66 Beinvefur og beinagrindarkerfið

6.3 Bygging beina

Námsmarkmið

Eftir að hafa kynnt þér þennan kafla átt þú að geta:

Greint líffærafræðileg einkenni beins
Skilgreint yfirborðseinkenni beina og nefnt dæmi um þau
Lýst vefjafræði beinvefs
Borið saman þéttbein og frauðbein
Greint byggingarhluta þéttbeins og frauðbeins
Lýst hvernig bein fá næringu og taugaboð

Beinvefur er mjög ólíkur öðrum vefjum líkamans. Bein er hart og mörg hlutverk þess byggjast á þessari einkennandi hörku. Síðar í kaflanum kemur fram að bein er jafnframt síbreytilegt; lögun þess aðlagast því álagi sem á það verkar. Í þessum hluta er fyrst fjallað um stórsæja líffærafræði beina og síðan vefjafræði þeirra.

Stórsæ líffærafræði beina

Bygging rörbeins sýnir best alla hluta beins (mynd 6.7). Rörbein hefur tvo meginhluta: beinskaft og beinenda (beinköst). Beinskaftið er pípulaga skaftið milli nær- og fjærenda beinsins. Holrýmið í beinskaftinu kallast merghol, sem er fyllt gulum beinmerg. Veggir beinskaftsins eru úr þéttu og hörðu þéttbeini.

Myndin sýnir hægri lærlegg framan frá. Neðri endinn, sem tengist hnénu, er neðst á myndinni en efri endinn, sem tengist mjöðminni, er efst. Á neðri enda beinsins er minni hliðlæg bunga og stærri miðlæg bunga. Blátt liðbrjósk þekur innri helming hvorrar bungu og grunna raufina milli þeirra. Þetta svæði á neðri enda beinsins er merkt sem fjærbeinendi. Ofan hans er falurinn, þar sem beinið mjókkar frá breiðum beinendanum yfir í tiltölulega mjótt skaftið. Allt skaftið er beinskaftið. Efri helmingur lærleggsins er skorinn frá til að sýna innri gerð hans. Yfir beinu liggur hálfgagnsæ ytri himna sem nefnist beinhimna. Um miðbik beinskaftsins liggur næringarslagæð í gegnum beinhimnuna og inn í innri lög beinsins. Beinhimnan umlykur hvítan sívalning úr heilum beinvef sem merktur er þéttbein. Holrýmið í miðju þéttbeinsins nefnist merghol. Innsta lag þéttbeinsins, sem klæðir mergholið, nefnist beinþel. Í beinskaftinu er mergholið fyllt sívalningi úr gulum beinmerg sem næringarslagæðin gengur inn í. Efri endi lærleggsins tengist einnig beinskaftinu um fal. Í þessum efri fal breikkar beinið smám saman milli beinskafts og nærbeinenda. Nærbeinendi lærleggsins er um það bil sexhyrndur. Efst hægra megin á honum er þó stór, útstæð hnúfa. Lærleggurinn tengist liðskál mjaðmarinnar og snýst í henni um þessa hnúfu. Hnúfan er þakin bláu liðbrjóski. Innri gerð efri falsins og nærbeinendans sést. Mergholið á þessum svæðum er fyllt netlaga frauðbeini. Rauður beinmergur fyllir fjölmörg holrými frauðbeinsins. Skýr hvít lína skilur frauðbein efri falsins frá frauðbeini nærbeinendans. Hún er merkt sem vaxtarrák. — **Mynd 6.7.** Dæmigert rörbein sýnir stórsæ líffærafræðileg einkenni beins.

Breiðari hlutinn á hvorum enda beinsins nefnist beinendi, eða kast (fleirtala: köst), og er fylltur frauðbeini. Rauður beinmergur fyllir rýmin í frauðbeininu. Hver beinendi mætir beinskaftinu við falinn, mjótt svæði sem inniheldur kastþynnuna (vaxtarplötuna), lag af glærbrjóski í vaxandi beini. Þegar beinið hættir að vaxa snemma á fullorðinsárum (um 18–21 árs aldur) er brjóskinu skipt út fyrir beinvef og kastþynnan verður að vaxtarrák.

