1111 Vöðvakerfið

11.2 Nafngiftir beinagrindarvöðva

Námsmarkmið

Eftir að hafa kynnt þér efni þessa kafla átt þú að geta:

Lýst viðmiðunum sem notuð eru við nafngiftir beinagrindarvöðva
Útskýrt hvernig skilningur á vöðvaheitum auðveldar lýsingu á lögun, staðsetningu og verkun ólíkra vöðva

Forn-Grikkir og Rómverjar stunduðu fyrstu rannsóknir á mannslíkamanum í vestrænni menningu. Menntað fólk í síðari samfélögum lærði latínu og grísku og frumkvöðlar líffærafræðinnar héldu því áfram að nota latnesk og grísk íðorð eða orðstofna við nafngiftir beinagrindarvöðva. Mikill fjöldi vöðva og framandi orð geta gert vöðvaheitin yfirþyrmandi í fyrstu, en skilningur á orðsifjum auðveldar námið. Orðsifjafræði fjallar um hvernig stofn tiltekins orðs kom inn í tungumál og hvernig notkun þess þróaðist með tímanum. Þekking á orðstofnunum er lykilatriði við að skilja orðaforða líffæra- og lífeðlisfræði. Þegar þú skilur vöðvaheitin verður auðveldara að muna hvar vöðvarnir liggja og hvert hlutverk þeirra er (mynd 11.5, mynd 11.6 og tafla 11.2). Það tekur nokkurn tíma að ná tökum á framburði orðanna og hugtakanna, en þegar grunnþekkingin er komin verða rétt heiti og réttur framburður auðveldari.

Efri hluti myndarinnar sýnir mannslíkamann framan frá og heiti helstu vöðva. Neðri hlutinn sýnir mannslíkamann aftan frá og heiti helstu vöðva. — **Mynd 11.5.** Á fram- og bakmyndum vöðvakerfisins hér að ofan eru yfirborðslægir vöðvar sýndir hægra megin á líkamanum en djúplægir vöðvar vinstra megin. Á frammynd ganglima eru yfirborðslægir vöðvar sýndir en á bakmyndinni sjást bæði yfirborðslægir og djúplægir vöðvar.

Taflan sýnir tvö dæmi um vöðvaheiti og hvernig má ráða merkingu þeirra af latneskum orðstofnum. Í fyrra dæminu er heitið abductor digiti minimi. Abductor er myndað af latnesku stofnunum ab, sem merkir frá, og duct, sem merkir að hreyfa. Abductor er því vöðvi sem færir líkamshluta frá einhverju. Digiti er dregið af latneska orðinu digitus, sem merkir fingur eða tá. Minimi er dregið af minimus, sem merkir minnstur eða lítill. Abductor digiti minimi er því vöðvi sem færir litlafingur eða litlutá frá næsta fingri eða tá. Í síðara dæminu er heitið adductor digiti minimi. Adductor er myndað af latnesku stofnunum ad, sem merkir að eða í átt að, og duct, sem merkir að hreyfa. Adductor er því vöðvi sem færir líkamshluta að einhverju. Líkt og í fyrra heitinu vísar digiti til fingurs eða táar og minimi til einhvers smás. Adductor digiti minimi er því vöðvi sem færir litlafingur eða litlutá að næsta fingri eða tá. — **Mynd 11.6.** Hvernig latneskt vöðvaheiti er skilið

Minnisreglur fyrir latneska orðstofna
Dæmi	Merking á latínu eða grísku	Minnisregla
ad	að; í átt að	AD líkist íslenska orðinu „að“: stefndu AÐ markinu.
ab	frá; burt frá	á ekki við
sub	undir	SUB-flokkur er undirflokkur.
ductor	eitthvað sem hreyfir	KonDUKTOR stýrir ferð lestar.
anti	gegn; á móti	ANTI- vísar til andstöðu eða þess að vera á móti.
epi	ofan á	á ekki við
apo	til hliðar við	á ekki við
longissimus	lengstur	„Longissimus“ er lengra orð en „longus“.
longus	langur	LONGus líkist orðinu „langur“.
brevis	stuttur	BREVis er stutt orð.
maximus	stærstur	MAX- minnir á hámark.
medius	miðlægur; meðalstór	MEDius og „mið-“ byrja á svipuðu hljóði.
minimus	minnstur; smár	MINI- merkir smá-.
rectus	beinn	RECTus minnir á „réttur“ eða beina línu.
multi	margir	MULTI- merkir marg-, eins og í orðinu „marglitur“.
uni	einn	UNI- merkir ein-, eins og einhyrningur (unicorn) sem hefur eitt horn.
bi/di	tveir	BI- og DI- eru forliðir sem geta vísað til tveggja.
tri	þrír	TRI- minnir á þrennu.
quad	fjórir	QUAD- vísar til fjögurra, eins og ferhyrningur, sem hefur fjórar hliðar.
externus	ytri; utan	EX- vísar út.
internus	innri; innan	IN- vísar inn.

Líffærafræðingar nefna beinagrindarvöðva eftir ýmsum viðmiðum sem lýsa vöðvanum á einhvern hátt. Heitið getur vísað til lögunar vöðvans, stærðar hans miðað við aðra vöðva á sama svæði, staðsetningar í líkamanum eða festistaða við beinagrindina, fjölda upptaka eða verkunar vöðvans.

Líffærafræðileg staðsetning beinagrindarvöðva eða tengsl hans við tiltekið bein ræður heitinu oft. Ennisvöðvinn, frontalis, liggur til dæmis yfir ennisbeini höfuðkúpunnar. Lögun sumra vöðva er einnig mjög einkennandi og heiti á borð við orbicularis vísa til hringlögunar. Stærð þjóvöðvanna ræður heitum þeirra: stærsti þjóvöðvi, gluteus maximus; mið-þjóvöðvi, gluteus medius; og minnsti þjóvöðvi, gluteus minimus. Önnur heiti lýsa lengd—brevis (stuttur) og longus (langur)—eða staðsetningu miðað við miðlínu líkamans: lateralis (hliðlægur, fjær miðlínu) og medialis (miðlægur, nær miðlínu). Stefna vöðvaþráða og vöðvaknippa kemur einnig fram í heitum, til dæmis í beinum kviðvöðva, rectus abdominis, og skávöðvum kviðar sem liggja á ská.

Sum vöðvaheiti gefa til kynna fjölda vöðva í hópi. Fjórhöfðavöðvi læris er til dæmis hópur fjögurra vöðva í framhólfi læris. Önnur heiti segja til um fjölda upptaka vöðvans, svo sem tvíhöfðavöðvi upparms. Forliðurinn bi- gefur til kynna tvenn upptök en tri- þrenn upptök.

Festistaðir vöðva geta einnig birst í heiti hans. Þegar vöðvi er nefndur eftir festistöðum sínum eru upptökin alltaf nefnd á undan festunni. Höfuðvendivöðvinn, sternocleidomastoid, hefur til dæmis tvenn upptök á bringubeini (sterno-) og viðbeini (cleido-) og festist við stikil gagnaugabeinsins. Síðasta viðmiðið er verkun vöðvans. Þegar vöðvi er nefndur eftir hreyfingunni sem hann veldur felur heitið í sér orð sem lýsir verkuninni. Beygivöðvi, flexor, minnkar horn um lið; réttivöðvi, extensor, stækkar hornið; fráfærsluvöðvi, abductor, færir bein frá miðlínu; og aðfærsluvöðvi, adductor, færir bein að miðlínu.