Lykilhugtök – Líffæra- og lífeðlisfræði, 2. útgáfa (IS) | Námsgögn

2424 Efnaskipti og næring

Lykilhugtök

Lykilhugtök

upptökufasi: efnaskiptaástand fyrstu klukkustundanna eftir fæðuinntöku, þegar melting og frásog næringarefna stendur yfir og insúlínáhrif styðja nýtingu og geymslu þeirra

asetýlkóensím A (asetýl-CoA): virkjaður tveggja kolefna asýlhópur sem tengist oxalóasetati við upphaf sítrónusýruhrings og er einnig milliefni í fjölmörgum myndunar- og niðurbrotsferlum

uppbyggingarhormón: hormón sem stuðla að myndun og geymslu stærri sameinda úr smærri forverum; flokkunin er kennslufræðileg því mörg hormón hafa vefja- og ástandsháð áhrif

uppbyggingarhvörf: efnahvörf sem byggja stærri sameindir úr smærri einingum og krefjast yfirleitt orku eða afoxunarkrafts

ATP-syntasi: snúningsvirk ensímflétta í innri hvatberahimnu sem nýtir prótónuhreyfikraft til að mynda ATP úr ADP og ólífrænu fosfati

grunnhraði efnaskipta (BMR): lágmarksorkunotkun vakandi einstaklings við stöðluð grunnskilyrði: í líkamlegri og andlegri hvíld, fastandi og í varmahlutlausu umhverfi; er ekki sama og öll dagleg orkunotkun

beta-hýdroxýbútýrat: algengasta ketónkornið í blóði við ketónamyndun; myndast úr asetóasetati í lifur og getur oxast sem eldsneyti í vefjum sem hafa ketónaleysingarensím

beta-oxun: hringferli sem klýfur virkjaða fitusýru í tveggja kolefna asetýl-CoA-einingar og myndar NADH og FADH₂

gallsölt: jónaðar gallsýruafleiður sem lifrin myndar úr kólesteróli; þau ýra fitu og mynda blönduð fitukirni sem auðvelda meltingu og frásog lípíða, en kljúfa ekki sjálf þríglýseríð

lífefnasmíðarhvörf: uppbyggingarhvörf þar sem frumur mynda nýjar lífsameindir úr smærri forverum

líkamsþyngdarstuðull (BMI): skimunar- og flokkunarmælikvarði sem er reiknaður með því að deila líkamsþyngd í kílógrömmum með hæð í metrum í öðru veldi; hjá flestum fullorðnum telst 18,5–24,9 kjörþyngd, 25,0–29,9 ofþyngd og 30 eða meira offita, en túlkun þarf að taka mið af líkamsbyggingu og klínísku samhengi

kílókaloría: orka sem þarf til að hækka hitastig 1 kg (1000 g) af vatni um 1 °C; ein kílókaloría (kkal) jafngildir 4,184 kJ og er sú „Calorie“ sem notuð er á enskum næringarmerkingum

niðurbrotshormón: hormón sem stuðla í tilteknum vefjum og efnaskiptaástandi að niðurbroti eða losun geymdra sameinda; flokkunin er einföldun því áhrif hormóna eru fjölþætt

niðurbrotshvörf: efnahvörf sem brjóta stærri sameindir niður í smærri afurðir og geta losað nýtanlega frjálsa orku

frumuöndun: samheiti yfir oxun eldsneytissameinda og myndun ATP með meðal annars sykurrofi, oxun pýrúvats, sítrónusýruhring og oxunarfosfórun; eldsneytið er ekki eingöngu glúkósi

kólestókínín (CCK): hormón frá skeifugörn og ásgörn sem örvar ensímríka seytingu briss, samdrátt gallblöðru og slökun þrengivöðva lifrar- og brisrásarbiðu og hægir jafnframt á magatæmingu

iðrakirni: stórar lípóprótínagnir með kjarna úr þríglýseríðum og kólesterýlesterum og yfirborð úr fosfólípíðum, kólesteróli og apólípóprótínum; flytja langkeðjulípíð úr iðraþekjufrumum um sogæðar til blóðrásar