Mergholið er klætt fíngerðri himnu sem nefnist beinþel (end- = „innan“; oste- = „bein“), þar sem vöxtur, viðgerð og endurmótun beins fer fram. Ytra yfirborð beinsins er þakið trefjaríkri himnu sem nefnist beinhimna (peri- = „umhverfis“). Beinhimnan inniheldur blóðæðar, taugar og sogæðar sem næra þéttbeinið. Sinar og liðbönd festast einnig við bein í beinhimnunni. Beinhimnan þekur allt ytra yfirborðið nema þar sem beinendar mætast og mynda liðamót (mynd 6.8). Þar eru beinendarnir þaktir liðbrjóski, þunnu brjósklagi sem dregur úr núningi og virkar sem höggdeyfir.

Efst á myndinni sést nærendi lærleggsins framan frá. Á efri myndinni eru tveir stækkunarreitir. Vinstri reiturinn er á mörkum beinskafts og fals. Úr honum er beinhimnan hægra megin á lærleggnum stækkuð. Þar sést að beinhimnan hefur ytra trefjalag úr gulum þráðum. Innra lag hennar nefnist frumulag og er úr óreglulega löguðum frumum. Frumulagið mjókkar smám saman þegar farið er frá falnum að beinskaftinu. Lítil æð liggur í gegnum bæði lögin og inn í beinið. Í hægri reitnum er beinþelið vinstra megin í beininu stækkað. Reiturinn er rétt neðan marka beinskafts og fals og sýnir innri brún þéttbeinslagsins. Í stækkuðu myndinni sjást sammiðja hringir úr dökkri beingrind. Milli hringjanna eru lítil holrými með appelsínugulum, tígullaga frumum sem nefnast beinfrumur. Vinstri brún beingrindarinnar er klædd einföldu lagi flatra frumna, beinþelinu. Stór beinátfruma er milli tveggja beinþelsfrumna. Beinátfruman grefur dæld í beingrindina undir beinþelinu. Annars staðar í beinþelinu seyta þrjár smærri beinmyndunarfrumur bláu efni sem hleðst upp og myndar ysta lag beingrindarinnar. — **Mynd 6.8.** Beinhimnan myndar ytra yfirborð beinsins en beinþelið klæðir mergholið.

Flöt bein, svo sem höfuðkúpubein, eru úr frauðbeinslagi (diploë) sem er klætt þéttbeinslagi beggja vegna (mynd 6.9). Þéttbeinslögin tvö og frauðbeinið á milli vinna saman að því að vernda innri líffæri. Brotni ytra lag höfuðkúpubeins verndar óskaddað innra lagið heilann áfram.

Myndin sýnir þverskurð af höfuðkúpubeini sem er byggt upp líkt og samloka. Efsta og neðsta lagið eru úr þunnri og hálfgagnsærri beinhimnu. Efri og neðri beinhimnan þekja hvort sitt þéttbeinslagið. Þéttbeinið er heilt og hvort lag er um einn tíundi af þykkt höfuðkúpubeinsins. Megnið af þverskurðinum er frauðbeinslagið, eða diploë, sem liggur milli efra og neðra þéttbeinslagsins. Í frauðbeininu eru margir krosslagðir beinbjálkar. Dökk loftrými eru milli bjálkanna og gera beinið gropið á að líta, líkt og svamp eða svissneskan ost. — **Mynd 6.9.** Þverskurður af flötu beini sýnir frauðbeinslagið (diploë), sem er klætt þéttbeinslagi beggja vegna.

