11.3 Ásvöðvar höfuðs, háls og baks
11.3 Ásvöðvar höfuðs, háls og baks
Námsmarkmið
Eftir að hafa kynnt þér efni þessa kafla átt þú að geta:
- Borið kennsl á ásvöðva andlits, höfuðs og háls
- Greint hreyfingar og hlutverk vöðva andlits, höfuðs og háls
Beinagrindarvöðvum er skipt í ásvöðva, sem eru vöðvar bols og höfuðs, og útlimavöðva, sem eru vöðvar handleggja og ganglima. Skiptingin endurspeglar samsvarandi skipan beinagrindarinnar. Ásvöðvar eru flokkaðir eftir staðsetningu, hlutverki eða hvoru tveggja. Sumir þeirra virðast þó óljósir á mörkum flokkanna vegna þess að þeir ná yfir á útlimagrindina. Fyrsti flokkur ásvöðva sem hér er tekinn fyrir eru vöðvar höfuðs og háls. Síðan er fjallað um vöðva hryggsúlunnar og að lokum um skávöðva og beina vöðva.
Vöðvar sem mynda svipbrigði
Upptök svipbrigðavöðva eru á yfirborði höfuðkúpunnar. Mundu að upptök vöðva hreyfast ekki. Þræðir við festur þessara vöðva fléttast saman við bandvef og leðurhúð. Þar sem vöðvarnir festast við húð en ekki bein hreyfist húðin við samdrátt þeirra og myndar svipbrigði (mynd 11.7).
Hringvöðvi munns, orbicularis oris, er hringlaga vöðvi sem hreyfir varirnar og hringvöðvi auga, orbicularis oculi, er hringlaga vöðvi sem lokar auganu. Hnakka- og ennisvöðvinn, occipitofrontalis, hreyfir höfuðleður og augabrúnir upp. Hann skiptist í ennisbúk og hnakkabúk, sem liggur nærri hnakkabeini aftan á höfuðkúpunni. Með öðrum orðum er einn vöðvabúkur á enninu, frontalis, og annar aftan á höfðinu, occipitalis, en enginn vöðvi liggur yfir hvirfilinn. Búkarnir tengjast þess í stað með breiðu sinafelli sem kallast sinafellshetta, epicranial aponeurosis eða galea aponeurotica. Orðið galea merkir „hjálmur“. Fyrstu læknarnir sem rannsökuðu líffærafræði manna töldu höfuðkúpuna líkjast hjálmi.
Stór hluti andlitsins er myndaður af vangavöðvanum, buccinator, sem þrýstir saman kinninni. Vöðvinn gerir okkur kleift að blístra, blása og sjúga og tekur einnig þátt í tyggingu. Í andlitinu eru margir litlir vöðvar. Einn þeirra er brúnaygglivöðvinn, corrugator supercilii, sem er aðalhreyfivöðvi augabrúnanna. Settu fingur á augabrúnirnar við nefrótina. Lyftu þeim eins og þú sért undrandi og láttu þær síðan síga eins og þú sért að yggla þig. Við þessar hreyfingar finnur þú verkun brúnaygglivöðvans. Fleiri svipbrigðavöðvar eru sýndir á mynd 11.8.
Vöðvar sem hreyfa augun
Hreyfing augnkúlunnar er undir stjórn ytri augnvöðva. Þeir eiga upptök utan augans og festast við ytra yfirborð augnhvítunnar. Vöðvarnir liggja inni í augntóttinni og sjást ekki á þeim hluta augnkúlunnar sem er sýnilegur (mynd 11.9 og tafla 11.3). Þegar læknir heldur uppi fingri og biður þig að fylgja honum upp, niður og til beggja hliða er verið að kanna hvort augnvöðvarnir starfi saman á samhæfðan hátt.
