1111 Vöðvakerfið

11.5 Vöðvar axlargrindar og efri útlima

Námsmarkmið

Eftir að hafa kynnt þér efni þessa kafla átt þú að geta:

Borið kennsl á vöðva axlargrindar og efri útlima
Greint hreyfingar og hlutverk axlargrindar og efri útlima

Vöðvum axlar og efri útlims má skipta í fjóra hópa: vöðva sem gera axlargrindina stöðuga og stilla henni upp, vöðva sem hreyfa upphandlegginn, vöðva sem hreyfa framhandlegginn og vöðva sem hreyfa úlnlið, hönd og fingur. Axlargrindin myndast af hliðlægum endum viðbeins og herðablaðs ásamt nærenda upparmsleggs og vöðvunum sem þekja þessi þrjú bein og gera axlarliðinn stöðugan. Grindin myndar undirstöðu sem gerir höfði upparmsleggs kleift að hreyfa upphandlegginn í margar áttir í kúluliðnum við liðskál herðablaðsins.

Vöðvar sem stilla stöðu axlargrindar

Vöðvar sem stilla stöðu axlargrindar liggja annaðhvort framan eða aftan á brjóstgrindinni (mynd 11.22 og tafla 11.8). Fremri vöðvarnir eru neðanviðbeinsvöðvi, minni bringuvöðvi og fremri sagarvöðvi. Aftari vöðvarnir eru sjalvöðvi, stærri tigulvöðvi og minni tigulvöðvi. Þegar tigulvöðvarnir dragast saman færist herðablaðið miðlægt og getur þannig dregið öxlina og efri útliminn aftur.

Vinstri myndhlutinn sýnir vöðva axlargrindar framan og frá hlið en sá hægri sýnir þá aftan frá. — **Mynd 11.22.** Vöðvarnir sem gera axlargrindina stöðuga mynda trausta undirstöðu sem aðrir vöðvar nota til að hreyfa upphandlegginn. Stærri bringuvöðvi og axlarvöðvi, sem hreyfa upparmslegginn, hafa verið skornir frá á myndinni svo djúplægu stöðuvöðvarnir sjáist.

Vöðvar sem stilla stöðu axlargrindar
Staðsetning á brjóstgrind	Hreyfing	Hreyfður líkamshluti	Hreyfistefna líkamshluta	Aðalhreyfivöðvi	Upptök	Festa
Framan á brjóstgrind	Gerir viðbein stöðugt við hreyfingu með því að draga það niður	Viðbein	Lækkun	Neðanviðbeinsvöðvi	Fyrsta rifbein	Neðra yfirborð viðbeins
Framan á brjóstgrind	Snýr öxl fram, eins og við kast; aðstoðar við innöndun	Herðablað; rifbein	Herðablað: lækkar; rifbein: lyftir	Minni bringuvöðvi	Fremri yfirborð tiltekinna rifbeina (2–4 eða 3–5)	Krummaklakkur herðablaðs
Framan á brjóstgrind	Færir upphandlegg frá hlið líkamans fram fyrir hann; aðstoðar við innöndun	Herðablað; rifbein	Herðablað: færist fram; rifbein: lyftast	Fremri sagarvöðvi	Vöðvatungur frá tilteknum rifbeinum (1–8 eða 1–9)	Fremra yfirborð hrygglægrar randar herðablaðs
Aftan á brjóstgrind	Lyftir öxlum; dregur herðablöð saman; hallar höfði aftur	Herðablað; hálshryggur	Herðablað: snýr niður, dregst aftur, lyftist og lækkar; hryggsúla: réttist	Sjalvöðvi	Höfuðkúpa; hryggsúla	Axlarhyrna og herðablaðsnibba; viðbein
Aftan á brjóstgrind	Gerir herðablað stöðugt við hreyfingu axlargrindar	Herðablað	Dregur aftur; snýr niður	Stærri tigulvöðvi	Brjóstliðir (T2–T5)	Miðlæg rönd herðablaðs
Aftan á brjóstgrind	Gerir herðablað stöðugt við hreyfingu axlargrindar	Herðablað	Dregur aftur; snýr niður	Minni tigulvöðvi	Háls- og brjóstliðir (C7 og T1)	Miðlæg rönd herðablaðs