Yfirborðseinkenni beina

Yfirborðseinkenni beina eru mjög breytileg eftir hlutverki þeirra og staðsetningu í líkamanum. Tafla 6.2 lýsir þessum einkennum og þau eru sýnd á mynd 6.10. Þau skiptast í þrjá meginflokka: (1) liðfleti, (2) útskot og (3) op. Liðflötur er þar sem yfirborð tveggja beina mætast (articulus = „liður“). Fletirnir falla yfirleitt saman, til dæmis þannig að annar er ávalur og hinn skállaga, svo liðamótin geti starfað. Útskot er svæði sem gengur út frá yfirborði beins. Þar festast sinar og liðbönd. Stærð þeirra og lögun gefa almennt til kynna þá krafta sem berast um festuna inn í beinið. Op er gat eða gróp í beini sem hleypir blóðæðum og taugum inn í það. Líkt og önnur yfirborðseinkenni endurspegla stærð og lögun opa stærð þeirra æða og tauga sem ganga þar inn í beinið.

Yfirborðseinkenni beina
Einkenni	Lýsing	Dæmi
Liðfletir	Þar sem tvö bein mætast	Hnéliður
Höfuð	Áberandi, ávalur flötur	Lærleggshöfuð
Liðflötur	Flatur yfirborðsflötur	Hryggjarliðir
Hnúfa	Ávalur flötur	Hnakkahnúfur
Útskot	Upphækkuð einkenni	Hryggtindur hryggjarliðar
Bunga	Skagar út	Haka
Klakkur	Áberandi útskot	Þvertindur hryggjarliðar
Nibba	Hvass tindur	Setbeinsnibba
Hnjótur	Lítill, ávalur klakkur	Hnjótur upphandleggsbeins
Hrjóna	Hrjúfur flötur	Axlarvöðvahrjóna
Lína	Lágur, aflangur hryggur	Gagnaugalínur hvirfilbeina
Kambur	Hryggur	Mjaðmarkambur
Op	Göt og dældir	Gat (op sem blóðæðar geta gengið í gegnum)
Gróf	Aflöng skál	Kjálkagróf
Dæld	Lítil laut	Höfuðdæld á lærleggshöfði
Skor	Gróp	Bugskor gagnaugabeins
Göng	Leið í gegnum bein	Hlustargöng
Rifa	Mjótt op í gegnum bein	Eyrnarifa
Gat	Op í gegnum bein	Mænugat í hnakkabeini
Hlust	Op inn í göng	Ytri hlust
Skúti	Loftfyllt holrými í beini	Nefskúti

Myndin skiptist í þrjár skýringarmyndir. Vinstri skýringarmyndin ber heitið „Dæmi um klakka sem myndast þar sem sinar eða liðbönd festast“. Þar sjást lærleggur og upphandleggsbein framan frá. Á fjærenda lærleggsins er minni hliðlæg bunga og stærri miðlæg bunga. Þetta eru dæmi um hnúfur. Innri helmingar hnúfanna tveggja og grópin á milli þeirra mynda liðflöt. Sporöskjulaga hryggur á miðlægu yfirborði fjærfalsins er dæmi um hnjót. Stóra hnúfan á nærenda lærleggsins, sem gengur í liðskál mjaðmarinnar, er dæmi um höfuð. Á oddi höfuðsins er lítil dæld, höfuðdældin, sem er dæmi um dæld. Á fjærenda upphandleggsbeinsins er miðlæg lægð sem er dæmi um gróf. Tvær hnúfur eru hægra og vinstra megin við grófina. Eftir beinskafti upphandleggsbeinsins liggur lítill hryggur sem er dæmi um hrjónu. Á nærenda upphandleggsbeinsins eru hliðlæg bunga og miðlæg bunga sem báðar eru dæmi um hnjóta. Að lokum liggur mjó gróp frá miðju nærfalsins milli miðlægu hnúfunnar og þeirrar hliðlægu. Hún er dæmi um skor. Miðmyndin ber heitið „Upphækkanir eða dældir“. Þar sjást mjaðmarbeinin framan frá. Þau líkjast tveimur vængjum sem tengjast að neðan. Kamburinn eftir efri brún hvors mjaðmarbeins, á oddi hvors „vængs“, er dæmi um upphækkun. Dæld á innra yfirborði beggja mjaðmarbeina, rétt neðan kambsins, er merkt sem gróf. Hægri myndin ber heitið „Dæmi um op“ og sýnir höfuðkúpuna framan frá. Beinið undir hökunni er dæmi um bungu en tvö lítil göt ofan hvorrar augntóttar eru dæmi um beinagöt. Fimm skútar umhverfis nefholið eru litaðir grænir. Þetta eru skútar vegna þess að þeir eru holrými inni í höfuðkúpubeinum. Lítil göng liggja inn í innri augnkrók hvors auga þar sem táragöngin eru. Þessi tvenn göng eru dæmi um beinagöng. Að lokum er lítil sprunga í beinum sem mynda afturvegg augntóttarinnar og liggur á ská frá nefinu. Þetta eru dæmi um rifur. — **Mynd 6.10.** Yfirborðseinkenni beina ráðast af hlutverki og staðsetningu beinanna, festingum liðbanda og sina eða þeim stöðum þar sem blóðæðar og taugar ganga inn í beinin.

