7.3 Hryggsúlan
7.3 Hryggsúlan
Námsmarkmið
Eftir að hafa kynnt þér þennan kafla átt þú að geta:
- Lýst hverju svæði hryggsúlunnar og tilgreint fjölda beina á hverju svæði
- Útskýrt sveigjur hryggsúlunnar og hvernig þær breytast eftir fæðingu
- Lýst dæmigerðum hryggjarlið, greint sérkenni hryggjarliða á hverju svæði hryggsúlunnar og lýst einkennum spjaldbeins og rófubeins
- Lýst gerð hryggþófa
- Tilgreint staðsetningu liðbandanna sem styðja hryggsúluna
Hryggsúlan er einnig kölluð hryggur (mynd 7.20). Hún er röð hryggjarliða (eintala: hryggjarliður) sem eru aðskildir og tengdir með hryggþófum. Hryggjarliðirnir og hryggþófarnir mynda saman hryggsúluna. Hún er sveigjanleg stoðsúla sem styður höfuð, háls og bol og gerir hreyfingu þeirra mögulega. Hún verndar einnig mænuna, sem liggur niður bakið um op í hryggjarliðunum.
Svæði hryggsúlunnar
Hryggsúlan þroskast upphaflega sem röð 33 hryggjarliða en þeim fækkar að lokum í 24 ásamt spjaldbeini og rófubeini. Hryggsúlunni er skipt í fimm svæði og hryggjarliðir hvers svæðis bera heiti þess og eru tölusettir ofan frá og niður. Í hálsinum eru sjö hálsliðir, hver auðkenndur með bókstafnum „C“ og tölu. Efst myndar C1-hryggjarliðurinn lið við hnakkakylfur höfuðkúpunnar. Neðan við hann myndar C1 lið við C2 og svo koll af kolli. Þar fyrir neðan eru 12 brjóstliðir, merktir T1–T12. Í mjóbakinu eru lendaliðirnir L1–L5. Spjaldbeinið, sem einnig tilheyrir mjaðmagrindinni, myndast við samruna fimm spjaldliða. Á sama hátt myndast rófubeinið við samruna fjögurra smárra rófuliða. Samruni spjaldliða og rófuliða hefst þó ekki fyrr en um 20 ára aldur og lýkur ekki fyrr en á miðjum aldri.
Athyglisvert er að nær öll spendýr hafa sjö hálsliði, óháð líkamsstærð. Stærð hálsliðanna er því mjög breytileg, allt frá örsmáum hálsliðum snjáldurmúsar til afar langra hálsliða gíraffa. Hver hálsliður fullvaxins gíraffa er um 28 sentímetrar á hæð.
Sveigjur hryggsúlunnar
Hryggsúla fullorðins einstaklings myndar ekki beina línu heldur hefur fjórar sveigjur eftir endilöngu sér (sjá mynd 7.20). Sveigjurnar auka styrk og sveigjanleika hryggsúlunnar og getu hennar til að dempa högg. Þegar álag á hrygginn eykst, til dæmis þegar þungur bakpoki er borinn, verða sveigjurnar dýpri til að taka við viðbótarþunganum. Þær færast aftur í fyrra horf þegar þunganum er létt af. Sveigjurnar fjórar eru flokkaðar sem frumsveigjur eða síðsveigjur. Frumsveigjurnar eru leifar upprunalegrar fóstursveigju en síðsveigjurnar myndast eftir fæðingu.
Á fósturskeiði er líkaminn beygður fram í fósturstellingu og öll hryggsúlan myndar eina sveigju sem er íhvolf að framan. Hjá fullorðnum helst þessi fóstursveigja á tveimur svæðum hryggsúlunnar: sem brjóstsveigja, sem nær yfir brjóstliðina, og sem spjald- og rófubeinssveigja, sem spjaldbein og rófubein mynda. Hvor þeirra kallast frumsveigja vegna þess að hún helst frá upprunalegri fóstursveigju hryggsúlunnar.
Síðsveigjur myndast smám saman eftir fæðingu þegar barnið lærir að sitja upprétt, standa og ganga. Þær eru íhvolfar að aftan og sveigjast því í gagnstæða átt við upprunalegu fóstursveigjuna. Hálssveigjan myndast þegar ungbarnið fer að halda höfðinu uppréttu í sitjandi stöðu. Síðar, þegar barnið fer að standa og síðan ganga, myndast lendasveigjan í mjóbakinu. Hjá fullorðnum er lendasveigjan yfirleitt dýpri hjá konum.
Raskanir á sveigju hryggsúlunnar eru meðal annars kryppa, það er óeðlilega mikil aftursveigja brjósthryggjar, lendafetta, það er óeðlilega mikil framsveigja lendahryggjar, og hryggskekkja, óeðlileg hliðarsveigja ásamt snúningi hryggsúlunnar.