| Hreyfing | Hreyfður líkamshluti | Hreyfistefna líkamshluta | Aðalhreyfivöðvi | Upptök | Festa |
|---|---|---|---|---|---|
| Færir augun upp og að nefi; snýr þeim frá stöðu klukkan 1 til klukkan 3 | Augnkúlur | Upp (lyftir); miðlægt (aðfærir) | Efri beini augnvöðvi (superior rectus) | Sameiginlegur sinahringur (festist umhverfis sjóntaugarop) | Efra yfirborð augnkúlu |
| Færir augun niður og að nefi; snýr þeim frá stöðu klukkan 6 til klukkan 3 | Augnkúlur | Niður (lækkar); miðlægt (aðfærir) | Neðri beini augnvöðvi (inferior rectus) | Sameiginlegur sinahringur (festist umhverfis sjóntaugarop) | Neðra yfirborð augnkúlu |
| Færir augun frá nefi | Augnkúlur | Hliðlægt (fráfærir) | Hliðlægur beini augnvöðvi (lateral rectus) | Sameiginlegur sinahringur (festist umhverfis sjóntaugarop) | Hliðlægt yfirborð augnkúlu |
| Færir augun að nefi | Augnkúlur | Miðlægt (aðfærir) | Miðlægur beini augnvöðvi (medial rectus) | Sameiginlegur sinahringur (festist umhverfis sjóntaugarop) | Miðlægt yfirborð augnkúlu |
| Færir augun upp og frá nefi; snýr augnkúlunni frá stöðu klukkan 12 til klukkan 9 | Augnkúlur | Upp (lyftir); hliðlægt (fráfærir) | Neðri skávöðvi auga (inferior oblique) | Botn augntóttar (efri kjálki) | Yfirborð augnkúlu milli neðri beina og hliðlæga beina augnvöðvans |
| Færir augun niður og frá nefi; snýr augnkúlunni frá stöðu klukkan 6 til klukkan 9 | Augnkúlur | Niður (lækkar); hliðlægt (fráfærir) | Efri skávöðvi auga (superior oblique) | Fleygbein | Yfirborð augnkúlu milli efri beina og hliðlæga beina augnvöðvans |
| Opnar augun | Efra augnlok | Upp (lyftir) | Lyftivöðvi efra augnloks (levator palpebrae superioris) | Þak augntóttar (fleygbein) | Húð efri augnloka |
| Lokar augnlokum | Húð augnloka | Þrýstingur eftir lóðréttum ás | Hringvöðvi auga (orbicularis oculi) | Miðlæg bein augntóttar | Ummál augntóttar |
Vöðvar sem hreyfa neðri kjálka
Í líffærafræði er ferlið að tyggja nefnt tygging, eða mastication. Vöðvar sem taka þátt í tyggingu þurfa að geta myndað nægan þrýsting til að bíta í gegnum fæðuna og tyggja hana áður en henni er kyngt (mynd 11.10 og tafla 11.4). Tyggivöðvinn, masseter, er helsti tyggingarvöðvinn vegna þess að hann lyftir neðri kjálka og lokar munninum. Gagnaugavöðvinn, temporalis, aðstoðar með því að draga neðri kjálkann aftur. Þú getur fundið gagnaugavöðvann hreyfast með því að leggja fingur á gagnaugað meðan þú tyggur.
| Hreyfing | Hreyfður líkamshluti | Hreyfistefna líkamshluta | Aðalhreyfivöðvi | Upptök | Festa |
|---|---|---|---|---|---|
| Lokar munni; hjálpar við tyggingu | Neðri kjálki | Upp (lyftir) | Tyggivöðvi (masseter) | Bogi efri kjálka; kinnbeinsbogi | Neðri kjálki |
| Lokar munni; dregur neðri kjálka aftur undir efri kjálka | Neðri kjálki | Upp (lyftir); aftur (dregur aftur) | Gagnaugavöðvi (temporalis) | Gagnaugabein | Neðri kjálki |
| Opnar munn; færir neðri kjálka fram undir efri kjálka; hreyfir neðri kjálka til beggja hliða | Neðri kjálki | Niður (lækkar); fram (færir fram); hliðlægt (fráfærir); miðlægt (aðfærir) | Hliðlægur vængklakksvöðvi (lateral pterygoid) | Vængklakkur fleygbeins | Neðri kjálki |
| Lokar munni; færir neðri kjálka fram undir efri kjálka; hreyfir neðri kjálka til beggja hliða | Neðri kjálki | Upp (lyftir); fram (færir fram); hliðlægt (fráfærir); miðlægt (aðfærir) | Miðlægur vængklakksvöðvi (medial pterygoid) | Fleygbein; efri kjálki | Neðri kjálki; kjálkaliður |
Þótt tyggivöðvinn og gagnaugavöðvinn sjái um að lyfta kjálkanum og loka munninum til að brjóta fæðuna niður í meltanlega bita aðstoða miðlægi og hliðlægi vængklakksvöðvinn við tyggingu og við að færa fæðuna um munninn.
Vöðvar sem hreyfa tunguna
Tungan gegnir augljóslega mikilvægu hlutverki við bragðskyn en er einnig nauðsynleg við tyggingu, kyngingu og tal (mynd 11.11 og mynd 11.12). Mikill hreyfanleiki tungunnar gerir flókin talmynstur og hljóð möguleg.