Beinfrumur og beinvefur

Bein inniheldur tiltölulega fáar frumur sem liggja í millifrumuefni úr kollagenþráðum. Þræðirnir mynda yfirborð sem ólífrænir saltkristallar loða við. Kristallarnir myndast þegar kalsíumfosfat og kalsíumkarbónat sameinast og mynda hýdroxýapatít. Þegar efnið kristallast, eða kalkast, á kollagenþráðunum bindur það önnur ólífræn sölt, svo sem magnesíumhýdroxíð, flúoríð og súlfat. Hýdroxýapatítkristallarnir veita beinum hörku og styrk en kollagenþræðirnir sveigjanleika, svo að beinin verði ekki stökk.

Þótt beinfrumur séu aðeins lítill hluti af rúmmáli beina eru þær nauðsynlegar fyrir starfsemi þeirra. Í beinvef finnast fjórar frumugerðir: beinmyndunarfrumur, beinfrumur, beinforverafrumur og beinátfrumur (mynd 6.11).

Efst á myndinni er þverskurður af almennu beini með þremur stækkunarreitum. Fyrsti reiturinn er á beinhimnunni, annar um miðbik þéttbeinslagsins og sá þriðji við innri brún þéttbeinsins þar sem það tekur við af frauðbeini. Frá beinhimnunni er vísað á tvær myndir. Á þeirri fyrri sitja fjórar beinmyndunarfrumur í röð á beinhimnunni. Þær eru nokkurn veginn ferhyrndar, nema ein sem er að mynda smáa fingurlaga anga. Myndatextinn segir: „Beinmyndunarfrumur mynda millifrumuefni beins.“ Á seinni myndinni frá beinhimnunni situr stór og óreglulega löguð beinforverafruma á beinhimnunni. Beggja vegna hennar er röð mun smærri beinmyndunarfrumna. Fruman er í laginu eins og svepphattur og hefur einnig fingurlaga anga. Hún er stofnfruma sem þroskast í aðrar beinfrumur. Reiturinn í miðju þéttbeinslaginu vísar á beinfrumu. Hún er þunn og nokkurn veginn tígullaga með marga greinótta, fingurlaga anga. Beinfrumurnar viðhalda beinvef. Reiturinn við innri brún þéttbeinsins vísar á beinátfrumu. Hún er stór, kringlótt og fjölkjarna. Á neðra yfirborði hennar, þar sem hún situr á þéttbeininu, eru einnig raðir fíngerðra fingurlaga anga. Beinátfruman brýtur niður bein. — **Mynd 6.11.** Í beinvef finnast fjórar frumugerðir. Beinforverafrumur eru ósérhæfðar og þroskast í beinmyndunarfrumur. Þegar beinmyndunarfrumur lokast inni í kölkuðu millifrumuefni breytast bygging þeirra og starfsemi og þær verða að beinfrumum. Beinátfrumur þroskast úr einkjörnungum og stórætum og eru ólíkar öðrum beinfrumum í útliti.

