7.2 Höfuðkúpan

Höfuðkúpan er beinagrind höfuðsins sem styður andlitið og verndar heilann. Henni er skipt í andlitsbein og heilakúpu, eða kúpuhvolf (mynd 7.3). Andlitsbeinin liggja undir byggingum andlitsins, mynda nefholið, umlykja augun og styðja tennur efri og neðri kjálka. Hin rúnnaða heilakúpa umlykur og verndar heilann og hýsir byggingar mið- og innra eyrans.

Framhluti höfuðkúpunnar er úr andlitsbeinum og veitir augunum og öðrum byggingum andlitsins beinstoð. Á höfuðkúpunni framan frá eru opin inn í augntóttir og nefhol mest áberandi. Einnig sjást efri og neðri kjálki ásamt tönnum hvors um sig (mynd 7.4).

Þegar höfuðkúpan er skoðuð frá hlið er stóra, rúnnaða heilakúpan mest áberandi efst en efri og neðri kjálki með tönnum neðst (mynd 7.5). Milli þessara svæða liggur beinbogi sem nefnist kinnbogi. Kinnboginn liggur á hlið höfuðkúpunnar frá kinninni að svæðinu rétt ofan hlustarinnar. Hann myndast þar sem tveir beintindar mætast: stuttur gagnaugatindur kinnbeinsins að framan og lengri kinntindur gagnaugabeinsins að aftan, sem gengur fram frá gagnaugabeininu. Gagnaugatindurinn að framan og kinntindurinn að aftan mætast því líkt og tveir endar vindubrúar og mynda kinnbogann. Einn helsti vöðvinn sem lyftir neðri kjálkanum við bit og tyggingu á upptök á kinnboganum.

Gólf heilakúpunnar nefnist kúpubotn. Þetta er flókið svæði, misdjúpt og með fjölmörgum opum fyrir heilataugar, æðar og mænu. Innan höfuðkúpunnar skiptist botninn í þrjú stór rými: fremri kúpugróf, miðkúpugróf og aftari kúpugróf (gróf merkir skurður eða dæld) (mynd 7.6). Grófirnar dýpka frá framhluta til afturhluta. Lögun og dýpt hverrar grófar samsvarar lögun og stærð þess heilasvæðis sem hún hýsir. Mörkum og opum kúpugrófanna verður lýst síðar í kaflanum.

Hvirfilbeinið myndar stærstan hluta efri hliðar höfuðkúpunnar (sjá mynd 7.5). Hvirfilbeinin eru pöruð og hægra og vinstra bein mætast efst á höfuðkúpunni. Hvert hvirfilbein afmarkast einnig af ennisbeini að framan, gagnaugabeini neðan til og hnakkabeini að aftan.

Gagnaugabeinið myndar neðri hlið höfuðkúpunnar (sjá mynd 7.5). Sú alþýðuskýring er stundum gefin að enska heitið temporal bone, sem vísar til tíma, sé dregið af því að hárið við gagnaugað verði gjarnan fyrst grátt og marki þannig framrás tímans.

Gagnaugabeininu er skipt í nokkra hluta (mynd 7.7). Flati efri hlutinn nefnist skeljarhluti gagnaugabeinsins. Neðan hans gengur kinntindur gagnaugabeinsins fram og myndar aftari hluta kinnbogans. Aftan til er stikilhluti gagnaugabeinsins. Frá honum gengur stór stikill niður og veitir vöðvum festu. Auðvelt er að þreifa stikilinn á hlið höfuðsins rétt aftan við eyrnasnepilinn. Innan á höfuðkúpunni myndar kletthluti hvors gagnaugabeins áberandi, skástæða klettbrún í gólfi höfuðkúpuholsins. Inni í hvorri klettbrún eru lítil holrými sem hýsa byggingar mið- og innra eyrans.

Meðal mikilvægra kennileita á gagnaugabeininu, sem sýnd eru á mynd 7.8, eru þessi:

Ennisbeinið er stakt bein sem myndar ennið. Á fremri miðlínu þess, milli augabrúnanna, er grunn lægð sem nefnist ennisslétta (sjá mynd 7.4). Ennisbeinið myndar einnig efri brún augntóttarinnar. Nálægt miðju brúnarinnar er efra augntóttargatið, op fyrir skyntaug til ennisins. Rétt ofan hvorrar augntóttarbrúnar þykknar ennisbeinið og myndar rúnnaða augabrúnaboga. Þeir liggja rétt aftan augabrúnanna og eru misstórir milli einstaklinga, en eru almennt stærri hjá körlum. Inni í höfuðkúpuholinu nær ennisbeinið aftur á við. Þessi flati hluti myndar bæði þak augntóttarinnar að neðan og gólf fremri kúpugrófarinnar að ofan (sjá mynd 7.8b).