Almenn gerð hryggjarliðar
Hryggjarliðir eru mismunandi að stærð og lögun eftir svæðum hryggsúlunnar en fylgja allir svipuðu byggingarmynstri. Dæmigerður hryggjarliður hefur liðbol, hryggjarliðsboga og sjö tinda (mynd 7.23).
Liðbolurinn er fremri hluti hvers hryggjarliðar og ber líkamsþungann. Þess vegna stækka og þykkna liðbolirnir smám saman niður eftir hryggsúlunni. Liðbolir aðliggjandi hryggjarliða eru aðskildir og traustlega tengdir með hryggþófa.
Hryggjarliðsboginn myndar aftari hluta hvers hryggjarliðar. Hann er gerður úr fjórum hlutum: hægri og vinstri bogarót og hægri og vinstri bogaþynnu. Hvor bogarót myndar aðra hlið hryggjarliðsbogans og festist aftan á liðbolinn. Hvor bogaþynna myndar hluta af afturþaki bogans. Stóra opið milli bogans og liðbolsins kallast hryggjarliðsgat og um það liggur mænan. Þegar hryggsúlan er heil raðast hryggjarliðsgötin saman og mynda mænugöngin, sem veita mænunni beinvernd og leið niður eftir bakinu. Þegar hryggjarliðirnir raðast saman mynda skorur í brúnum bogaróta aðliggjandi liða millihryggjarliðsgat. Um það gengur mænutaug út úr hryggsúlunni (mynd 7.24).
Sjö tindar ganga út frá hryggjarliðsboganum. Paraðir þvertindar skaga út til hliðanna frá mótum bogarótar og bogaþynnu. Einn hryggtindur skagar aftur á miðlínu baksins. Hryggtindana má auðveldlega þreifa sem röð bunga rétt undir húðinni eftir miðju baksins. Þvertindar og hryggtindar eru mikilvæg festusvæði vöðva. Efri liðtindur snýr eða skagar upp og neðri liðtindur snýr eða skagar niður hvorum megin á hryggjarlið. Paraðir efri liðtindar eins hryggjarliðar tengjast pöruðum neðri liðtindum næsta liðar fyrir ofan. Þessi tengsl mynda lítillega hreyfanleg liðamót milli aðliggjandi hryggjarliða. Lögun og stefna liðtindanna er breytileg eftir svæðum hryggsúlunnar og ræður miklu um gerð og umfang hreyfinga á hverju svæði.
Svæðisbundin sérkenni hryggjarliða
Auk almennra einkenna dæmigerðs hryggjarliðar hafa hryggjarliðirnir sérkennandi stærð og byggingu sem er breytileg milli svæða hryggsúlunnar. Hálsliðir eru þannig minni en lendaliðir vegna þess að þeir bera mismikinn hluta líkamsþungans. Brjóstliðir hafa festusvæði fyrir rifbein og hryggjarliðirnir sem mynda spjaldbein og rófubein hafa runnið saman í sitt hvort beinið.
Hálsliðir
Dæmigerðir hálsliðir, svo sem C4 og C5, hafa nokkur sérkenni sem aðgreina þá frá brjóstliðum og lendaliðum (mynd 7.25). Liðbolur þeirra er lítill enda bera þeir minnstan líkamsþunga. Hryggtindur hálsliða er yfirleitt klofinn og Y-laga. Hryggtindar C3–C6 eru stuttir en tindur C7 er mun lengri. Þreifa má þessa liði með því að renna fingri niður miðlínu aftanverðs hálsins þar til komið er að áberandi tindi C7 við hálsrótina. Þvertindar hálsliðanna eru mjög bognir og U-laga svo hálsmænutaugar geti gengið um þá. Í hverjum þvertindi er einnig op sem kallast þvertindargat. Mikilvæg slagæð til heilans liggur upp hálsinn um þessi göt. Efri og neðri liðtindar hálsliðanna eru flatir og snúa að mestu upp eða niður.
Fyrsti og annar hálsliður hafa enn frekari sérkenni og mjög sérstætt útlit. Fyrsti hálsliðurinn (C1) kallast leikandi vegna þess að hann styður höfuðkúpuna efst á hryggsúlunni; heitið vísar til Atlasar í grískri goðafræði, sem bar himinhvolfið á herðum sér. C1-liðurinn hefur hvorki liðbol né hryggtind. Hann er hringlaga og samanstendur af framboga og afturboga. Þvertindar leikandans eru lengri og skaga lengra til hliðanna en þvertindar annarra hálsliða. Efri liðtindarnir snúa upp og eru djúpt sveigðir til að mynda lið við hnakkakylfur höfuðkúpunnar. Neðri liðtindarnir eru flatir, snúa niður og tengjast efri liðtindum C2.