Beinmyndunarfruman sér um myndun nýs beins og finnst á vaxtarsvæðum beina, meðal annars í beinhimnu og beinþeli. Beinmyndunarfrumur skipta sér ekki en mynda og seyta kollagenríku millifrumuefni og kalsíumsöltum. Þegar seytta millifrumuefnið umhverfis beinmyndunarfrumuna kalkast lokast fruman inni í því. Við það breytist bygging hennar og hún verður að beinfrumu, aðalfrumu fullþroskaðs beins og algengustu frumugerð beinvefs. Hver beinfruma liggur í holrými og er umlukin beinvef. Beinfrumur viðhalda steinefnastyrk millifrumuefnisins með seytingu ensíma. Líkt og beinmyndunarfrumur skipta beinfrumur sér ekki með mítósu. Þær geta haft samskipti sín á milli og fengið næringarefni um langa umfrymisanga sem liggja um smágöng (eitt slíkt nefnist smuga), örmjó göng í beinmillifrumuefninu.

Ef beinmyndunarfrumur og beinfrumur geta ekki skipt sér með mítósu, hvernig er þá bætt upp fyrir þær þegar gamlar frumur deyja? Svarið felst í eiginleikum þriðja flokks beinfrumna, beinforverafrumnanna. Þær eru ósérhæfðar, hafa mikla mítósuvirkni og eru einu beinfrumurnar sem skipta sér. Óþroskaðar beinforverafrumur finnast í djúpum lögum beinhimnunnar og í beinmergnum. Þær sérhæfast og þroskast í beinmyndunarfrumur.

Síbreytilegt eðli beina felur í sér að nýr vefur myndast stöðugt en gamalt, skaddað eða óþarft bein er leyst upp til viðgerðar eða til að losa kalsíum. Beinátfruman sér um beinát, það er niðurbrot beins. Beinátfrumur finnast á yfirborði beina, eru fjölkjarna og eiga uppruna sinn í einkjörnungum og stórætum, tveimur gerðum hvítra blóðkorna, en ekki í beinforverafrumum. Beinátfrumur brjóta sífellt niður gamalt bein en beinmyndunarfrumur mynda stöðugt nýtt bein. Viðvarandi jafnvægi milli þessara frumugerða veldur stöðugri en hægfara endurmótun beina. Tafla 6.3 sýnir yfirlit yfir beinfrumur, hlutverk þeirra og staðsetningu.

Beinfrumur
Frumugerð	Hlutverk	Staðsetning
Beinforverafrumur	Þroskast í beinmyndunarfrumur	Í djúpum lögum beinhimnunnar og í beinmergnum
Beinmyndunarfrumur	Beinmyndun	Á vaxtarsvæðum beina, meðal annars í beinhimnu og beinþeli
Beinfrumur	Viðhalda steinefnastyrk millifrumuefnisins	Inni í millifrumuefninu
Beinátfrumur	Beinát	Á yfirborði beina og þar sem beinvefur er gamall, skaddaður eða óþarfur

Þéttbein og frauðbein

Munurinn á þéttbeini og frauðbeini sést best í vefjafræði þeirra. Flest bein innihalda bæði þéttbein og frauðbein en dreifing og magn hvorrar gerðar ráðast af heildarhlutverki beinsins. Þéttbein er þétt svo að það standist þrýstikrafta en í frauðbeini eru opin rými sem gera því kleift að laga sig að breyttri þyngdardreifingu.

Þéttbein

Þéttbein er þéttari og sterkari gerð beinvefsins (mynd 6.12). Það finnst undir beinhimnunni og í beinskäftum rörbeina, þar sem það veitir stoð og vernd.