Hnakkabeinið er stakt bein sem myndar afturhluta höfuðkúpunnar og aftari hluta kúpubotnsins (mynd 7.9; sjá einnig mynd 7.8). Á ytra borði þess, aftast á miðlínu, er lítil bunga sem nefnist ytri hnakkabunga og veitir liðbandi aftan á hálsinum festu. Til beggja hliða við bunguna liggur efri hnakklína; orðið nuchal vísar til hnakka eða afturhluta háls. Hnakklínurnar marka efstu festu hálsvöðva við höfuðkúpuna og ofan þeirra hylur aðeins höfuðleðrið beinið. Í kúpubotninum er stórt op í hnakkabeininu, mænuopið, sem mænan gengur um þegar hún kemur út úr höfuðkúpunni. Beggja vegna mænuopsins er sporöskjulaga hnakkakylfa. Kylfurnar mynda liði við fyrsta hálshryggjarliðinn og styðja þannig höfuðkúpuna ofan á hryggsúlunni.

Fleygbeinið er stakt, flókið bein í miðri höfuðkúpunni (mynd 7.10). Það gegnir hlutverki lykilbeins því það tengist nær öllum öðrum beinum höfuðkúpunnar. Fleygbeinið myndar stóran hluta miðlægs kúpubotnsins (sjá mynd 7.8) og nær einnig hliðlægt út í hliðar höfuðkúpunnar (sjá mynd 7.5). Inni í höfuðkúpuholinu mynda hægri og vinstri minni vængur fleygbeinsins, sem líkjast vængjum fljúgandi fugls, brún áberandi hryggjar sem afmarkar fremri kúpugróf frá miðkúpugróf. Tyrkjasöðullinn liggur á miðlínu miðkúpugrófarinnar. Þetta svæði fleygbeinsins dregur nafn sitt af hnökkum tyrkneskra hermanna í Tyrkjaveldi, sem voru háir bæði að framan og aftan. Rúnnaða lægðin í botni tyrkjasöðulsins er heiladingulsgrófin, sem hýsir heiladingulinn á stærð við baun. Stærri vængir fleygbeinsins ganga hliðlægt frá tyrkjasöðlinum og mynda fremra gólf miðkúpugrófarinnar. Stærri vængurinn sést best utan á hlið höfuðkúpunnar, þar sem hann myndar ferhyrnt svæði rétt framan við skeljarhluta gagnaugabeinsins.

Sáldbeinið er stakt miðlínubein sem myndar þak og hliðarveggi efri hluta nefholsins og efri hluta nefskiptisins og tekur þátt í að mynda miðlægan vegg augntóttarinnar (mynd 7.11 og mynd 7.12). Inni í höfuðkúpunni myndar sáldbeinið einnig hluta af gólfi fremri kúpugrófarinnar (sjá mynd 7.8b).

Inni í nefholinu myndar lóðrétt plata sáldbeinsins efri hluta nefskiptisins. Sáldbeinið myndar einnig hliðarveggi efri hluta nefholsins. Frá hvorum hliðarvegg ganga efri nefskel og miðnefskel, þunnar og bognar útskaganir inn í nefholið (mynd 7.13).

