77 Ásgrind

7.5 Fósturþroskun ásgrindarinnar

Námsmarkmið

Eftir að hafa kynnt þér þennan kafla átt þú að geta:

Fjallað um tvenns konar myndun beina í höfuðkúpu fósturs
Lýst þroskun hryggsúlu og brjóstgrindar

Ásgrindin tekur að myndast snemma í fósturþroska. Vöxtur, endurmótun og beinmyndun halda þó áfram í nokkra áratugi eftir fæðingu áður en beinagrind fullorðins einstaklings er fullmótuð. Þekking á þroskaferlunum sem mynda beinagrindina er mikilvæg til að skilja frávik sem geta komið fram í byggingu hennar.

Þroskun höfuðkúpunnar

Á þriðju viku fósturþroska myndast staflaga bygging, seilin, baklægt eftir endilöngu fóstrinu. Vefurinn ofan við seilina stækkar og myndar taugapípuna, sem heilinn og mænan myndast úr. Á fjórðu viku þykknar miðlagsvefur beggja vegna seilarinnar og skiptist í endurtekna röð kubblaga vefjabygginga sem kallast fósturliðir. Þegar fósturliðirnir stækka skiptist hver þeirra í nokkra hluta. Sá hluti sem liggur næst miðlínu kallast sklerótóm. Sklerótómin eru úr fósturvef sem kallast bandvefskím og úr honum myndast trefjabandvefur, brjósk og bein líkamans.

Bein höfuðkúpunnar myndast úr bandvefskími á tvo ólíka vegu í fósturþroska. Fyrra ferlið myndar bein efri hluta heilakúpunnar og hliða hennar. Bandvefskímsfrumur safnast þá fyrir þar sem beinið mun myndast. Þær sérhæfast síðan beint í beinmyndunarfrumur sem mynda höfuðkúpubeinin með himnubeinmyndun. Þegar bein heilakúpunnar vaxa í höfuðkúpu fóstursins eru þau aðskilin með stórum svæðum úr þéttum bandvef sem kallast höfuðmót (mynd 7.33). Höfuðmótin eru mjúku svæðin á höfði ungbarns. Þau eru mikilvæg í fæðingu því þau gera höfuðkúpunni kleift að breyta um lögun þegar hún þrýstist um fæðingarveginn. Eftir fæðingu gera höfuðmótin höfuðkúpunni kleift að halda áfram að vaxa og þenjast út samhliða stækkun heilans. Stærstu höfuðmótin eru framan á höfðinu, á mótum ennisbeins og hvirfilbeina. Höfuðmótin minnka og lokast fyrir 2 ára aldur. Höfuðkúpubeinin haldast þó áfram aðskilin við saumana, sem innihalda þéttan trefjabandvef sem tengir aðliggjandi bein. Bandvefur saumanna gerir höfuðkúpubeinunum kleift að halda áfram að vaxa þegar heilinn stækkar í uppvextinum.

Síðara ferlið við beinmyndun í höfuðkúpunni myndar andlitskúpubeinin og kúpubotninn. Það hefst einnig með staðbundinni söfnun bandvefskímsfrumna. Þessar frumur sérhæfast hins vegar í brjóskfrumur sem mynda glærbrjóskmót verðandi beins. Þegar brjóskmótið vex breytist það smám saman í bein með brjóskbeinmyndun. Ferlið er hægfara og brjóskið verður ekki að fullu að beini fyrr en höfuðkúpan hefur náð fullri stærð fullorðins einstaklings.

Við fæðingu eru heilakúpan og augntóttirnar hlutfallslega stórar miðað við kjálkabeinin og neðri hluta andlitsins. Þetta endurspeglar lítinn þroska kinnkjálka og kjálka, sem eru tannlausir, og smæð afhola nefs og nefhols. Snemma á bernsku stækkar stikillinn, tveir helmingar kjálkans renna saman í eitt bein og sama á við um helminga ennisbeinsins. Afholur nefs stækka einnig. Kjálkarnir þenjast út þegar tennurnar taka að koma upp. Allar þessar breytingar stuðla að hröðum vexti og stækkun andlitsins í bernsku.

Skýringarmyndin sýnir höfuðkúpu nýbura og helstu hlutar hennar eru merktir. Vinstri myndhlutinn sýnir höfuðkúpuna ofan frá en sá hægri sýnir hana frá hlið. — **Mynd 7.33.** Höfuðkúpubein nýbura eru ekki fullbeinmynduð heldur eru þau aðskilin með stórum svæðum sem kallast höfuðmót og eru fyllt trefjabandvef. Höfuðmótin gera höfuðkúpunni kleift að halda áfram að vaxa eftir fæðingu. Við fæðingu eru andlitskúpubeinin lítil og vanþroskuð og stikillinn hefur ekki enn myndast.

