2828 Þroski og erfðir

Lykilhugtök

Lykilhugtök

endahettuviðbragð: úthvolfun endahettu sáðfrumu eftir frjómögnun; losuð ensím og hreyfing sáðfrumunnar stuðla að því að hún komist gegnum frumur geislakraga og glærbelti eggfrumunnar

endahetta sáðfrumu: hettulaga líffæri fremst á höfði sáðfrumu sem inniheldur ensím og himnuprótein sem taka þátt í bindingu sáðfrumunnar við hjúplög eggfrumunnar og leið hennar gegnum þau

eftirburður: þriðja stig fæðingar, þegar fylgja og tengdar fósturhimnur skiljast frá legi og fæðast

þvagbelgur: útvöxtur frá blómabelg sem tengist snemmmyndun naflastrengsæða og þvagbands; hann verður ekki sjálfur að þvagblöðrunni

genasamsæta: eitt af tveimur eða fleiri mögulegum afbrigðum DNA-raðar við sama genasæti á samsvarandi litningum

líknarbelgur: innsta fósturhimnan; hún umlykur líknarbelgshol og legvatn sem fóstrið þroskast í

líknarbelgshol: vökvafyllt hol sem myndast yfir yfirlagi snemmfósturvísis og afmarkast síðar af líknarbelgnum

A-litningur: litningur sem er ekki kynlitningur; venjuleg líkamsfruma manns hefur 22 pör A-litninga

A-litningatengt ríkjandi: erfðamynstur þar sem eitt sjúkdómsvaldandi eða svipgerðarbreytandi samsætueintak á A-litningi getur nægt til að eiginleikinn komi fram

A-litningatengt víkjandi: erfðamynstur þar sem eiginleiki kemur yfirleitt fram þegar tvö sjúkdómsvaldandi eða svipgerðarbreytandi samsætueintök eru til staðar á A-litningum

kímblöðruhol: vökvafyllt hol kímblöðrunnar

kímblöðra: snemmþroskastig spendýrsfósturvísis sem hefur ytra lag næringarþekju, innri frumumassa og kímblöðruhol; það myndast fyrir hreiðrun

kleyfingur: ein dótturfrumnanna sem myndast við kleyfun snemmfósturvísis

Braxton Hicks-samdrættir: óreglulegir legsamdrættir sem geta komið fram á meðgöngu án framsækinnar útþynningar eða útvíkkunar legháls; þeir eru ekki sjálfir merki um virka fæðingu

brúnn fituvefur: æðaríkur og hvatberaríkur fituvefur þar sem aftengiprótein 1 beinir oxunarorku að miklu leyti í varmamyndun

frjómögnun: lífeðlisfræðilegar breytingar á sáðfrumu í æxlunarfærum sem auka hreyfanleika hennar og gera hana hæfa til endahettuviðbragðs og frjóvgunar

beri: einstaklingur sem ber sjúkdómsvaldandi genabreytingu án þess að hafa dæmigerða svipgerð hennar og getur miðlað henni til afkomenda; hugtakið er oftast notað um arfblendna bera víkjandi breytingar

æðabelgur: ysta fósturhimnan, mynduð úr næringarþekju og utanfósturvísismiðlagi; æðabelgstotur hennar mynda fósturhluta fylgjunnar

æðabelgshimna: snemmhimna utan um fósturvísi sem myndast úr næringarþekju og utanfósturvísismiðlagi og þroskast í æðabelg

æðabelgstotur: greinóttar totur æðabelgs sem teygja sig inn í fellibelg móður og mynda meginflöt efna- og loftskipta í fylgju

kleyfun: röð mítósuskiptinga snemmfósturvísis sem fjölgar frumum án samsvarandi aukningar á heildarrúmmáli hans

jafnríki: erfðamynstur þar sem afurðir eða svipgerðir tveggja ólíkra samsæta koma báðar greinilega fram í arfblendnum einstaklingi

broddur: fyrsta mjólkin eftir fæðingu; hún er yfirleitt gulleit og inniheldur meðal annars mikið af ónæmisþáttum, þar á meðal mótefnum

þungunarvefir: okfruma eða fósturvísir ásamt tengdum utanfósturvísisvefjum og himnum á tilteknu þroskastigi

geislakragur: lag kornfrumna utan um glærbelti eggfrumunnar sem sáðfruma þarf að komast gegnum áður en hún bindst glærbeltinu

barkarviðbragð: úthvolfun barkarkorna eggfrumunnar eftir samruna við sáðfrumu; hún breytir glærbeltinu og er meginhindrun spendýra gegn fjölfrjóvgun