Saumarnir tveir sem sjást efst á höfuðkúpunni eru krúnusaumur og þykktarsaumur. Krúnusaumurinn liggur þvert yfir höfuðkúpuna frá hlið til hliðar í krúnusniði (sjá mynd 7.5) og tengir ennisbeinið við hægra og vinstra hvirfilbein. Þykktarsaumurinn liggur aftur frá krúnusaumnum eftir miðlínu efst á höfuðkúpunni í þykktarsniði (sjá mynd 7.9) og tengir hægra og vinstra hvirfilbein. Aftan á höfuðkúpunni endar þykktarsaumurinn þar sem hann mætir hnakkasaumnum. Hnakkasaumurinn liggur niður og hliðlægt til beggja átta frá mótum sínum við þykktarsauminn. Hann tengir hnakkabeinið við hægri og vinstri hvirfilbein og gagnaugabein. Saumurinn dregur nafn sitt af lögun á hvolfi sem líkist stóra gríska stafnum lambda (Λ). Skeljasaumur höfuðkúpunnar liggur á hlið hennar og tengir skeljarhluta gagnaugabeinsins við hvirfilbeinið (sjá mynd 7.5). Þar sem fjögur bein mætast er gagnaugamót, lítið H-laga saumasvæði sem tengir ennisbein, hvirfilbein, skeljarhluta gagnaugabeins og stærri væng fleygbeins. Þetta er veikasti hluti höfuðkúpunnar. Gagnaugamótið liggur um tveimur fingurbreiddum ofan kinnbogans og einni þumalbreidd aftan við uppgenginn hluta kinnbeinsins.

Efri kjálkinn er annað tveggja paraðra beina sem saman mynda efri kjálkann, stóran hluta harða gómsins, miðlægt gólf augntóttarinnar og hliðlægan nefbotn (sjá mynd 7.4). Bogna neðri brún beinsins, sem myndar efri kjálkann og hýsir efri tennurnar, nefnist tanngarður efri kjálka (mynd 7.14). Hver tönn situr í djúpri holu sem nefnist tannhola. Framan á efri kjálkanum, rétt neðan augntóttarinnar, er neðra augntóttargatið. Þar kemur út skyntaug til nefs, efri varar og fremri hluta kinnar. Þegar höfuðkúpan er skoðuð neðan frá sjást gómtindar hægri og vinstri efri kjálka mætast á miðlínu og mynda fremri þrjá fjórðu hluta harða gómsins (sjá mynd 7.8a). Harði gómurinn er beinplata sem myndar munnþak og nefholsbotn og skilur að munn- og nefhol.

Gómbeinið er annað tveggja óreglulega lagaðra beina sem mynda lítil svæði á hliðarveggjum nefholsins og miðlægum vegg hvorrar augntóttar. Stærsti hluti hvors gómbeins er lárétta platan. Plötur hægra og vinstra gómbeins mætast á miðlínu og mynda aftasta fjórðung harða gómsins (sjá mynd 7.8a). Gómbeinin sjást því best þegar höfuðkúpan og harði gómurinn eru skoðuð neðan frá.

Kinnbeinið myndar kinnina. Hvort kinnbein myndar stóran hluta hliðlægs veggjar augntóttarinnar og hliðlæga og neðri brún framops hennar (sjá mynd 7.4). Stuttur gagnaugatindur kinnbeinsins gengur aftur og myndar fremri hluta kinnbogans (sjá mynd 7.5).

Nefbeinið er annað tveggja lítilla beina sem tengjast hvort öðru og mynda beinbrú nefsins. Þau styðja einnig brjóskin sem mynda hliðarveggi nefsins (sjá mynd 7.11). Þetta eru beinin sem skaddast þegar nefið brotnar.

Hvort tárabein er lítið, ferhyrnt bein sem myndar fremri hluta miðlægs veggjar augntóttarinnar (sjá mynd 7.4 og mynd 7.5). Fremri hluti tárabeinsins myndar grunna lægð sem nefnist táragróf og frá henni liggja tára- og nefgöng niður. Táravökvinn, sem heldur yfirborði augans röku, rennur frá miðlægu augnkróki niður í tára- og nefgöngin. Göngin liggja síðan niður og opnast í nefholið aftan við neðri nefskelina. Í nefholinu rennur táravökvinn venjulega aftur á við, en aukist táramyndun við grát eða ertingu í auga rennur hluti vökvans einnig fram og veldur nefrennsli.

Hægri og vinstri neðri nefskel mynda bogna beinplötu sem gengur inn í nefholið frá neðri hluta hliðarveggjarins (sjá mynd 7.13). Neðri nefskelin er stærst nefskeljanna og sést auðveldlega þegar horft er inn um framop nefholsins.

Óparað plógbeinið, einnig nefnt plógur, er þríhyrningslaga og myndar aftari og neðri hluta nefskiptisins (sjá mynd 7.11). Það sést best þegar horft er aftan frá inn um afturop nefholsins (sjá mynd 7.8a). Frá þessu sjónarhorni sést að plógbeinið myndar nefskiptið í fullri hæð. Mun minni hluti þess sést þegar horft er inn um framop nefholsins.