Þroskun hryggsúlunnar og brjóstgrindarinnar

Þroskun hryggjarliða hefst þegar bandvefskímsfrumur úr hverju sklerótómi safnast umhverfis seilina. Frumurnar sérhæfast og mynda glærbrjóskmót hvers hryggjarliðar. Mótin vaxa og beinmyndast að lokum með brjóskbeinmyndun. Þegar hryggjarliðirnir vaxa hverfur seilin að mestu. Lítil svæði af seilarvef varðveitast þó milli aðliggjandi hryggjarliða og eiga þátt í myndun hvers hryggþófa.

Rifin og bringubeinið myndast einnig úr bandvefskími. Í fyrstu þroskast rifin sem hluti brjóskmóts hvers hryggjarliðar en á brjóstsvæðinu skilur rifhlutinn sig frá hryggjarliðnum á áttundu viku. Brjóskmót rifsins beinmyndast síðan, að undanskildum fremsta hlutanum sem verður áfram geislungur. Myndun bringubeinsins hefst á fimmtu viku þroskans þegar tvö glærbrjóskmót taka að myndast sitt hvorum megin við fremri miðlínu. Brjóskmót rifjanna tengjast hliðum bringubeinsins sem er að þroskast. Að lokum renna tveir helmingar brjóskkennds bringubeinsins saman eftir miðlínunni og beinmyndast síðan. Bringubeinshjaltið og bringubeinsbolurinn verða fyrst að beini en flagbrjóskið helst sem brjósk fram eftir ævi.

Raskanir á samvægi

Kúpusaumalokun

Kúpusaumalokun er ótímabær lokun (samruni) höfuðkúpusaums. Þetta frávik í eðlilegu þroskaferli leiðir til óeðlilegs vaxtar höfuðkúpunnar og aflögunar höfuðsins. Það stafar annaðhvort af galla í beinmyndun höfuðkúpubeina eða af því að heilinn stækkar ekki eðlilega. Erfðaþættir koma við sögu en undirliggjandi orsök er óþekkt. Ástandið er fremur algengt; tíðnin við fæðingu er um það bil 1:2000 og það er algengara hjá drengjum. Frumkomin kúpusaumalokun felur í sér snemmbúinn samruna eins höfuðkúpusaums en flókin kúpusaumalokun stafar af ótímabærum samruna nokkurra sauma.

Snemmbúinn samruni saums við frumkomna kúpusaumalokun kemur í veg fyrir frekari stækkun höfuðkúpubeina og höfuðkúpu eftir línu saumsins. Áframhaldandi vöxtur heila og höfuðkúpu færist því yfir á önnur svæði höfuðsins sem stækka þá óeðlilega. Ef fremri höfuðmótin hverfa snemma og þykktarsaumurinn lokast ótímabært getur höfuðið til dæmis ekki vaxið þvert yfir efsta hluta þess. Það er bætt upp með vexti beina á hliðum höfuðkúpunnar upp á við og höfuðið verður langt, mjótt og fleyglaga. Þetta ástand kallast bátshöfuðlag (scaphocephaly) og stendur fyrir um það bil 50 prósentum af frávikum vegna kúpusaumalokunar. Þótt höfuðkúpan sé aflöguð hefur heilinn enn nægilegt rými til að vaxa og því fylgir ástandinu ekki óeðlilegur taugaþroski.

Við flókna kúpusaumalokun lokast nokkrir saumar ótímabært. Staðsetning og umfang saumanna sem um ræðir ráða því hversu mikil aflögun höfuðkúpunnar verður og hvers eðlis hún er. Þetta takmarkar vöxt höfuðkúpunnar meira og getur breytt eða hamlað eðlilegum vexti og þroska heilans.

Kúpusaumalokun er yfirleitt meðhöndluð með skurðaðgerð. Teymi lækna opnar höfuðkúpuna eftir samrunna saumnum svo höfuðkúpubeinin geti haldið áfram að vaxa á þessu svæði. Í sumum tilvikum eru hlutar höfuðkúpunnar fjarlægðir og gerviplata sett í staðinn. Því fyrr eftir fæðingu sem aðgerðin er gerð, þeim mun betri er árangurinn. Eftir meðferð halda flest börn áfram að vaxa og þroskast eðlilega og sýna engin merki um taugakerfisvandamál.