Vöðvar sem hreyfa upparmslegginn

Líkt og vöðvarnir sem stilla stöðu axlargrindar eru bæði ásvöðvar og herðablaðsvöðvar meðal þeirra vöðva sem liggja yfir axlarliðinn og hreyfa upparmslegginn (mynd 11.23 og mynd 11.24). Ásvöðvarnir tveir eru stærri bringuvöðvi og breiðasti bakvöðvi. Stærri bringuvöðvinn er þykkur og blævængslaga og þekur stóran hluta efri svæðis framanverðrar brjóstgrindarinnar. Breiðasti bakvöðvinn er breiður og þríhyrningslaga og liggur neðarlega á bakinu, þar sem hann festist í þykku bandvefsslíðri sem nefnist sinafell.

Efri vinstri myndhlutinn sýnir bringu- og bakvöðva frá hlið. Efri hægri hlutinn sýnir hægri axlarvöðva og vinstri bakvöðva aftan frá. Neðri vinstri hlutinn sýnir djúpa vöðva vinstri axlar framan frá og neðri hægri hlutinn sýnir djúpa vöðva vinstri axlar. — **Mynd 11.23.** (a, c) Vöðvar sem færa upparmslegginn fram liggja yfirleitt framan á líkamanum og eiga upptök á bringubeini, til dæmis stærri bringuvöðvi, eða framan á herðablaði, til dæmis herðablaðsgrófarvöðvi. (b) Vöðvar sem færa upparmslegginn upp eiga yfirleitt upptök á efri yfirborðum herðablaðs og/eða viðbeins, til dæmis axlarvöðvar. Vöðvar sem færa upparmslegginn niður eiga yfirleitt upptök á miðju baki eða mjóbaki, til dæmis breiðasti bakvöðvi. (d) Vöðvar sem færa upparmslegginn aftur liggja yfirleitt aftan á líkamanum og festast við herðablaðið, til dæmis neðannibbuvöðvi.

Taflan lýsir vöðvunum sem hreyfa upparmslegginn. Stærri bringuvöðvi er ásvöðvi sem færir olnbogana saman og upp, eins og við högg upp á við. Hann á upptök á viðbeini, bringubeini, brjóski rifbeina 1 til 6 eða 1 til 7 og sinafelli ytri skávöðva kviðar. Breiðasti bakvöðvi er ásvöðvi sem færir olnbogann aftur, eins og þegar olnboga er skotið í mann fyrir aftan, eða færir olnbogana í sundur. Hann á upptök á brjóstliðum T7 til T12, neðri hryggjarliðum, rifbeinum 9 til 12 og mjaðmarkambi. Axlarvöðvi er herðablaðsvöðvi sem lyftir upphandleggnum um öxl. Hann á upptök á hliðlægum þriðjungi viðbeins, axlarhyrnu og herðablaðsnibbu. Herðablaðsgrófarvöðvi er herðablaðsvöðvi sem aðstoðar stærri bringuvöðvann við að færa olnbogana saman og gerir axlarliðinn stöðugan við hreyfingu axlargrindar. Hann á upptök í herðablaðsgróf. Ofannibbuvöðvi er herðablaðsvöðvi sem fráfærir upphandlegginn, meðal annars við tennishögg, og á upptök í ofannibbugróf herðablaðs. Neðannibbuvöðvi snýr upphandleggnum út og á upptök í neðannibbugróf herðablaðs. Stærri sívalningsvöðvi aðstoðar við innsnúning um öxl og á upptök aftan á herðablaðinu. Minni sívalningsvöðvi aðstoðar neðannibbuvöðvann við að snúa upphandleggnum út og á upptök á hliðlægri rönd aftara yfirborðs herðablaðs. Krummaklakks- og upparmsvöðvi færir olnbogann upp og yfir líkamann, eins og þegar hönd er lögð á brjóst, og á upptök á krummaklakki herðablaðs. — **Mynd 11.24.** Vöðvar sem hreyfa upparmslegginn