Neðri kjálkinn myndar neðri kjálkann og er eina hreyfanlega bein höfuðkúpunnar. Við fæðingu er hann úr pöruðu hægra og vinstra beini, en þau renna saman á fyrsta æviári og mynda U-laga neðri kjálka fullorðins einstaklings. Hvor hlið beinsins er úr láréttum kjálkabol og aftan við hann lóðréttri kjálkaálmu. Ytri brúnin þar sem bolur og álma mætast nefnist kjálkavik (mynd 7.15).

Á hvorri kjálkaálmu ganga tveir beintindar upp. Fremri tindurinn er flatur krummatindur neðri kjálkans og við hann festist einn bitvöðvanna. Aftari tindurinn er liðtindur neðri kjálkans og efst á honum er sporöskjulaga kjálkakylfa. Hún liðtengist kjálkagróf og liðhnjóti gagnaugabeinsins. Saman mynda þessi liðamót kjálkaliðinn, sem gerir kleift að opna og loka munninum (sjá mynd 7.5). Breiða U-laga skoran milli krummatinds og liðtinds nefnist kjálkaskarð.

Sjö höfuðkúpubein taka þátt í myndun veggja hvorrar augntóttar (mynd 7.16). Ennisbeinið myndar þakið og kinnbeinið hliðarvegginn og hliðlægt gólf. Miðlægt gólf er aðallega myndað af efri kjálkanum en gómbeinið myndar lítinn hluta þess. Sáldbein og tárabein mynda stóran hluta miðlægs veggjar og fleygbeinið myndar afturhluta augntóttarinnar.

Nefskiptið er myndað bæði úr beini og brjóski (mynd 7.17; sjá einnig mynd 7.11). Efri hluti þess er myndaður af lóðréttri plötu sáldbeinsins. Neðri og aftari hlutarnir eru myndaðir af þríhyrningslaga plógbeininu. Þegar höfuðkúpan er skoðuð framan frá sést lóðrétta plata sáldbeinsins auðveldlega innan nefopsins sem efri hluti nefskiptisins, en aðeins lítill hluti plógbeinsins sést neðst. Plógbeinið sést betur þegar horft er inn í aftari hluta nefholsins og höfuðkúpan skoðuð neðan frá; þar myndar beinið nefskiptið í fullri hæð. Fremri hluti nefskiptisins er myndaður af nefskiptisbrjóski, sveigjanlegri plötu sem fyllir bilið milli lóðréttrar plötu sáldbeinsins og plógbeinsins. Brjóskið nær einnig fram í nefið og skilur að hægri og vinstri nös. Nefskiptisbrjóskið er ekki til staðar í þurrkaðri höfuðkúpu.

Við hliðarvegg hvors helmings nefholsins festast efri, mið- og neðri nefskel, nefndar eftir staðsetningu sinni (sjá mynd 7.13). Þetta eru beinplötur sem sveigjast niður þegar þær ganga inn í nefholið. Þær mynda hvirfla í innöndunarloftinu og hjálpa þannig til við að hita það og raka áður en það berst í viðkvæmar lungnablöðrurnar. Slímið sem vefurinn í nefholinu seytir getur þá einnig fangað ryk, frjókorn, bakteríur og veirur úr loftinu. Neðri nefskelin er stærst og er sjálfstætt höfuðkúpubein. Miðnefskelin og efri nefskelin, sem er minnst, eru báðar hlutar sáldbeinsins. Þegar horft er inn um framop nefholsins sjást aðeins neðri nefskelin og miðnefskelin. Litla efri nefskelin leynist vel ofan og aftan við miðnefskelina.

Inni í höfuðkúpunni skiptist gólf höfuðkúpuholsins í þrjár kúpugrófir sem dýpka frá framhluta til afturhluta (sjá mynd 7.6, mynd 7.8b og mynd 7.11). Heilinn fyllir þessi rými og lögun hverrar grófar fylgir því lögun heilasvæðisins sem hún hýsir. Hver kúpugróf hefur fremri og aftari mörk og skiptist á miðlínu í hægra og vinstra svæði við áberandi beinbyggingu eða op.