Annar hálsliðurinn (C2) kallast standliður vegna þess að hann myndar ásinn sem höfuðið snýst um til hægri og vinstri. Standliðurinn líkist að flestu leyti dæmigerðum hálslið en auðþekkjanleg tönn hans er beinútskot sem gengur upp frá liðbolnum. Tönnin tengist innanverðum framboga leikandans og er haldið á sínum stað með þverbandi leikanda.
Brjóstliðir
Liðbolir brjóstliða eru stærri en liðbolir hálsliða (mynd 7.26). Sérkenni dæmigerðs brjóstliðar á miðju brjóstsvæðinu er langur hryggtindur sem hallar greinilega niður og skarast við næsta lið fyrir neðan. Efri liðfletir brjóstliða snúa aftur en neðri liðfletir fram. Þessi stefna ræður miklu um gerð og umfang hreyfinga á brjóstsvæði hryggsúlunnar.
Á brjóstliðum eru fleiri liðfletir sem rifbein tengjast við. Flestir brjóstliðir hafa tvo rifjaliðfleti hvorum megin á liðbolnum, þar sem rifbeinshöfuðið myndar lið. Auk þess er liðflötur á þvertindinum þar sem rifbeinshnjóturinn tengist.
Lendaliðir
Lendaliðir bera mestan líkamsþunga og einkennast því af stórum og þykkum liðbol (mynd 7.28). Þvertindarnir eru stuttir og hryggtindurinn stuttur og snubbóttur og skagar aftur. Liðtindarnir eru stórir; efri tindarnir snúa miðlægt en þeir neðri hliðlægt.
Spjaldbein og rófubein
Spjaldbeinið er þríhyrningslaga, þykkt og breitt við efri grunninn þar sem það ber þunga en mjókkar niður að neðri oddi sem ber engan þunga (mynd 7.29). Það myndast við samruna fimm spjaldliða, sem hefst ekki fyrr en eftir 20 ára aldur. Á framhlið spjaldbeins eldra fólks sjást samrunalínur liðanna sem fjórir þverhryggir. Eftir miðlínu bakflatarins liggur miðlægur spjaldbeinskambur, ósléttur hryggur sem er leif samruninna hryggtinda. Hér merkir miðlægur að kamburinn liggi á miðlínunni; í afstöðumerkingu getur sama orð hins vegar vísað að miðlínu án þess að viðkomandi bygging liggi á henni. Samrunnir þvertindar spjaldliðanna mynda á sama hátt hliðlægan spjaldbeinskamb.
Spjaldbeinshöfðinn er frambrún efri grunns spjaldbeinsins. Hliðlægt við hann er hrjúfur eyrnalaga flötur sem tengist mjaðmarbeini og myndar óhreyfanlega spjald- og mjaðmarbeinsliði. Beinngöng, spjaldbeinsgöngin, liggja niður spjaldbeinið og enda við spjaldbeinsskurð nálægt neðri oddinum. Á fram- og bakfleti spjaldbeinsins eru pör spjaldbeinsgata sem tengjast göngunum. Þau kallast aftari spjaldbeinsgöt eða fremri spjaldbeinsgöt. Um þau ganga fremri og aftari greinar spjaldmænutauganna út úr spjaldbeininu. Efri liðtindar spjaldbeinsins eru hvor sínu megin við efra op spjaldbeinsganganna og mynda liði við neðri liðtinda L5.
Rófubeinið myndast við samruna fjögurra mjög smárra rófuliða (sjá mynd 7.29). Það myndar lið við neðri odd spjaldbeinsins. Rófubeinið ber ekki þunga þegar staðið er en getur tekið við hluta líkamsþungans í sitjandi stöðu.
Hryggþófar og liðbönd hryggsúlunnar
Liðbolir aðliggjandi hryggjarliða eru traustlega tengdir með hryggþófa. Hann dempar álag milli beinanna við þungaburð og getur breytt um lögun, sem gerir hreyfingu milli hryggjarliðanna mögulega. Hreyfing tveggja aðliggjandi liða er lítil en samanlagðar hreyfingar eftir allri hryggsúlunni geta myndað miklar líkamshreyfingar. Liðbönd sem liggja eftir endilangri hryggsúlunni auka einnig stuðning við hana og stöðugleika hennar.