Aðrir axlarvöðvar eiga upptök á herðablaðinu. Líffærafræðileg gerð axlarliðarins, liðbönd hans og skipan vöðvanna sem þekja hann gera upphandleggnum kleift að framkvæma ólíkar hreyfingar. Axlarvöðvinn er þykkur vöðvi sem myndar ávala lögun axlarinnar og er helsti fráfærsluvöðvi upphandleggsins. Hann aðstoðar einnig við beygju og innsnúning sem og réttingu og útsnúning. Herðablaðsgrófarvöðvinn á upptök framan á herðablaðinu og snýr upphandleggnum inn. Ofannibbuvöðvinn, sem liggur ofan herðablaðsnibbunnar, fráfærir upphandlegginn en neðannibbuvöðvinn, sem liggur neðan nibbunnar, snýr honum út. Þykkur og flatur stærri sívalningsvöðvi liggur neðan minni sívalningsvöðvans, réttir upphandlegginn og aðstoðar við aðfærslu og innsnúning. Langi minni sívalningsvöðvinn snýr upphandleggnum út og réttir hann. Að lokum beygir krummaklakks- og upparmsvöðvinn upphandlegginn og aðfærir hann.

Sinar djúplægu herðablaðsgrófarvöðvans, ofannibbuvöðvans, neðannibbuvöðvans og minni sívalningsvöðvans tengja herðablaðið við upparmslegginn. Þær mynda saman sinar snúningsvöðva axlarinnar, hring sina um axlarliðinn. Þegar hafnaboltakastarar þurfa að gangast undir axlaraðgerð er hún oftast gerð á þessari sinasamstæðu. Hún getur klemmst, bólgnað og rifnað frá beini vegna síendurtekinnar hreyfingar þegar handleggnum er lyft yfir höfuð til að kasta hratt.

Vöðvar sem hreyfa framhandlegginn

Framhandleggurinn myndast af sveif og öln. Fjórar meginhreyfingar hans um hjörulið olnbogans eru beyging, rétting, ranghverfing og rétthverfing. Beygjuvöðvar framhandleggsins eru tvíhöfðavöðvi upparms, upparmsvöðvi og upparms- og sveifarvöðvi. Réttivöðvarnir eru þríhöfðavöðvi upparms og olnbogavöðvi. Ranghverfivöðvarnir eru sívalur ranghverfivöðvi og ferhyrndur ranghverfivöðvi, en rétthverfivöðvinn er eini vöðvinn sem snýr framhandleggnum fram. Þegar framhandleggurinn snýr fram er hann í rétthverfri stöðu en þegar hann snýr aftur er hann í ranghverfri stöðu.

Tvíhöfðavöðvi upparms, upparmsvöðvi og upparms- og sveifarvöðvi beygja framhandlegginn. Tvíhöfðavöðvinn liggur yfir bæði axlar- og olnbogalið og beygir framhandlegginn. Hann tekur einnig þátt í rétthverfingu framhandleggsins um sveifar- og ölnarliði og beygir upphandlegginn um axlarlið. Upparmsvöðvinn liggur djúpt við tvíhöfðavöðvann og eykur kraftinn við beygingu framhandleggsins. Upparms- og sveifarvöðvinn getur beygt framhandlegginn hratt eða aðstoðað við að lyfta byrði hægt. Þessir vöðvar ásamt æðum og taugum þeirra mynda framhólf upphandleggsins, einnig nefnt fremra beygjuhólf hans (mynd 11.25 og mynd 11.26).

Fjölþætta myndin sýnir ólíka vöðva sem hreyfa framhandlegginn. Helstu vöðvahópar eru merktir. — **Mynd 11.25.** Vöðvar sem eiga upptök á upphandlegg beygja, rétta, ranghverfa og rétthverfa framhandlegginn. Vöðvar sem eiga upptök á framhandlegg hreyfa úlnlið, hönd og fingur.