kýmótrypsín: prótínkljúfur briss sem klýfur peptíðtengi í smáþörmum og er seyttur sem óvirkt kýmótrypsínógen

kýmótrypsínógen: óvirkt forensím kýmótrypsíns sem trypsín virkjar með prótínrofi í smáþörmum

sítrónusýruhringur: einnig kallaður Krebs-hringur eða þríkarboxýlsýruhringur; oxar asetýl-CoA í CO₂ og myndar NADH, FADH₂ og GTP eða ATP. Oxun pýrúvats í asetýl-CoA gerist á undan hringnum

varmaleiðni: varmaflutningur milli efna eða yfirborða sem snertast beint

varmaburður: varmaflutningur með hreyfingu lofts eða vökva við yfirborð, til dæmis húð

elastasi: prótínkljúfur briss sem klýfur meðal annars elastín og önnur prótín í smáþörmum og er seyttur sem forensímið próelastasi

rafeindaflutningskeðja (ETC): röð innri hvatberahimnuflétta og hreyfanlegra rafeindabera sem flytja rafeindir til súrefnis; frjáls orka flutningsins knýr prótónudælingu og myndar prótónuhreyfikraft fyrir ATP-syntasa

orkunotkunarstig: fyrri hluti sykurrofs þar sem tvær ATP-sameindir eru notaðar til að fosfóra glúkósa og milliefni og mynda tvær þriggja kolefna sameindir

orkumyndunarstig: síðari hluti sykurrofs þar sem myndast ATP með hvarfefnisfosfórun, NADH og pýrúvat; nettóafrakstur alls sykurrofs er tvö ATP á glúkósa

enterópeptíðasi (enterókínasi): himnubundinn prótínkljúfur á burstaborði skeifugarnar sem virkjar trypsínógen í trypsín; trypsín virkjar síðan fleiri forensím briss

uppgufun: fasabreyting vatns úr vökva í gufu sem tekur til sín varma; sviti kælir aðeins að því marki sem hann gufar upp

FADH2: afoxað form FAD sem flytur rafeindir og prótónur frá efnaskiptahvörfum, meðal annars sítrónusýruhring og beta-oxun, til rafeindaflutningskeðjunnar; er ekki hvarfefni sem sykurrof þarfnast

oxun fitusýra: efnaskiptaferli þar sem fitusýrur eru virkjaðar og síðan styttar um tvö kolefni í hverri umferð beta-oxunar og mynda asetýl-CoA, NADH og FADH₂

flavínadeníndínúkleótíð (FAD): oxað kóensím sem tekur við tveimur rafeindum og tveimur prótónum í tilteknum efnaskiptahvörfum og verður FADH₂

glúkókínasi: ensím einkum í lifrarfrumum og beta-frumum briseyja sem fosfórar glúkósa í glúkósa-6-fosfat; hefur lægri sækni og meiri afkastagetu fyrir glúkósa en flest hexókínasaafbrigði

glúkósanýmyndun: myndun glúkósa úr forverum sem eru ekki kolvetni, meðal annars laktati, glýseróli og sykurmyndandi amínósýrum; fer einkum fram í lifur og við lengri föstu einnig í nýrnaberki

glúkósa-6-fosfat: fosfóraður glúkósi sem myndast með hexókínasa eða glúkókínasa og er greinipunktur milli sykurrofs, glýkógenmyndunar, pentósafosfatferils og annarra ferla

glýkógen: mjög greinótt glúkósafjölsykra sem geymir glúkósaeiningar einkum í lifur og beinagrindarvöðvum

sykurrof (glýkólýsa): röð tíu frymisbundinna efnahvarfa sem breytir einum glúkósa í tvö pýrúvöt og myndar nettó tvö ATP og tvö NADH; getur haldið áfram án súrefnis ef NAD⁺ er endurmyndað

hexókínasi: ensím í flestum vefjum sem fosfórar glúkósa í glúkósa-6-fosfat og heldur honum þannig inni í frumunni; flest afbrigði hafa meiri glúkósasækni en glúkókínasi