útvíkkun legháls: aukning á opnun legháls á fyrsta stigi fæðingar, samhliða útþynningu og styttingu hans

ríkjandi: lýsir samsætu eða eiginleika sem getur komið fram í svipgerð þegar eitt samsætueintak er til staðar; það segir ekki til um algengi eða líffræðilega yfirburði

lífshamlandi ríkjandi samsæta: ríkjandi samsæta sem getur valdið dauða fyrir æxlunaraldur eða stytt ævi; seint framkomin samsæta getur samt borist milli kynslóða

slagæðargangur: æðatenging í fóstri milli lungnaslagæðastofns og ósæðar sem beinir stórum hluta útfalls hægri slegils fram hjá lungnablóðrás

bláæðargangur: æðatenging í fóstri sem leiðir hluta blóðs úr naflabláæð fram hjá lifrarháræðum til neðri holæðar

útlag: ytra frumlagslag fósturvísis sem myndar meðal annars taugakerfi, skynþekjur, yfirhúð, hár og neglur

utanlegsþungun: hreiðrun þungunarvefja utan legslímuhols, oftast í eggjaleiðara

fósturvísir: þroskastig manns frá upphafi þriðju viku til loka áttundu viku eftir frjóvgun

fósturvísisfelling: höfuð-, hala- og hliðarfellingar sem breyta flatri fósturvísisskífu í þrívíðan líkama og afmarka meðal annars frumgirni

innlag: innra frumlagslag fósturvísis sem myndar meðal annars þekju meltingar- og öndunarvega og kirtilvef lifrar og briss

yfirlag: efra frumlag tvílaga fósturvísisskífunnar; frumur þess mynda öll þrjú frumlagalögin við frumlagsmyndun

skapaskurður: skurður á spöng og aftari leggönguvegg sem getur verið gerður í völdum fæðingum en er ekki ráðlagður sem venjubundin aðgerð

fæðingarstig barns: annað stig fæðingar, frá fullri útvíkkun legháls þar til barnið er fætt; legsamdrættir og eftir atvikum rembingsviðbragð stuðla að framgangi

frjóvgun: samruni sáðfrumu og annars stigs eggfrumu sem hrindir af stað lokum meiósu II og sameinar erfðaefni þeirra í okfrumu

frjóvgunarhindrun glærbeltis: breyting á glærbelti eftir barkarviðbragð sem hindrar frekari bindingu og innkomu sáðfrumna; hún er ekki sérstök ný himna í mönnum

fóstur: þroskastig manns frá upphafi níundu viku eftir frjóvgun til fæðingar

egglaga op: op í milligáttarskiptum fósturhjarta sem beinir hluta blóðs frá hægri gátt til vinstri gáttar og fram hjá lungnablóðrás

formjólk: mjólk sem kemur fyrr í brjóstagjöf; fitustyrkur eykst oft eftir því sem líður á gjöfina, en samsetning breytist samfellt og skörp mörk eru ekki milli formjólkur og eftirmjólkur

frumlagsmyndun: frumuflutningur og sérhæfing á þriðju viku eftir frjóvgun sem myndar útlag, miðlag og innlag

arfgerð: samsætusamsetning einstaklings við eitt eða fleiri genasæti; merkingin getur einnig vísað víðar til erfðasamsetningar hans

meðganga: tímabilið frá frjóvgun eða, í klínísku tímatali, frá fyrsta degi síðustu tíða til fæðingar

arfblendinn: með tvær ólíkar genasamsætur við tiltekið genasæti

eftirmjólk: mjólk sem kemur síðar í brjóstagjöf og er oft fituríkari; hún er hluti af samfelldri breytingu á mjólkursamsetningu, ekki afmarkaður sérstakur mjólkurflokkur

arfhreinn: með tvær eins genasamsætur við tiltekið genasæti

kóríóngónadótrópín manna (hCG): hormón frá næringarþekju snemma á meðgöngu sem viðheldur gulbúi og þar með myndun prógesteróns og estradíóls þar til fylgjan tekur við meginhlutverki sterahormónamyndunar

undirlag: neðra frumlag tvílaga fósturvísisskífunnar; það tekur þátt í myndun blómabelgs en myndar ekki frumlagalög fósturvísisins sjálfs

hreiðrun: ferlið þegar kímblöðra festist við og grefur sig inn í legslímu, venjulega frá um sjötta til sjöunda degi eftir frjóvgun