Taflan lýsir vöðvunum sem hreyfa framhandlegginn. Tvíhöfðavöðvar upparms eru fremri vöðvar sem beygja olnbogann, eins og við tvíhöfðakreppu, og gera einnig lófanum kleift að snúa að líkamanum við beygingu. Þeir eiga upptök á krummaklakki og hnjóti ofan liðskálar. Upparmsvöðvinn á upptök framan á fjærenda upparmsleggs. Upparms- og sveifarvöðvinn er fremri vöðvi sem aðstoðar við og gerir olnbogann stöðugan í tvíhöfðakreppu. Hann á upptök á hliðlægum ofangnípukambi fjærenda upparmsleggs. Þríhöfðavöðvar upparms eru aftari vöðvar sem rétta framhandlegginn, eins og við högg. Þeir eiga upptök á hnjóti neðan liðskálar herðablaðs, aftan á skafti upparmsleggs og aftan á skaftinu fjærlægt við sveifarskor. Olnbogavöðvinn er aftari vöðvi sem aðstoðar við réttingu framhandleggsins og færir hann einnig frá líkamanum. Hann á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs. Sívali ranghverfivöðvinn er fremri vöðvi sem snýr lófanum niður. Hann á upptök á miðlægri gnípu upparmsleggs og krónuklakki ölnar. Ferhyrndi ranghverfivöðvinn er fremri vöðvi sem aðstoðar við að snúa lófanum niður og á upptök á fjærhluta fremra ölnarskafts. Rétthverfivöðvinn er aftari vöðvi sem snýr lófanum upp. Hann á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs og nærhluta ölnar. — **Mynd 11.26.** Vöðvar sem hreyfa framhandlegginn

Vöðvar sem hreyfa úlnlið, hönd og fingur

Tveir vöðvahópar auðvelda hreyfingar úlnliðs, handar og fingra. Ytri handarvöðvar eiga upptök á framhandlegg en innri handarvöðvar í lófanum.

Vöðvar framhandleggs sem hreyfa úlnlið, hönd og fingur

Vöðvar framhólfs framhandleggs, fremra beygjuhólfsins, eiga upptök á upparmslegg og festast á ólíkum hlutum handarinnar. Þeir mynda stærstan hluta framhandleggsins. Frá hliðlægu til miðlægs liggja í yfirborðslæga framhólfinu sveifarlægur beygivöðvi úlnliðs, langur lófavöðvi, ölnarlægur beygivöðvi úlnliðs og grunnlægur beygivöðvi fingra. Grunnlægi beygivöðvi fingra beygir höndina og fingurna um hnúaliði og gerir þannig hraðar fingrahreyfingar mögulegar, til dæmis við vélritun eða hljóðfæraleik (sjá mynd 11.27 og töflu 11.9). Slæm vinnuvistfræði getur þó ert sinar þessara vöðva þegar þær renna fram og aftur um úlnliðsgöngin framan á úlnliðnum. Þær geta þá klemmt miðtaugina, sem liggur einnig um göngin, og valdið úlnliðsgangaheilkenni. Vöðvar djúpa framhólfsins beygja fingurna svo hægt sé að kreppa hnefann. Þeir eru langur beygivöðvi þumals og djúplægur beygivöðvi fingra.

Vöðvar yfirborðslæga afturhólfs framhandleggs, yfirborðslæga réttihólfsins, eiga upptök á upparmslegg. Þeir eru langur sveifarlægur réttivöðvi úlnliðs, stuttur sveifarlægur réttivöðvi úlnliðs, réttivöðvi fingra, réttivöðvi litlafingurs og ölnarlægur réttivöðvi úlnliðs.

Vöðvar djúpa afturhólfs framhandleggs, djúpa réttihólfsins, eiga upptök á sveif og öln. Þeir eru langur fráfærsluvöðvi þumals, stuttur réttivöðvi þumals, langur réttivöðvi þumals og réttivöðvi vísifingurs (sjá mynd 11.27).