Miðkúpugrófin er dýpri og liggur aftan við fremri grófina. Hún nær frá minni vængjum fleygbeinsins að framan að klettbrúnunum, sem eru hlutar gagnaugabeinanna, að aftan. Stóru, skástæðu klettbrúnirnar gefa miðkúpugrófinni fiðrildislögun; hún er mjó á miðlínu en breið til hliðanna. Gagnaugablöð heilans liggja í grófinni. Tyrkjasöðullinn, upphækkuð beinbygging í fleygbeininu, skiptir henni á miðlínu. Í miðkúpugrófinni eru nokkur op fyrir æðar og heilataugar (sjá mynd 7.8).

Innri hlustin liggur á miðlægum vegg klettbrúnarinnar í aftari kúpugrófinni (sjá mynd 7.11). Um opið ganga taug frá heyrnar- og jafnvægislíffærum innra eyrans og taugin sem ítaugar andlitsvöðvana. Við fremri og hliðlæga brún mænuopsins eru tungutaugargöngin. Þau opnast á neðra borði höfuðkúpunnar við grunn hnakkakylfunnar og um þau gengur mikilvæg taug til tungunnar.

Rétt neðan innri hlustarinnar er stórt, óreglulega lagað hóstarbláæðargat (sjá mynd 7.8a). Nokkrar heilataugar ganga út úr höfuðkúpunni um þetta op. Þar fer einnig allt bláæðablóð frá heilanum út um kúpubotninn. Bláæðabyggingarnar sem flytja blóð innan höfuðkúpunnar mynda stórar, sveigðar grópir á innri veggjum aftari kúpugrófarinnar og enda við hvort hóstarbláæðargat.

Afholur nefs eru hol, loftfyllt rými inni í tilteknum höfuðkúpubeinum (mynd 7.18). Allar opnast þær inn í nefholið og eru klæddar nefslímhúð. Þær minnka beinmassann og létta þannig höfuðkúpuna og auka auk þess hljómun raddarinnar. Síðarnefnda hlutverkið verður sérstaklega augljóst við kvef eða stíflaðar afholur. Þá bólgnar slímhúðin og myndar umfram slím sem getur lokað mjóum göngum milli afholanna og nefholsins og breytt því hvernig röddin hljómar fyrir þér og öðrum. Stíflan getur einnig valdið því að vökvi fylli afholurnar og þrýstingurinn sem myndast valdi sársauka og óþægindum.

Afholur nefs eru nefndar eftir höfuðkúpubeininu sem þær liggja í. Ennisskútan liggur rétt ofan augabrúnanna innan ennisbeinsins (sjá mynd 7.17). Þetta óreglulega rými getur verið tvískipt á miðlínu eða helmingarnir sameinast í eitt rými. Ennisskútan liggur fremst af afholum nefsins. Stærstar eru kinnkjálkaskútarnir. Þeir eru paraðir og liggja í hægri og vinstri efri kjálka, rétt neðan augntóttanna. Sýkingar í afholum nefs leggjast oftast á kinnkjálkaskútana. Tenging þeirra við nefholið er hátt á miðlægum vegg þeirra og því tæmast þeir illa. Fleygbeinsskútan er stök miðlínuskúta. Hún liggur í bol fleygbeinsins rétt framan og neðan tyrkjasöðulsins og er því aftasta afhola nefsins. Í hliðarhlutum sáldbeinsins eru mörg lítil rými sem aðskilin eru með örþunnum beinveggjum. Hvert þessara rýma nefnist sáldbeinshola. Þær liggja beggja vegna í sáldbeininu, milli efri hluta nefholsins og miðlægs veggjar augntóttarinnar, rétt aftan efri nefskeljanna.

Tungubeinið er sjálfstætt bein sem snertir ekkert annað bein og telst því ekki til höfuðkúpunnar (mynd 7.19). Það er lítið U-laga bein ofarlega í hálsinum, nálægt hæð neðri kjálkans, og endar U-lögunarinnar vísa aftur. Tungubeinið veitir tungunni stoð að ofan og tengist barkakýlinu að neðan og kokinu að aftan. Röð smárra vöðva sem festast við það að ofan eða neðan heldur því á sínum stað. Vöðvarnir hreyfa tungubeinið upp eða niður og fram eða aftur. Hreyfingar þess eru samhæfðar hreyfingum tungu, barkakýlis og koks við kyngingu og tal.