Efst á myndinni sést almennt rörbein. Það er klofið eftir endilöngu til að sýna innri gerð þess. Gráa ytra lagið er merkt sem beinhimna. Innan hennar er þunnt þéttbeinslag. Þéttbeinið umlykur mergholið í miðjunni. Við báða beinenda er mergholið fyllt frauðbeini. Stækkunarreitur sýnir að meginmyndin stækkar þéttbeinið vinstra megin í beininu. Á meginmyndinni er beinhimnan flett aftur til að sýna lögin tvö í henni. Ytra lagið er ytra trefjalagið. Eftir ytri brún þess liggja slagæð og bláæð beinhimnunnar. Innra lagið er merkt sem innra beinmyndunarlag. Þéttbeinið liggur hægra megin við beinhimnuna og fyllir stærstan hluta meginmyndarinnar. Tvö flöt þéttbeinslög liggja meðfram innra yfirborði beinmyndunarlags beinhimnunnar. Þau nefnast ummálslamellur. Í stærstum hluta þéttbeinsins liggja lamellurnar þvert á ummálslamellurnar. Þessar sammiðja lamellur raðast í röð sammiðja röra. Milli laga þeirra eru lítil holrými. Innsta sammiðja lamellan umlykur holan miðlægan gang. Blálituð bláæð, rauð slagæð, gul taug og græn sogæð liggja lóðrétt eftir ganginum. Sammiðja lamellur, holrými þeirra og æðar og taugar miðlæga gangsins mynda saman beinung. Á fremri brún myndarinnar sést lengdarskurður af einum beinungi. Æðarnar og taugin sjást liggja eftir miðju beinungsins endilöngum. Blóðæðar geta einnig legið frá beinhimnunni þvert í gegnum hliðar beinunganna og tengst æðum miðlæga gangsins. Þær liggja um þvergöng. Opin svæði milli aðliggjandi beinunga eru einnig fyllt þéttbeini. Þetta „fyllibein“ nefnist millilamellur. Lengst til hægri í þéttbeininu sést brún frauðbeinsins. Frauðbeinið er úr krosslögðum beinbogum sem nefnast beinbjálkar. Milli þeirra eru mörg opin rými sem gefa frauðbeininu svamplíkt útlit. — **Mynd 6.12.** (a) Þessi þverskurður af þéttbeini sýnir grunneiningu þess, beinunginn. (b) Á smásjármynd af beinungnum sjást sammiðja lamellur og miðlægir gangar greinilega. Ljóssmásjá (LM), 40× stækkun. (Smásjármynd frá stjórnendum læknadeildar University of Michigan © 2012)

Smásæ byggingareining þéttbeins nefnist beinungur, eða Havers-kerfi. Hver beinungur er úr sammiðja hringjum af kölkuðu millifrumuefni sem nefnast lamellur (eintala: lamella). Eftir miðju hvers beinungs liggur miðlægur gangur, eða Havers-gangur, sem inniheldur blóðæðar, taugar og sogæðar. Þessar æðar og taugar greinast hornrétt um þvergöng, einnig nefnd Volkmann-göng, að beinhimnu og beinþeli.

Beinfrumurnar liggja í holrýmum (eintala: holrými) á mörkum aðliggjandi lamella. Eins og áður kom fram tengjast smágöng holrýmanna smágöngum annarra holrýma og að lokum miðlæga ganginum. Þannig geta næringarefni borist til beinfrumnanna og úrgangsefni frá þeim.

Frauðbein

Líkt og þéttbein inniheldur frauðbein, sem einnig nefnist svampbein, beinfrumur í holrýmum en þeim er ekki raðað í sammiðja hringi. Holrýmin og beinfrumurnar liggja þess í stað í grindarlaga neti beinbjálka úr millifrumuefni (eintala: beinbjálki) (mynd 6.13). Net beinbjálkanna kann að virðast tilviljanakennt en hver beinbjálki myndast eftir álagslínum og styrkir þannig beinið. Opin rými netsins vega upp á móti þéttu og þungu þéttbeininu með því að létta beinin, svo vöðvar geti hreyft þau auðveldar. Í sumum frauðbeinum innihalda rýmin auk þess rauðan beinmerg, sem beinbjálkarnir vernda, og þar fer blóðmyndun fram.

Öldrun og …

Stoðkerfið: Pagets-sjúkdómur

Pagets-sjúkdómur kemur yfirleitt fram hjá fólki yfir 40 ára aldri. Hann er röskun á endurmótun beina sem hefst með ofvirkum beinátfrumum. Því er meira bein brotið niður en myndað. Beinmyndunarfrumur reyna að bæta það upp en nýja beinið sem þær mynda er veikt og stökkt og brotnar því auðveldlega.