Taflan lýsir vöðvum sem hreyfa úlnlið, hönd og framhandlegg. Eftirfarandi vöðvar mynda yfirborðslægt framhólf framhandleggs. Sveifarlægur beygivöðvi úlnliðs beygir úlnliðinn að líkamanum og hallar einnig hendinni frá líkamanum. Hann á upptök á miðlægri gnípu upparmsleggs. Langur lófavöðvi aðstoðar við að beygja höndina upp að öxl og á upptök á miðlægri gnípu upparmsleggs. Ölnarlægur beygivöðvi úlnliðs aðstoðar við að beygja höndina upp að öxl, hallar henni að líkamanum og gerir úlnliðinn stöðugan. Hann á upptök á miðlægri gnípu upparmsleggs, olnbogatindi og aftara yfirborði ölnar. Grunnlægur beygivöðvi fingra beygir fingurna og kreppir hnefann. Hann á upptök á miðlægri gnípu upparmsleggs, krónuklakki ölnar og skafti sveifar. Eftirfarandi vöðvar mynda djúpa framhólfið. Langur beygivöðvi þumals beygir þumaltotuna og á upptök framan á sveif og í millibeinahimnu. Djúplægur beygivöðvi fingra beygir fingurna og kreppir hnefann og beygir einnig úlnliðinn að líkamanum. Hann á upptök á krónuklakki, fram- og miðlægu yfirborði ölnar og millibeinahimnu. Eftirfarandi vöðvar mynda yfirborðslægt afturhólf framhandleggs. Langur sveifarlægur réttivöðvi úlnliðs réttir úlnliðinn frá líkamanum og hallar einnig hendinni frá líkamanum. Hann á upptök á hliðlægum ofangnípukambi upparmsleggs. Stuttur sveifarlægur réttivöðvi úlnliðs aðstoðar langa réttivöðvann við að rétta úlnliðinn og fráfæra hann og gerir höndina stöðuga við fingurbeygju. Hann á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs. Réttivöðvi fingra réttir fingurna og færir þá til hliðanna frá líkamanum. Hann á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs. Réttivöðvi litlafingurs réttir litlafingurinn og á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs. Ölnarlægur réttivöðvi úlnliðs réttir úlnliðinn frá líkamanum og hallar hendinni að líkamanum. Hann á upptök á hliðlægri gnípu upparmsleggs og aftan á öln. Eftirfarandi vöðvar mynda djúpa afturhólfið. Langur fráfærsluvöðvi þumals færir þumalinn til hliðar að líkamanum, réttir þumalinn og færir höndina til hliðar að líkamanum. Hann á upptök aftan á sveif og öln og í millibeinahimnu. Stuttur réttivöðvi þumals réttir þumalinn og á upptök aftan á skafti sveifar og ölnar og í millibeinahimnu. Langur réttivöðvi þumals réttir þumalinn og á sömu upptök. Réttivöðvi vísifingurs réttir vísifingurinn og réttir einnig úlnliðinn frá líkamanum. Hann á upptök aftan á fjærhluta ölnar og í millibeinahimnu. — **Mynd 11.27.** Vöðvar sem hreyfa úlnlið, hönd og framhandlegg

Sinar framhandleggsvöðvanna festast við úlnliðinn og ná inn í höndina. Trefjabönd sem nefnast sinahöld halda utan um sinarnar við úlnliðinn. Beygivöðvasinahald liggur yfir lófaflöt handarinnar en réttivöðvasinahald yfir handarbakið.

Innri handarvöðvar

Innri handarvöðvar eiga bæði upptök og festu innan handarinnar (mynd 11.28). Þeir gera fingrunum kleift að framkvæma nákvæmar hreyfingar, til dæmis við vélritun eða skrift. Vöðvunum er skipt í þrjá hópa. Vöðvar þumalfingursbungu liggja sveifarmegin í lófanum, vöðvar litlafingursbungu miðlægt í lófanum og millivöðvarnir í miðjum lófa.

Til vöðva þumalfingursbungu teljast stuttur fráfærsluvöðvi þumals, gagnfærivöðvi þumals, stuttur beygivöðvi þumals og aðfærsluvöðvi þumals. Þeir mynda þumalfingursbunguna, ávala lögunina við rót þumalsins, og verka allir á þumalinn. Hreyfingar þumals gegna lykilhlutverki í flestum nákvæmum handarhreyfingum.

