66 Beinvefur og beinagrindarkerfið

6.5 Beinbrot: viðgerð beina

Námsmarkmið

Eftir að hafa kynnt þér þennan kafla átt þú að geta:

Greint á milli ólíkra gerða beinbrota
Lýst stigum viðgerðar beina

Beinbrot er brot á beini. Það grær hvort sem læknir færir beinið aftur í rétta líffærafræðilega stöðu eða ekki. Ef beinið er ekki rétt stillt heldur græðslan því í aflagaðri stöðu.

Þegar brotið bein er hreyft og fært í eðlilega stöðu án skurðaðgerðar nefnist það lokuð rétting. Við opna réttingu þarf skurðaðgerð til að afhjúpa brotið og færa beinið aftur í rétta stöðu. Sum beinbrot eru væg en önnur mjög alvarleg og geta valdið lífshættulegum fylgikvillum. Brot á beinskafti lærleggs getur til dæmis losað fitukúlur út í blóðrásina. Þær geta fest sig í háræðaneti lungnanna, valdið öndunarerfiðleikum og leitt til dauða ef ekki er brugðist hratt við.

Gerðir beinbrota

Beinbrot eru flokkuð eftir því hversu flókin þau eru, staðsetningu og öðrum einkennum (mynd 6.20). Tafla 6.4 sýnir algengar gerðir beinbrota. Sumum beinbrotum má lýsa með fleiri en einu heiti, því að þau geta haft einkenni fleiri en einnar gerðar, til dæmis opið þverbrot.

Á myndinni er hver gerð beinbrots sýnd á hægri lærlegg framan frá. Í lokaða brotinu er lærleggurinn brotinn um mitt beinskaftið og efri og neðri hluti beinsins alveg aðskildir. Brotflötunum ber þó enn saman. Í opna brotinu er lærleggurinn einnig brotinn um mitt beinskaftið og efri og neðri hlutinn alveg aðskildir. Ólíkt lokaða brotinu ber beinhlutunum ekki saman. Neðri hlutinn hefur snúist út til hliðar og skagar út í gegnum húð lærisins. Brotnu endarnir snúa ekki lengur hvor að öðrum. Við þverbrot liggur sprunga í gegnum alla breidd beinsins en brotnu endarnir hafa ekki skilist að. Brotlínan er hornrétt á lengdarás beinsins. Örvar sýna að slíkt brot stafar yfirleitt af þrýstingi á beinið í stefnu ofan frá og niður. Brotlína spíralbrots liggur skáhallt í gegnum beinið. Við margbrot liggja nokkrar samtengdar sprungur um miðju beinsins og beinið getur klofnað í marga litla hluta á brotstaðnum. Við innkílt brot sikksakkar brotlínan um breidd beinsins eins og elding. Ör sýnir að slík brot verða yfirleitt við högg sem þrýstir lærleggnum upp í líkamann. Sveigbrot er lítil sprunga sem nær ekki í gegnum alla breidd beinsins. Skábrotið á myndinni liggur skáhallt um beinskaft lærleggsins undir um þrjátíu gráðu horni. — **Mynd 6.20.** Berðu heilbrigt bein saman við ólíkar gerðir beinbrota: (a) lokað brot, (b) opið brot, (c) þverbrot, (d) spíralbrot, (e) margbrot, (f) innkílt brot, (g) sveigbrot og (h) skábrot.

Gerðir beinbrota
Gerð beinbrots	Lýsing
Þverbrot	Brotlínan liggur þvert á lengdarás beinsins
Skábrot	Brotlínan liggur undir öðru horni en 90 gráðum
Spíralbrot	Beinhlutar togast í sundur vegna snúningshreyfingar
Margbrot	Nokkrar brotlínur mynda marga litla beinhluta milli tveggja stórra
Innkílt brot	Annar brotahlutinn þrýstist inn í hinn, yfirleitt vegna samþjöppunar
Sveigbrot	Ófullkomið brot þar sem aðeins önnur hlið beinsins brotnar
Opið brot	Brot þar sem að minnsta kosti annar brotendinn rýfur húðina; mikil sýkingarhætta fylgir því
Lokað brot	Brot þar sem húðin helst heil

Viðgerð beina

Þegar bein brotnar streymir blóð úr æðum sem brotið hefur rifið. Æðarnar geta verið í beinhimnu, beinungum og/eða mergholi. Blóðið byrjar að storkna og um sex til átta klukkustundum eftir brotið myndar storknaða blóðið brotblóðkýli (mynd 6.21a). Rof á blóðflæði til beinsins veldur því að beinfrumur umhverfis brotið deyja.

Myndin sýnir viðgerð beins í framvindu frá vinstri til hægri. Brotið sést lengst til vinstri, þar sem lokað skábrot liggur um mitt beinskaft lærleggsins. Næsta mynd stækkar brotstaðinn og sýnir að blóð hefur fyllt rýmið milli brotnu beinendanna. Blóð hefur einnig safnast beggja vegna brotsins. Blóðsöfnunin veldur bólgu á brotstaðnum og blóðkýli myndast. Á næstu mynd hefur ytri kallus komið í stað blóðkýlisins milli brotnu endanna. Innan innri kallussins hafa blóðæðar tengst á ný og nokkurt frauðbein endurmyndast í bilinu milli beinhlutanna tveggja. Á næstu mynd hefur frauðbein endurmyndast að fullu og tengir brotnu endana saman; það nefnist beinkallus. Ytri kallusinn er enn beggja vegna brotsins því þéttbein hefur ekki enn endurmyndast. Á lokamyndinni hefur þéttbeinið endurmyndast að fullu, umlykur beinkallusinn og tengir beinhlutana tvo alveg saman. Lítil bunga er á beininu þar sem brotið hefur gróið. Hún sést greinilega á síðustu, fjarlægari myndinni af fullgrónum lærleggnum. — **Mynd 6.21.** Græðsla beinbrots fer fram í nokkrum samfelldum skrefum: (a) Brotblóðkýli myndast. (b) Innri og ytri kallusar myndast. (c) Beinbjálkabein kemur í stað brjósks í kallusunum. (d) Endurmótun fer fram.

Innan um 48 klukkustunda frá brotinu mynda brjóskfrumur frá beinþelinu innri kallus (fleirtala: kallusar) með því að seyta trefjabrjóskkenndu millifrumuefni milli brotnu beinendanna. Brjóskfrumur og beinmyndunarfrumur frá beinhimnunni mynda jafnframt ytri kallus úr glærbrjóski annars vegar og beini hins vegar utan um brotið (mynd 6.21b). Þetta stöðgar brotið.

Á næstu vikum endursoga beinátfrumur dauða beinið. Beinforverafrumur virkjast, skipta sér og sérhæfast í beinmyndunarfrumur. Beinbjálkabein kemur í stað brjósksins í kallusunum með brjóskbeinmyndun (mynd 6.21c).

Að lokum sameinast innri og ytri kallusarnir, þéttbein kemur í stað frauðbeins við ytri jaðra brotsins og græðslunni lýkur. Lítil þykknun getur verið eftir á ytra yfirborði beinsins en svæðið er oft endurmótað (mynd 6.21d) svo engin ytri ummerki um brotið verða eftir.