Inngangur

Inngangur

Fæðuneysla er lífsnauðsynleg og jafnframt félagsleg og skynræn upplifun. Fjölbreytt fæði sér líkamanum fyrir orkugjöfum, nauðsynlegum næringarefnum og byggingarefni. Frumur umbreyta þessum efnum í efnaskiptaferlum: sum hvörf losa eða varðveita nýtanlega orku, önnur mynda prótein, himnur og önnur frumuefni og enn önnur endurvinna eða fjarlægja sameindir. Dreifing máltíða yfir daginn getur hentað fólki með ólíkum hætti; næringargildi heildarfæðisins skiptir meira máli en ein algild regla um morgunverð.

Í þessum kafla er fjallað um hluta þeirra efnahvarfa sem eru nauðsynleg fyrir líf og mynda saman efnaskipti. Sérstök áhersla er lögð á orkukrefjandi uppbyggingarhvörf og orkugefandi niðurbrotshvörf. Skoðað verður hvernig næringarefni eru unnin, hvernig súrefni þjónar sem lokarafeindaþegi við loftháða oxun þótt ATP geti einnig myndast án beinnar súrefnisnotkunar í glýkólýsu, hvernig hvatberar nýta orku oxunar til ATP-myndunar og hitaframleiðslu og hvernig hormón, vítamín og steinefni styðja og stjórna efnaskiptaferlum.

Orkunotkun líkamans ræðst af samspili aldurs, líkamsstærðar og -samsetningar, virkni orkufrekra líffæra, hreyfingar, fæðuinntöku, hormóna, líkamshita, heilsufars, lyfja og erfða. Hreyfing breytir hreyfitengdri orkunotkun og fæða veldur varmamyndun vegna meltingar og vinnslu næringarefna; þessi hugtök eru ekki það sama og grunnhraði efnaskipta (BMR), sem er mældur við ströng grunnskilyrði. Þjálfun og mataræði geta breytt fitufríum massa og heildarorkunotkun, en áhrif á orkunotkun í hvíld eru breytileg. Meðalmunur milli kynjahópa skýrist að verulegu leyti af líkamsstærð, fitufríum massa, vefja- og líffærasamsetningu og hormónaástandi og mikil skörun er milli einstaklinga. Ekki er til nein föst prósentutala á ári sem lýsir aldurstengdri breytingu; stærðarleiðrétt heildarorkunotkun er að meðaltali fremur stöðug frá ungum fullorðinsárum fram undir sextugt og minnkar síðan hægt, en ferill einstaklinga er breytilegur. Erfðabreytileiki leggur sitt af mörkum ásamt líkamsbyggingu, lífeðlisástandi og umhverfi. Allir menn nýta þó sömu meginleiðir efnaskipta.