Upprifjun kafla

Upprifjun kafla

6.1 Hlutverk stoðkerfisins

Helstu hlutverk beina eru að styðja líkamann, auðvelda hreyfingu, vernda innri líffæri, geyma steinefni og fitu og mynda blóðfrumur. Vöðvakerfið og beinagrindarkerfið mynda saman stoð- og hreyfikerfið.

6.2 Flokkun beina

Flokka má bein eftir lögun. Rörbein, svo sem lærleggur, eru lengri en þau eru breið. Stutt bein, svo sem úlnliðsbein, eru um það bil jafnlöng, jafnbreið og jafnþykk. Flöt bein eru þunn en oft bogin, svo sem rifbein. Óregluleg bein, til dæmis andlitsbein, hafa enga einkennandi lögun. Sinabein, svo sem hnéskeljar, eru lítil og kringlótt og liggja inni í sinum.

6.3 Bygging beina

Eftir endilöngu beinskafti rörbeins liggur holt merghol sem er fyllt gulum beinmerg. Veggir beinskaftsins eru úr þéttbeini. Beinendarnir, breiðu hlutarnir á hvorum enda rörbeins, eru fylltir frauðbeini og rauðum beinmerg. Beinvefur kemur í stað kastþynnunnar, lags úr glærbrjóski, þegar beinið vex á lengdina. Mergholið er klætt fíngerðri himnu sem nefnist beinþel. Ytra yfirborð beins, nema svæði sem liðbrjósk þekur, er klætt trefjahimnu sem nefnist beinhimna. Flöt bein eru úr tveimur þéttbeinslögum sem umlykja frauðbeinslag. Yfirborðseinkenni beina ráðast af hlutverki þeirra og staðsetningu. Liðamót eru staðir þar sem tvö bein mætast. Útskot ganga út frá yfirborði beins og veita sinum og liðböndum festu. Op eru göt eða dældir í beinum.

Millifrumuefni beins er úr kollagenþráðum, lífrænu grunnefni og einkum hýdroxýapatíti sem myndast úr kalsíumsöltum. Beinforverafrumur þroskast í beinmyndunarfrumur. Beinmyndunarfrumur mynda nýtt bein. Þegar þær lokast inni í millifrumuefninu verða þær að beinfrumum, frumum fullþroskaðs beins. Beinátfrumur brjóta niður bein. Þéttbein er þétt og úr beinungum en frauðbein er gisnara og úr beinbjálkum. Blóðæðar og taugar ganga inn í beinið um næringargöt, næra það og bera taugaboð til og frá því.

6.4 Beinmyndun og -þroski

Öll beinmyndun felur í sér að einn vefur kemur í stað annars. Í fósturvísum myndast beinagrind úr brjóski og ýmsum himnum. Við þroska kemur bein í stað þessara vefja með beinmyndun. Við himnubeinmyndun myndast bein beint úr þynnum mesenkýmbandvefs. Við brjóskbeinmyndun myndast bein og kemur í stað glærbrjósks. Virkni í kastþynnu gerir beinum kleift að lengjast. Beinmótun gerir þeim kleift að vaxa að þvermáli. Endurmótun felur í sér að bein er brotið niður og nýtt bein kemur í staðinn. Beinstökkvi er erfðasjúkdómur þar sem kollagenmyndun er breytt og beinin verða viðkvæm og stökk.

6.5 Beinbrot: viðgerð beina

Gera má við brotin bein með lokaðri eða opinni réttingu. Brot eru flokkuð eftir því hve flókin þau eru, staðsetningu þeirra og öðrum einkennum. Algengar brotagerðir eru þverbrot, skábrot, spíralbrot, margbrot, innkílt brot, sveigbrot, opið brot og lokað brot. Græðsla brots hefst með myndun blóðkýlis og síðan myndast innri og ytri kallus. Beinátfrumur brjóta niður dautt bein en beinmyndunarfrumur mynda nýtt bein sem kemur í stað brjósksins í kallusunum. Að lokum sameinast kallusarnir, endurmótun fer fram og græðslunni lýkur.

6.6 Hreyfing, næring, hormón og beinvefur

Vélrænt álag örvar útfellingu steinefnasalta og kollagenþráða í beinum. Kalsíum er algengasta steinefnið í beinum en frásogast ekki úr smáþörmum ef D-vítamín skortir. K-vítamín styður steinefnamyndun í beinum og kann að verka samhliða D-vítamíni. Magnesíum og flúoríð eru byggingarþættir sem styðja beinheilsu. Omega-3-fitusýrur draga úr bólgu og kunna að stuðla að myndun nýs beinvefs. Vaxtarhormón lengir rörbein, eflir steinefnamyndun og eykur beinþéttni. Þýroxín örvar beinvöxt og myndun millifrumuefnis beina. Kynhormónin estrógen og testósterón örva virkni beinmyndunarfrumna og myndun millifrumuefnis beina, valda vaxtarkipp unglingsáranna og stuðla að lokun kastþynnanna. Beinþynning er sjúkdómur sem einkennist af minnkuðum beinmassa og er algengur hjá öldruðum. Kalsítríól örvar frásog kalsíums og fosfats úr meltingarvegi. Kalkkirtlahormón (PTH) örvar fjölgun beinátfrumna og beinát. D-vítamín verkar samhliða PTH við að örva beinátfrumur. PTH stuðlar einnig að endurupptöku kalsíums í nýrnapíplum og eykur óbeint frásog kalsíums úr smáþörmum. Kalsítónín hamlar virkni beinátfrumna og örvar upptöku kalsíums í bein.

6.7 Kalsíumjafnvægi: samspil beinagrindarkerfisins við önnur líffærakerfi

Kalsíumjafnvægi, það er að viðhalda kalsíumstyrk í blóði sem er um 10 mg/dL, er nauðsynlegt fyrir eðlilega líkamsstarfsemi. Blóðkalsíumlækkun getur valdið truflunum á blóðstorknun, vöðvasamdrætti, taugastarfsemi og styrk beina. Blóðkalsíumhækkun getur valdið sleni, hægum viðbrögðum, hægðatregðu, lystarleysi, rugli og dái. PTH, D-vítamín og kalsítónín stjórna kalsíumjafnvægi með samspili beinagrindarkerfisins, innkirtlakerfisins, meltingarkerfisins og þvagkerfisins.