ófullkomið ríki: erfðamynstur þar sem arfblendin arfgerð hefur svipgerð á milli svipgerða beggja arfhreinna arfgerða

innri frumumassi: frumuþyrping inni í kímblöðru sem myndar fósturvísinn og hluta utanfósturvísisvefja

samdráttur legs eftir fæðingu: endurmyndun og smækkun legs á vikunum eftir fæðingu í átt að ástandi fyrir meðgöngu

litningagerð: skipuleg framsetning á litningum frumu eftir stærð og byggingu, oft röðuðum í samstæð pör til að meta fjölda og stórgerð

mjólkurmyndun: myndun og seyti mjólkur í mjólkurkirtlum; ferlið er hormónastýrt og eftir að það nær fótfestu einnig stjórnað af tíðni og árangri mjólkurfjarlægingar

fósturdúnn: fínt, mjúkt hár sem þekur stóran hluta fósturhúðar um tíma og fellur að mestu fyrir eða skömmu eftir fæðingu

mjólkurlosunarviðbragð: oxýtósínmiðlaður samdráttur vöðvaþekjufrumna sem flytur mjólk úr seytiblöðrum í mjólkurganga, oftast eftir sog- eða önnur skynboð

sig fósturs: færsla framhluta fósturs neðar í grindina seint á meðgöngu; tímasetning og áhrif eru breytileg

úthreinsun sængurkvenna: útferð frá legi og leggöngum eftir fæðingu sem breytist úr blóðugri rauðhreinsun í glærhreinsun og síðan hvíthreinsun meðan legslíman grær

fóstursaur: fyrstu hægðir nýbura, myndaðar úr meðal annars frumuleifum, slími, galllitarefnum og efnum sem fóstrið hefur gleypt með legvatni

miðlag: miðfrumlag fósturvísis sem myndar meðal annars stoð- og hreyfivefi, hjarta, æðar, blóð, nýru og stóran hluta æxlunarfæra

kímber: þétt frumuþyrping kleyfinga sem myndast fyrir kímblöðrustig og berst inn í legholið

stökkbreyting: varanleg breyting á DNA-röð; áhrif hennar ráðast meðal annars af staðsetningu, frumugerð og því hvort hún er í kímfrumulínu eða líkamsfrumu

taugafelling: upphækkuð brún taugaplötu sitt hvorum megin við taugaskoru

taugaplata: þykknað svæði útlagstaugaþekju á bakhlið fósturvísis sem fellur saman og myndar taugarör

taugarör: pípulaga fósturvísisbygging sem myndast þegar taugafellingar renna saman og verður að heila og mænu

taugapípumyndun: fósturvísisferli þar sem taugaplata mótast, fellur saman og lokast í taugarör

varmamyndun án skjálfta: varmamyndun í brúnum fituvef þar sem UCP1 aftengir róteindafall frá ATP-myndun svo oxunarorka losnar sem varmi

seil: staflaga miðlagsbygging fósturvísis sem skilgreinir líkamsás og sendir mikilvæg mynstrunarboð; leifar hennar verða yfirleitt kjarnahlaup liðþófa

líffæramyndun: myndun og snemmsérhæfing líffærakerfa fósturvísis úr frumlagalögunum

fæðing: ferli hríða, útþynningar og útvíkkunar legháls, fæðingar barns og eftirburðar

svipgerð: mælanlegir eða sjáanlegir eiginleikar einstaklings sem verða til í samspili arfgerðar, genatjáningar, þroska og umhverfis

fylgja: tímabundið líffæri móður og fósturs sem styður loft-, næringar- og úrgangsskipti, myndar hormón og tekur þátt í ónæmis- og efnaskiptastjórnun meðgöngu

fyrirsæt fylgja: fylgja sem hylur innri leghálsmunna að hluta eða öllu leyti; hún stafar ekki af lágri stöðu fósturs

fylgjumyndun: myndun og þroskun fylgju frá næringarþekju, æðabelgstotum og móðurfellibelg; vöxtur og endurmótun halda áfram út meðgöngu

fjölfrjóvgun: innkoma erfðaefnis fleiri en einnar sáðfrumu í eggfrumu

frumrák: langsum frumuþykknun í yfirlagi sem skilgreinir líkamsása og er inngönguleið frumna sem mynda innlag og miðlag við frumlagsmyndun

prólaktín: hormón frá framhluta heiladinguls sem stuðlar að mjólkurmyndun; eftir fæðingu örvar sog endurtekin prólaktínboð en staðbundin mjólkurfjarlæging hefur einnig áhrif á framleiðslu

