6.7 Kalsíumjafnvægi: samspil beinagrindarkerfisins við önnur líffærakerfi
6.7 Kalsíumjafnvægi: samspil beinagrindarkerfisins við önnur líffærakerfi
Námsmarkmið
Eftir að hafa kynnt þér þennan kafla átt þú að geta:
- Lýst áhrifum of mikils eða of lítils kalsíums á líkamann
- Útskýrt hvernig kalsíumjafnvægi er viðhaldið
Kalsíum er ekki aðeins algengasta steinefnið í beinum heldur einnig algengasta steinefnið í mannslíkamanum. Kalsíumjónir eru nauðsynlegar fyrir steinefnamyndun beina, heilbrigði tanna, stjórnun hjartsláttartíðni og samdráttarkrafts, blóðstorknun, samdrátt sléttra vöðvafrumna og beinagrindarvöðvafrumna og stjórnun taugaboðaleiðni. Eðlilegur styrkur kalsíums í blóði er um 10 mg/dL. Þegar líkaminn getur ekki viðhaldið þessum styrk verður blóðkalsíumlækkun eða -hækkun.
Blóðkalsíumlækkun er ástand sem einkennist af óeðlilega lágum kalsíumstyrk og getur haft skaðleg áhrif á ýmis líffærakerfi, meðal annars blóðrásina, vöðva, taugar og bein. Án nægilegs kalsíums á blóðið erfitt með að storkna, hjartað getur slegið óreglulega eða hætt alveg að slá, vöðvar geta átt erfitt með að dragast saman, taugar geta starfað illa og bein geta orðið stökk. Orsakir blóðkalsíumlækkunar geta verið allt frá hormónaójafnvægi til ófullnægjandi mataræðis. Meðferð fer eftir orsökinni en horfur eru yfirleitt góðar.
Við blóðkalsíumhækkun, ástand sem einkennist af óeðlilega háum kalsíumstyrk, dregur hins vegar úr virkni taugakerfisins. Það leiðir til slens, hægra viðbragða, hægðatregðu, lystarleysis og rugls og getur í alvarlegum tilvikum valdið dái.
Kalsíumjafnvægi skiptir augljóslega sköpum. Beinagrindarkerfið, innkirtlakerfið og meltingarkerfið taka þátt í að viðhalda því og nýrun gera það einnig. Þessi líffærakerfi vinna saman að því að viðhalda eðlilegum styrk kalsíums í blóði (mynd 6.24).
Kalsíum er frumefni sem engin líffræðileg ferli geta myndað. Það getur aðeins borist inn í líkamann með fæðunni. Beinin geyma kalsíum: Líkaminn bindur kalsíum í beinum þegar styrkur þess í blóði verður of hár en losar það þegar styrkurinn verður of lágur. PTH, D-vítamín og kalsítónín stjórna þessu ferli.
Frumur kalkkirtlanna hafa viðtaka fyrir kalsíum í frumuhimnum sínum. Þegar kalsíum binst ekki þessum viðtökum seyta frumurnar PTH, sem örvar fjölgun beinátfrumna og beinát. Við þessa afsteinefnamyndun losnar kalsíum út í blóðið. PTH stuðlar að endurupptöku kalsíums úr þvagi í nýrum svo kalsíumið skilar sér aftur í blóðið. Að lokum örvar PTH myndun D-vítamíns, sem eykur síðan frásog kalsíums úr fæðunni í smáþörmum.
Þegar allir þessir ferlar hafa komið styrk kalsíums í blóði aftur í eðlilegt horf er nægilegt kalsíum til að bindast viðtökunum á yfirborði kalkkirtilsfrumna og þá lýkur þessari atburðarás (mynd 6.24).
Þegar styrkur kalsíums í blóði verður of hár örvast skjaldkirtillinn til að seyta kalsítóníni (mynd 6.24). Kalsítónín hamlar virkni beinátfrumna og örvar upptöku kalsíums í bein en dregur einnig úr endurupptöku kalsíums í nýrum. Allt þetta lækkar styrk kalsíums í blóði. Þegar hann er aftur orðinn eðlilegur hættir skjaldkirtillinn að seyta kalsítóníni.