Tunguvöðvar skiptast í ytri og innri vöðva. Ytri tunguvöðvar eiga upptök utan tungunnar og festast í henni en innri tunguvöðvar eiga bæði upptök og festu innan hennar. Ytri vöðvarnir hreyfa tunguna í heild í ólíkar áttir en þeir innri breyta lögun hennar, til dæmis með því að sveigja hana í lykkju eða fletja hana út.
Heiti allra ytri tunguvöðvanna innihalda orðstofninn glossus, sem merkir „tunga“, og ráðast af upptökum vöðvans. Höku- og tunguvöðvinn, genioglossus, þar sem genio merkir „haka“, á upptök á neðri kjálka og færir tunguna niður og fram. Stíls- og tunguvöðvinn, styloglossus, á upptök á stílsbeini og færir tunguna upp og aftur. Góms- og tunguvöðvinn, palatoglossus, á upptök í mjúka gómnum og lyftir aftari hluta tungunnar. Málbeins- og tunguvöðvinn, hyoglossus, á upptök á málbeini og færir tunguna niður og fletur hana.
Vöðvar framan á hálsi
Vöðvar framan á hálsi aðstoða við kyngingu og tal með því að stjórna stöðu barkakýlisins, eða raddkassans, og málbeinsins. Málbeinið, sem einnig er nefnt tungubein, er skeifulaga bein sem myndar stöðugan grunn fyrir tunguhreyfingar. Hálsvöðvarnir eru flokkaðir eftir stöðu sinni miðað við málbeinið (mynd 11.13). Einn vöðvahópur liggur ofan málbeinsins og annar neðan þess.
Vöðvar ofan málbeins lyfta málbeini, munnbotni og barkakýli við kyngingu. Þar á meðal er tvíbúkavöðvinn. Fremri og aftari búkur hans vinna saman að því að lyfta málbeini og barkakýli við kyngingu og hann dregur einnig neðri kjálka niður. Stíls- og málbeinsvöðvinn færir málbeinið aftur og lyftir barkakýlinu. Jaxla- og málbeinsvöðvinn lyftir málbeininu og hjálpar til við að þrýsta tungunni að gómnum. Höku- og málbeinsvöðvinn dregur neðri kjálka niður auk þess að lyfta málbeininu og draga það fram.
Ólarlaga vöðvar neðan málbeins lækka almennt málbeinið og stjórna stöðu barkakýlisins. Herðablaðs- og málbeinsvöðvinn hefur efri og neðri búk og lækkar málbeinið ásamt bringu- og málbeinsvöðva og skjaldbrjósks- og málbeinsvöðva. Skjaldbrjósks- og málbeinsvöðvinn lyftir einnig skjaldbrjóski barkakýlisins en bringubeins- og skjaldbrjósksvöðvinn lækkar það og stuðlar þannig að myndun ólíkra raddtóna.
Vöðvar sem hreyfa höfuðið
Hálsvöðvar halda jafnvægi höfuðsins, sem situr efst á hryggsúlunni, og hreyfa það og snúa því (tafla 11.5). Þegar vöðvarnir starfa öðrum megin snýst höfuðið. Þegar þeir dragast saman báðum megin beygist höfuðið fram eða réttist aftur. Helsti vöðvinn sem hliðarbeygir og snýr höfðinu er höfuðvendivöðvinn. Þegar báðir höfuðvendivöðvar starfa saman beygja þeir höfuðið fram. Leggðu fingur báðum megin á hálsinn og snúðu höfðinu til vinstri og hægri. Þú finnur hreyfinguna eiga upptök þar. Frá hlið séð skiptir vöðvinn hálsinum í fremri og aftari þríhyrning (mynd 11.14).