Hryggþófi
Hryggþófi er trefjabrjóskpúði sem fyllir bilið milli aðliggjandi liðbola (sjá mynd 7.24). Hver þófi festist við liðboli aðliggjandi hryggjarliða og tengir þá traustlega. Þófarnir dempa einnig álag milli liðanna við þungaburð. Þeir eru því þunnir í hálshrygg en þykkastir í lendahrygg, sem ber mestan líkamsþunga. Hryggþófarnir mynda samtals um 25 prósent af hæð líkamans milli efri brúnar mjaðmagrindar og kúpubotns. Þeir eru einnig sveigjanlegir og geta breytt lögun sinni svo hryggsúlan geti hreyfst.
Hver hryggþófi er gerður úr tveimur hlutum. Trefjahringurinn er sterkt, trefjaríkt ytra lag þófans. Hann myndar hring og festist tryggilega við ytri brúnir aðliggjandi liðbola. Innan hans er mjúkkjarninn, úr mýkra og hlaupkenndara efni. Hátt vatnsinnihald hans vinnur gegn samþjöppun og er því mikilvægt við þungaburð. Vatnsinnihald mjúkkjarnans minnkar smám saman með aldrinum. Þófinn þynnist þá, líkamshæð minnkar lítillega og sveigjanleiki og hreyfisvið þófans skerðast svo erfiðara verður að beygja sig.
Hlaupkennd gerð mjúkkjarnans gerir hryggþófanum kleift að breyta lögun þegar hryggjarliður vaggar til hliðanna eða fram og aftur miðað við aðliggjandi liði. Við frambeygju þjappast fremri hluti þófans saman en aftari hlutinn víkkar. Ef aftari hluti trefjahringsins hefur veikst vegna áverka eða aldurs getur þrýstingur við frambeygju og lyftingu þungs hlutar þrýst mjúkkjarnanum aftur út í gegnum trefjahringinn. Þá verður brjósklos (mynd 7.30). Bungandi mjúkkjarni getur þrýst á mænutaug þar sem hún gengur út um millihryggjarliðsgat og valdið verkjum eða vöðvaslappleika á svæðum sem taugin ítaugar. Brjósklos er algengast í hryggþófum L4/L5 eða L5/S1 og getur valdið settaugarhvot. Einkennið lýsir sér sem útbreiddur verkur sem leiðir frá mjóbaki niður læri og fótlegg. Sams konar áverkar á þófum C5/C6 eða C6/C7, eftir kröftuga ofbeygju háls við árekstur eða íþróttaáverka, geta valdið verkjum í hálsi, öxl og efri útlim.
Liðbönd hryggsúlunnar
Aðliggjandi hryggjarliðir tengjast með liðböndum sem liggja eftir hryggsúlunni bæði að aftan og framan (mynd 7.31). Þau vinna gegn óhóflegri frambeygju eða afturbeygju hryggsúlunnar.
Fremra langband liggur niður eftir allri framhlið hryggsúlunnar og tengir liðbolina. Það vinnur gegn óhóflegri afturbeygju hryggsúlunnar. Slík vörn er sérstaklega mikilvæg í hálsinum, þar sem mikil afturbeygja höfuðs og háls getur teygt eða rifið bandið og valdið sársaukafullum svipuhöggsáverka. Áður en höfuðpúðar í bílum urðu lögbundnir voru svipuhöggsáverkar algengir meðal farþega í aftanákeyrslum.
Tindbandið liggur aftan á hryggsúlunni og tengir saman hryggtinda brjóstliða og lendaliða. Þetta sterka band styður hryggsúluna við frambeygju. Aftan á hálsinum, þar sem hryggtindar hálsliða eru stuttir, breikkar tindbandið og myndar hnakkabandið. Hnakkabandið festist við hryggtinda hálsliða, liggur upp og aftur og festist við miðlínu kúpubotnsins allt að ytri hnakkabungu. Það styður höfuðkúpuna og kemur í veg fyrir að hún falli fram. Bandið er mun stærra og sterkara hjá ferfættum dýrum, svo sem kúm, þar sem stór höfuðkúpan hangir framan á hryggsúlunni. Þú getur auðveldlega fundið bandið með því að halla fyrst höfðinu aftur og þrýsta á miðlínu aftanverðs hálsins. Hallaðu síðan höfðinu fram; þá finnur þú hnakkabandið standa út þegar það spennist og takmarkar frambeygju höfuðs og háls.
Önnur liðbönd liggja inni í mænugöngunum við mænuna eftir endilangri hryggsúlunni. Aftara langbandið er framan við mænuna og festist við afturhlið liðbolanna. Aftan við mænuna er gulbandið. Það er röð stuttra, paraðra liðbanda sem tengja bogaþynnur aðliggjandi hryggjarliða. Í gulbandinu er mikið af gulleitum teygjuþráðum sem gera því kleift að teygjast og dragast síðan aftur í fyrra horf. Bæði böndin veita hryggsúlunni mikilvægan stuðning við frambeygju.