3-hýdroxý-3-metýlglútarýl-CoA (HMG-CoA): milliefni sem HMG-CoA-syntasi myndar úr asetóasetýl-CoA og asetýl-CoA í hvatberum lifrar við ketónamyndun; HMG-CoA-lýasi klýfur það í asetóasetat

óvirk forensím: óvirk form ensíma, einnig kölluð sýmógen, sem virkjast með sértækum klofningi; þau draga úr hættu á að prótínkljúfar melti frumur eða göng maga og briss áður en þeir komast í meltingarveg

insúlín: hormón frá beta-frumum briseyja sem hækkandi blóðsykur og önnur máltíðarboð örva; eykur GLUT4-miðlaða glúkósaupptöku einkum í beinagrindarvöðva, hjartavöðva og fituvef, stuðlar að geymslu næringarefna og hamlar glúkósaframleiðslu lifrar

ketónkorn (ketóefni): asetóasetat, beta-hýdroxýbútýrat og asetón sem myndast í hvatberum lifrar við lágt insúlín, mikla fitusýruoxun og takmarkað flæði asetýl-CoA um sítrónusýruhring; fyrstu tvö eru flutt til annarra vefja sem eldsneyti en lifrin getur ekki sjálf nýtt þau

Krebs-hringur: annað heiti sítrónusýruhrings eða þríkarboxýlsýruhrings; oxar asetýl-CoA í CO₂, myndar NADH, FADH₂ og GTP eða ATP og endurmyndar oxalóasetat. Oxun pýrúvats gerist á undan hringnum

fitumyndun: myndun fitusýra og þríglýseríða úr umfram kolefnis- og orkulindum; fitusýrumyndun fer einkum fram í lifur og að einhverju marki fituvef en þríglýseríð eru mynduð og geymd víðar

fiturof: vatnsrof þríglýseríða í fitufrumum eða öðrum frumum í glýseról og frjálsar fitusýrur með samhæfðri virkni lípasa

efnaskiptahraði: hraði orkunotkunar eða orkuveltu líkamans á tímaeiningu; er ekki orkuinntaka að frádreginni orkunotkun, sem lýsir orkujafnvægi

efnaskipti: heild allra uppbyggingar- og niðurbrotshvarfa í frumum líkamans

steinefni: frumefni sem líkaminn þarf úr fæðu eða drykk og starfa sem jónir, sölt eða hlutar lífrænna sameinda við byggingu vefja og fjölbreytt lífeðlisferli

mónóasýlglýseról: glýserólsameind sem ein fitusýra er esterbundin við; 2-mónóasýlglýseról er meginmyndefni brislípasa við meltingu þríglýseríða

einsykra: einfaldasta kolvetniseiningin sem ekki verður vatnsrofin í smærra kolvetni, til dæmis glúkósi, galaktósi eða frúktósi

NADH: afoxað form nikótínamíðadeníndínúkleótíðs sem ber rafeindir og afoxunarkraft frá efnaskiptahvörfum; í sykurrofi er NAD⁺ hvarfefni og NADH myndefni

nikótínamíðadeníndínúkleótíð (NAD⁺): oxað kóensím sem tekur við hýdríði eða tveimur rafeindum og einni prótónu í efnaskiptahvörfum og verður NADH

oxun: tap rafeinda eða hækkun oxunartölu; getur einnig falist í vetnistapi eða súrefnisbindingu eftir samhengi

oxunar-afoxunarhvarf: samtengd efnahvörf þar sem rafeindir eða afoxunarígildi flytjast milli efna; annað efnið oxast og hitt afoxast

oxunarfosfórun: ferli þar sem oxun NADH og FADH₂ og afoxun súrefnis knýr myndun prótónuhreyfikrafts sem ATP-syntasi nýtir til að fosfóra ADP í ATP

brislípasar: lípíðkljúfandi ensím í brissafa; brislípasi með hjálparprótíninu kólípasa vatnsrýfur einkum þríglýseríð í 2-mónóasýlglýseról og frjálsar fitusýrur

pepsín: prótínkljúfur magans sem virkjast úr pepsínógeni í súru umhverfi og hefur prótínrof með því að kljúfa prótín í peptíð

