. Lausarifin (11–12) eru stutt og tengjast hvorki bringubeininu né öðru rifi.

7.5 Fósturþroskun ásgrindarinnar

Myndun ásgrindarinnar hefst snemma í fósturþroska þegar staflaga seilin birtist eftir bakhlið snemmfóstursins. Síðan myndast endurteknir, paraðir vefjakubbar sem nefnast fósturliðir sitt hvorum megin við seilina. Þegar fósturliðirnir vaxa skiptast þeir í hluta og einn þeirra nefnist sklerótóm. Það samanstendur af bandvefskími, fósturvefnum sem myndar bein, brjósk og bandvefi líkamans.

Bandvefskím á höfuðsvæðinu myndar bein höfuðkúpunnar með tvenns konar ferli. Bein heilakúpunnar myndast með himnubeinmyndun þar sem bandvefskím fóstursins breytist beint í bein. Við fæðingu eru þessi bein aðskilin með höfuðmótum, breiðum svæðum úr trefjabandvef. Þegar beinin vaxa minnka höfuðmótin og verða að saumum sem gera höfuðkúpunni kleift að halda áfram að vaxa á barnsaldri. Kúpubotninn og andlitsbeinin myndast hins vegar með brjóskbeinmyndun þar sem bandvefskím myndar fyrst glærbrjóskmót framtíðarbeinsins. Brjóskmótið gerir beininu kleift að vaxa og breytist smám saman í bein á mörgum árum.

Hryggjarliðir, rif og bringubein myndast einnig með brjóskbeinmyndun. Bandvefskím safnast umhverfis seilina og myndar glærbrjóskmót hryggjarliðanna. Seilin hverfur að mestu en leifar hennar taka þátt í myndun hryggþófanna. Í brjóstsvæðinu klofnar hluti brjóskmóts hvers hryggjarliðar frá og myndar rif. Rifin tengjast síðan að framan við brjóskmót bringubeinsins sem er að þroskast. Vöxtur brjóskmóta hryggjarliða, rifja og bringubeins gerir brjóstgrindinni kleift að stækka á barns- og unglingsárum. Brjóskmótin beinmyndast smám saman og breytast í bein.