| Hreyfing | Hreyfður líkamshluti | Hreyfistefna líkamshluta | Aðalhreyfivöðvi | Upptök | Festa |
|---|---|---|---|---|---|
| Snýr höfði og hallar því til hliðar; hallar höfði fram | Höfuðkúpa; hryggjarliðir | Öðrum megin: snýr höfði til gagnstæðrar hliðar; báðum megin: beygir fram | Höfuðvendivöðvi (sternocleidomastoid) | Bringubein; viðbein | Gagnaugabein (stikill); hnakkabein |
| Snýr höfði og hallar því aftur | Höfuðkúpa; hryggjarliðir | Öðrum megin: hliðarbeygir höfuð og snýr því til sömu hliðar; báðum megin: réttir aftur | Hálftindavöðvi höfuðs (semispinalis capitis) | Þvertindar og liðtindar háls- og brjóstliða | Hnakkabein |
| Snýr höfði og hallar því til hliðar; hallar höfði aftur | Höfuðkúpa; hryggjarliðir | Öðrum megin: hliðarbeygir höfuð og snýr því til sömu hliðar; báðum megin: réttir aftur | Höfuðfeðmingsvöðvi (splenius capitis) | Hryggtindar háls- og brjóstliða | Gagnaugabein (stikill); hnakkabein |
| Snýr höfði og hallar því til hliðar; hallar höfði aftur | Höfuðkúpa; hryggjarliðir | Öðrum megin: hliðarbeygir höfuð og snýr því til sömu hliðar; báðum megin: réttir aftur | Lengjuvöðvi höfuðs (longissimus capitis) | Þvertindar og liðtindar háls- og brjóstliða | Gagnaugabein (stikill) |
Vöðvar aftan á hálsi og baki
Aftari hálsvöðvar sjá einkum um hreyfingar höfuðs, svo sem réttingu. Bakvöðvar halda hryggsúlunni stöðugri og hreyfa hana og eru flokkaðir eftir lengd og stefnu vöðvaknippanna.
Feðmingsvöðvarnir eiga upptök við miðlínu og liggja hliðlægt og upp að festum sínum. Höfuðfeðmingsvöðvinn liggur frá hliðum og aftanverðum hálsi og festist á höfuðsvæðinu en hálsfeðmingsvöðvinn nær að hálsliðum. Vöðvarnir geta rétt höfuðið, hliðarbeygt það og snúið því (mynd 11.15).
Vöðvahópurinn réttivöðvi hryggjar myndar megnið af vöðvamassa baksins og er helsti réttivöðvi hryggsúlunnar. Hann stjórnar frambeygju, hliðarbeygju og snúningi hryggsúlunnar og viðheldur lendarsveigjunni. Réttivöðvi hryggjar skiptist í mjaðmar- og rifjavöðva, sem liggja hliðlægt, lengjuvöðva, sem liggja þar fyrir innan, og tindavöðva, sem liggja miðlægt.
Til mjaðmar- og rifjavöðvahópsins teljast mjaðmar- og rifjavöðvi háls, iliocostalis cervicis, sem tengist hálssvæðinu; mjaðmar- og rifjavöðvi brjósts, iliocostalis thoracis, sem tengist brjóstsvæðinu; og mjaðmar- og rifjavöðvi lenda, iliocostalis lumborum, sem tengist lendasvæðinu. Vöðvarnir þrír í lengjuvöðvahópnum eru lengjuvöðvi höfuðs, longissimus capitis, sem tengist höfuðsvæðinu; lengjuvöðvi háls, longissimus cervicis, sem tengist hálssvæðinu; og lengjuvöðvi brjósts, longissimus thoracis, sem tengist brjóstsvæðinu. Þriðji hópurinn er tindavöðvahópurinn. Til hans teljast tindavöðvi höfuðs, spinalis capitis, tindavöðvi háls, spinalis cervicis, og tindavöðvi brjósts, spinalis thoracis.
Þvertinda- og hryggtindavöðvarnir, transversospinales, liggja frá þvertindum að hryggtindum hryggjarliðanna. Líkt og vöðvar réttivöðva hryggjar eru hálftindavöðvar þessa hóps nefndir eftir líkamssvæðunum sem þeir tengjast. Þeir eru hálftindavöðvi höfuðs, hálftindavöðvi háls og hálftindavöðvi brjósts. Margklofavöðvar lendasvæðisins hjálpa til við að rétta hryggsúluna og hliðarbeygja hana.
Hlutavöðvahópurinn er mikilvægur fyrir stöðugleika hryggsúlunnar og inniheldur millitindavöðva og milliþvertindavöðva. Þeir draga saman hryggtinda og þvertinda samliggjandi hryggjarliða. Að lokum vinna léttivöðvarnir saman að því að beygja höfuðið fram, hliðarbeygja það og snúa því. Þeir aðstoða einnig við djúpa innöndun. Léttivöðvarnir eru fremri léttivöðvi, sem liggur framan mið-léttivöðvans; mið-léttivöðvi, sem er lengstur og liggur milli fremri og aftari léttivöðvans; og aftari léttivöðvi, sem er minnstur og liggur aftan mið-léttivöðvans.