Til vöðva litlafingursbungu teljast fráfærsluvöðvi litlafingurs, stuttur beygivöðvi litlafingurs og gagnfærivöðvi litlafingurs. Þeir mynda litlafingursbunguna, ávala lögunina við rót litlafingurs, og verka því allir á litlafingurinn. Millivöðvarnir verka á alla fingurna og til þeirra teljast yrmlingsvöðvar handar, lófalægir millibeinavöðvar og baklægir millibeinavöðvar.

Fjölþætta myndin sýnir innri handarvöðva og helstu vöðvahópar eru merktir. — **Mynd 11.28.** Innri handarvöðvar eiga bæði upptök og festu innan handarinnar. Þeir stjórna fínhreyfingum fingranna með því að beygja, rétta, fráfæra og aðfæra fjarlægari hluta fingra og þumals.

Innri handarvöðvar
Vöðvahópur	Hreyfing	Hreyfður líkamshluti	Hreyfistefna líkamshluta	Aðalhreyfivöðvi	Upptök	Festa
Vöðvar þumalfingursbungu	Færir þumal frá líkamanum	Þumall	Fráfærsla	Stuttur fráfærsluvöðvi þumals	Beygivöðvasinahald; aðliggjandi úlnliðsbein	Hliðlægur grunnur nærkjúku þumals
Vöðvar þumalfingursbungu	Færir þumal yfir lófann svo hann snerti hina fingurna	Þumall	Móthreyfing	Gagnfærivöðvi þumals	Beygivöðvasinahald; geirstúfsbein	Framhlið fyrsta miðhandarbeins
Vöðvar þumalfingursbungu	Beygir þumal	Þumall	Beyging	Stuttur beygivöðvi þumals	Beygivöðvasinahald; geirstúfsbein	Hliðlægur grunnur nærkjúku þumals
Vöðvar þumalfingursbungu	Færir þumal að líkamanum	Þumall	Aðfærsla	Aðfærsluvöðvi þumals	Kollbein; grunnar miðhandarbeina 2–4; framhlið miðhandarbeins 3	Miðlægur grunnur nærkjúku þumals
Vöðvar litlafingursbungu	Færir litlafingur frá líkamanum	Litlifingur	Fráfærsla	Fráfærsluvöðvi litlafingurs	Ertubein	Miðlæg hlið nærkjúku litlafingurs
Vöðvar litlafingursbungu	Beygir litlafingur	Litlifingur	Beyging	Stuttur beygivöðvi litlafingurs	Krókbein; beygivöðvasinahald	Miðlæg hlið nærkjúku litlafingurs
Vöðvar litlafingursbungu	Færir litlafingur yfir lófann svo hann snerti þumal	Litlifingur	Móthreyfing	Gagnfærivöðvi litlafingurs	Krókbein; beygivöðvasinahald	Miðlæg hlið fimmta miðhandarbeins
Millivöðvar	Beygja hvern fingur um hnúaliði og rétta hann um fingurliði	Fingur	Beyging	Yrmlingsvöðvar handar	Lófi, hliðlægar hliðar sina djúplægs beygivöðva fingra	Fingur 2–5, hliðlægar rendur réttifella á nærkjúkum
Millivöðvar	Aðfæra og beygja hvern fingur um hnúaliði og rétta hann um fingurliði	Fingur	Aðfærsla; beyging; rétting	Lófalægir millibeinavöðvar	Sú hlið hvers miðhandarbeins sem snýr að miðhandarbeini 3; vöðvi vantar við miðhandarbein 3	Réttifell á nærkjúku hvers fingurs, nema fingurs 3, þeim megin sem snýr að fingri 3
Millivöðvar	Fráfæra og beygja þrjá miðfingurna um hnúaliði og rétta þá um fingurliði	Fingur	Fráfærsla; beyging; rétting	Baklægir millibeinavöðvar	Hliðar miðhandarbeina	Báðar hliðar fingurs 3; á öðrum fingrum festist vöðvinn í réttifell yfir nærkjúku þeim megin sem snýr frá fingri 3