Punnett-reitur: reitur sem sýnir mögulegar samsætusamsetningar afkomenda og líkur þeirra fyrir hverja getnaðartilraun miðað við tiltekna arfgerð foreldra

fyrstu hreyfingar fósturs sem barnshafandi einstaklingur finnur: fyrstu greinilegu fósturhreyfingarnar sem barnshafandi einstaklingur skynjar; tímasetning er breytileg

víkjandi: lýsir samsætu eða eiginleika sem kemur við einfalt tvísamsætu genasæti yfirleitt ekki fram í svipgerð arfblendings en getur komið fram þegar ekkert ríkjandi samsætueintak er til staðar

lífshamlandi víkjandi samsæta: víkjandi samsæta sem getur valdið dauða eða verulega styttri ævi þegar tvö sjúkdómsvaldandi eintök eru til staðar

kynlitningar: X- og Y-litningar sem bera gen tengd kynþroskun og marga aðra eiginleika; algengar litningagerðir eru XX og XY en til eru önnur samsetningar- og þroskamynstur

hjáveita: æðatenging eða leið sem beinir blóðflæði fram hjá tilteknu æðabeði eða líffæri

frumliðsbolur: einn af pöruðum, endurteknum miðlagskubbum sitt hvorum megin við seilina í snemmfósturvísi; þeir mynda meðal annars hluta hryggjar, beinagrindarvöðva og leðurhúðar

samrunanæringarþekja: fjölkjarna ytra lag næringarþekju sem ræðst inn í legslímu, tekur þátt í hreiðrun og myndar meðal annars hCG

eiginleiki: mælanlegur eða greinanlegur breytileiki í svipgerð

þriðjungur meðgöngu: eitt af þremur klínískum tímabilum sem meðgöngu er skipt í; mörkin eru áætluð og hvert tímabil er ekki nákvæmlega þrír almanaksmánuðir

næringarþekja: ytra frumulag kímblöðru sem myndar meðal annars æðabelg og fósturhluta fylgju; kímblöðruholið er sérstakt hol innan kímblöðrunnar

fæðingarhríðir: reglulegir legsamdrættir sem valda framsækinni útþynningu og útvíkkun legháls og leiða til fæðingar; mynstrið er metið með klínísku samhengi en ekki aðeins svörun við hvíld eða vökva

naflastrengur: tenging milli fósturs og fylgju sem inniheldur venjulega eina naflabláæð og tvær naflaslagæðar; æðarnar flytja blóð fósturs til og frá fylgjunni en móður- og fósturblóð blandast venjulega ekki beint

fósturfarði: hvítt, fitu- og próteinríkt yfirborðslag sem ver húð fósturs í legvatni og auðveldar meðal annars aðlögun húðar við fæðingu

X-tengt: erfðamynstur eiginleika sem tengist genasæti á X-litningi

X-tengt ríkjandi: X-tengt erfðamynstur þar sem eitt svipgerðarbreytandi samsætueintak getur nægt til að eiginleikinn komi fram

X-tengt víkjandi: X-tengt erfðamynstur þar sem eiginleiki kemur yfirleitt fram þegar ekkert virkt ríkjandi samsætueintak er til staðar; áhrif ráðast meðal annars af fjölda X-litninga og X-óvirkjun

blómabelgur: utanfósturvísisbelgur sem styður næringarflutning, blóðmyndun og uppruna frumkímfrumna á fyrstu þroskastigum og tengist frumgirni og þvagbelg

glærbelti: glýkóprótínríkur utanfrumuhjúpur umhverfis eggfrumu og snemmfósturvísi sem tekur þátt í bindingu sáðfrumu, frjóvgun og hindrun fjölfrjóvgunar

okfruma: fyrsta tvílitna fruma nýs einstaklings eftir frjóvgun; hún myndast þegar erfðaefni eggfrumu og sáðfrumu kemur saman fyrir fyrstu mítósuskiptingu