fjölsykrur: kolvetnisfjölliður úr mörgum einsykrueiningum, til dæmis sterkja, glýkógen og sellulósi

föstuástand: efnaskiptaástand milli máltíða eftir að meginfrásogi lýkur; lægra insúlín og önnur hormónaboð styðja glýkógenrof og glúkósanýmyndun í lifur, fiturof í fituvef og vefjasértæka nýtingu glúkósa og fitusýra og, eftir því sem fastan lengist, ketónkorna

prótínrof: klofningur peptíðtengja sem brýtur prótín niður í smærri peptíð og að lokum amínósýrur

pýrúvat: þriggja kolefna afurð sykurrofs sem getur meðal annars afoxast í laktat, tekið þátt í glúkósanýmyndun eða oxast í asetýl-CoA áður en kolefnið fer í sítrónusýruhring

varmageislun: varmaflutningur með rafsegulgeislun; mannslíkaminn gefur einkum frá sér langbylgjuinnrauða geislun en getur einnig tekið við geislunarvarma

afoxun: upptaka rafeinda eða lækkun oxunartölu; gerist alltaf samhliða oxun annars efnis

munnvatnsamýlasi: ensím í munnvatni sem byrjar að vatnsrjúfa alfa-1,4-glýkósíðtengi í sterkju og glýkógeni

sekretín: hormón frá S-frumum skeifugarnar sem súrt iðramauk örvar; eykur bíkarbónat- og vökvaseytingu í bris- og gallrásum og hjálpar þannig að hlutleysa sýru

natríumvetniskarbónat: salt sem gefur HCO₃⁻ í lausn; bíkarbónat í brissafa hlutleysir súrt iðramauk í skeifugörn og hækkar sýrustigið að starfssviði meltingarensíma

lokaþegi rafeinda: sameind sem tekur við rafeindum í lok rafeindaflutningskeðju; í hvatberum er O₂ lokaþeginn og afoxast með prótónum í H₂O við flóka IV

varmahlutlaust hitabil: bil virkshita þar sem grunn- eða hvíldarefnaskipti duga til að halda kjarnahita án viðbótarhitamyndunar eða virkrar uppgufunarkælingar; fyrir nakinn fullorðinn í hvíld er oft nefnt gildi nálægt 84 °F, en bilið ræðst meðal annars af klæðnaði, loftstreymi og líkamsbyggingu

hitastjórnun: samstillt skynjun og stýring hitamyndunar, varmageymslu og varmataps sem heldur kjarnahita innan lífeðlisfræðilegra marka

amínfærsla: flutningur amínóhóps frá amínósýru til alfa-ketósýru, oft þannig að glútamat myndast; frítt ammoníak losnar ekki í amínfærslunni sjálfri heldur meðal annars við síðari oxandi amínósviptingu

þríkarboxýlsýruhringur (TCA-hringur): annað heiti sítrónusýruhrings eða Krebs-hrings; oxar asetýl-CoA í CO₂, myndar NADH, FADH₂ og GTP eða ATP og endurmyndar oxalóasetat. Pýrúvat þarf fyrst að oxast í asetýl-CoA

þríglýseríð: lípíð úr glýseróli sem þrjár fitusýrur eru esterbundnar við; megingeymsluform fitusýra og orku í fituvef

trypsín: prótínkljúfur briss sem virkjast úr trypsínógeni í smáþörmum, klýfur fæðuprótín og virkjar meira trypsínógen og önnur forensím briss

trypsínógen: óvirkt forensím trypsíns sem þrúgufrumur briss seyta og enterópeptíðasi virkjar í smáþörmum

þvagefnishringur (þvagefnishringrás): ferli fimm ensímhvarfa í lifrarfrumum sem bindur köfnunarefni úr ammoníaki og aspartati ásamt kolefni úr bíkarbónati í þvagefni; þvagefnið fer með blóði til nýrna og skilst út í þvagi

vítamín: lífræn örnæringarefni sem líkaminn þarf í litlu magni og gegna fjölbreyttum hlutverkum, meðal annars sem kóensím eða forstig þeirra og andoxunarefni, og taka einnig þátt í stjórn genatjáningar og virkjun prótína