Sumt fólk með Pagets-sjúkdóm er einkennalaust en annað finnur fyrir verkjum, beinbrotum og aflögun beina (mynd 6.14). Sjúkdómurinn leggst oftast á mjaðmarbein, höfuðkúpu, hrygg og fótleggi. Þegar hann leggst á höfuðkúpuna getur hann valdið höfuðverk og heyrnarskerðingu.

Mynd 6.14. Eðlileg fótleggjabein eru tiltölulega bein en bein sem Pagets-sjúkdómur hefur lagst á eru gropin og bogin.

Hvað veldur ofvirkni beinátfrumnanna? Svarið er enn óþekkt en erfðaþættir virðast skipta máli. Sumir vísindamenn telja Pagets-sjúkdóm stafa af veiru sem hefur enn ekki verið borin kennsl á.

Pagets-sjúkdómur er greindur með myndgreiningu og rannsóknarstofuprófum. Röntgenmyndir geta sýnt aflögun beina eða svæði þar sem beinát fer fram. Beinskönnun nýtist einnig. Við slíka rannsókn er litarefni sem inniheldur geislavirka jón sprautað í líkamann. Jónin safnast á svæði þar sem beinát fer fram. Svæðin lýsast því upp á skönnuninni þegar jónirnar eru teknar þar upp. Auk þess er styrkur ensímsins alkalísks fosfatasa í blóði yfirleitt hækkaður hjá fólki með Pagets-sjúkdóm.

Bisfosfónöt, lyf sem draga úr virkni beinátfrumna, eru oft notuð við meðferð Pagets-sjúkdóms. Í litlum hluta tilvika hafa bisfosfónötin sjálf þó verið tengd aukinni beinbrotahættu, þar sem gamla beinið sem verður eftir að lyfin eru gefin slitnar og verður stökkt. Flestir læknar telja engu að síður að ávinningurinn af bisfosfónötum vegi mun þyngra en áhættan. Heilbrigðisstarfsfólk þarf að meta ávinning og áhættu í hverju tilviki. Meðferð með bisfosfónötum getur dregið úr heildarhættu á aflögunum eða beinbrotum og þar með úr þörf fyrir skurðaðgerð og þeirri áhættu og fylgikvillum sem henni fylgja.

Blóð- og taugaaðfærslur

Frauðbeinið og mergholið fá næringu frá slagæðum sem liggja í gegnum þéttbeinið. Slagæðarnar ganga inn um næringargöt (eintala: næringargat), lítil op í beinskaftinu (mynd 6.15). Beinfrumur í frauðbeini fá næringu frá æðum beinhimnunnar sem ganga inn í frauðbeinið og frá blóði sem streymir um mergholin. Þegar blóðið hefur streymt um mergholin safnast það í bláæðar sem liggja síðan út úr beininu um götin.

Auk blóðæðanna liggja taugar sömu leiðir inn í beinið og eru þéttastar á þeim svæðum þess þar sem efnaskipti eru mest. Taugarnar skynja sársauka og virðast einnig eiga þátt í að stjórna blóðflæði og beinvexti. Það skýrir mikinn þéttleika þeirra á svæðum beina með mikla efnaskiptavirkni.

Myndin sýnir hægri lærlegg framan frá. Lærleggurinn er klofinn eftir endilöngu til að sýna innri gerð hans. Ytra lag hans er merkt sem beinhimna. Innan hennar er þunnt þéttbeinslag sem umlykur miðlægt holrými, mergholið. Við báða beinenda er holrýmið fyllt frauðbeini. Næringarslagæð og næringarbláæð ganga í gegnum beinhimnuna og þéttbeinið um miðbik beinskaftsins. Eftir að æðarnar koma inn í beinið greinast þær í báðar áttir um mergholið. Sumar slagæðar og bláæðar í mergholinu greinast einnig inn í frauðbeinið í nær- og fjærenda. Aðrar æðar, sem nefnast falslagæðar og falsbláæðar, ganga hins vegar utan frá inn í falinn. — **Mynd 6.15.** Blóðæðar og taugar ganga inn í beinið um næringargat.